Rèn luyện kỹ năng diễn đạt viết cho học sinh huyện thanh liêm tỉnh hà nam trong dạy học lịch sử thế giới cổ đại và trung đại lớp 10 trung học phổ thông chương trình chuẩn

Vì vậy mà ta cần nguồn nhân lực không chỉ có trình độ học vấn mà còn phải có năng lực giao tiếp, năng lực sáng tạo, hợp tác, tìm tòi, khám phá, xử lí thông tin, vận dụng và giải quyết vấ

Rèn luyện kỹ năng diễn đạt viết cho học sinh huyện Thanh Liêm tỉnh Hà Nam trong dạy học Lịch sử thế giới cổ đại và trung đại lớp 10 trung học phổ thông chương trình chuẩn

Nguyễn Thị Ngọc Bích

Trường Đại học Giáo dục Luận văn ThS ngành: Lý luận và phương pháp dạy học (Bộ môn Lịch Sử)

Mã số: 60 14 10 Người hướng dẫn: TS Nguyễn Thị Bích

Năm bảo vệ: 2012

Abstract Nghiên cứu tài liệu lí luận và thực tiễn dạy học ở trường phổ thông làm cơ

sở cho việc đề xuất các biện pháp rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết cho HS THPT huyện Thanh Liêm - tỉnh Hà Nam trong DHLS Nghiên cứu chương trình, SGK để xác định nội dung cơ bản khóa trình lịch sử thế giới cổ đại và trung đại lớp 10 THPT (chương trình chuẩn) làm căn cứ cho việc xác định nội dung, tiêu chí rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết cho HS nói chung, HS huyện Thanh Liêm - tỉnh Hà Nam nói riêng Điều tra thực tiễn việc rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết cho HS trong DHLS ở trường THPT Tiến hành thực nghiệm sư phạm qua một bài kiểm tra lịch sử cụ thể ở

trường phổ thông để xác định tính hiệu quả, khả thi của các biện pháp đề xuất

Keywords Phương pháp dạy; Lịch sử; Kỹ năng viết; Lớp 10

Content

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Ngày nay, Việt Nam chúng ta đang tiến hành sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá trong bối cảnh hội nhập quốc tế Vì vậy mà ta cần nguồn nhân lực không chỉ có trình độ học vấn mà còn phải có năng lực giao tiếp, năng lực sáng tạo, hợp tác, tìm tòi, khám phá, xử

lí thông tin, vận dụng và giải quyết vấn đề…

Muốn phát triển năng lực đòi hỏi phải thuần thục các kĩ năng như tự học, làm việc theo nhóm và đặc biệt là kĩ năng giao tiếp… Con người khi sinh ra không phải ai cũng đã có sẵn những kĩ năng mà nó là kết quả của một quá trình rèn luyện, trau dồi trong hoạt động và phải thông qua giao tiếp mà trước tiên là qua ngôn ngữ diễn đạt Diễn đạt như thế nào cho trôi chảy để người nghe, người đọc hiểu được ý đồ của mình, tin tưởng, hợp tác với mình là điều vô cùng cần thiết Cho nên, đây là kĩ năng không thể thiếu đối với mỗi người trong cuộc sống và cùng với gia đình, môi trường giáo dục nhà trường chính là một trong những nơi tiếp tục hình thành và phát triển kĩ năng diễn đạt cho HS

Với mỗi con người nói chung, HS nói riêng, kĩ năng diễn đạt có vai trò rất quan trọng giúp truyền tải thông tin đến người khác dễ hiểu và thuyết phục hơn Ngoài ra, thông qua diễn đạt, GV thực hiện được các kế hoạch sư phạm của mình, đồng thời HS cũng thể hiện được năng lực và tính tích cực chủ động chiếm lĩnh tri thức khoa học

Tuy nhiên, trong học tập của HS hiện nay vẫn còn tồn tại một thực trạng đó là nhiều

em kém về kĩ năng diễn đạt Khi viết, làm bài kiểm tra, các em còn phạm các lỗi sai ngữ pháp, chấm câu bừa bãi, hành văn lủng củng, không làm nổi bật được ý cần nói, diễn đạt thường khô khan, công thức, lập luận không chặt chẽ Hoặc các em thường mắc khuyết tật trong phát âm như nói ngọng, nói lắp, nói nhanh, nói ngắt quãng hoặc thêm những liên từ không cần thiết làm cho lời nói lủng củng, trúc trắc không rõ ràng Cho nên, đối với diễn đạt viết, trong chấm bài kiểm tra của HS hiện nay nhiều GV chỉ quan tâm chấm nội dung để cho điểm mà ít chú ý hoặc bỏ qua cách hành văn, diễn đạt một vấn đề lịch sử Một số GV khác đã chú ý đến những lỗi này của HS để rèn luyện kĩ năng diễn đạt cho các em nhưng lại chưa tìm được các phương pháp rèn luyện đem lại hiệu quả tốt nhất Tình trạng này nếu để kéo dài sẽ không tốt bởi các em có thể hiểu sai lệch các vấn đề lịch sử, nhận thức không đúng hiện thực lịch sử khách quan và đặc biệt hơn khi thực hành kĩ năng diễn đạt này trong cuộc sống các

em sẽ cảm thấy thiếu tự tin vào khả năng của bản thân

Thanh Liêm là một huyện của tỉnh Hà Nam - tỉnh cửa ngõ phía Nam thủ đô Hà Nội Trong những năm học vừa qua, số HS dự thi tốt nghiệp và đại học có tỉ lệ đỗ tương đối cao Tuy nhiên, ở các kì thi này điểm thi môn lịch sử mà HS đạt được không cao, chủ yếu điểm trung bình còn điểm giỏi chiếm số lượng rất ít Nguyên nhân là do HS dự thi chủ yếu các khối A, B,và D, có rất ít HS dự thi khối C (20-25 HS/ trường), các em không chú trọng đầu tư thời gian và công sức học tập các môn xã hội như văn học, lịch sử Hơn nữa, Thanh Liêm –

Hà Nam là một huyện đồng bằng do văn hóa, lịch sử để lại trong ngôn ngữ của cư dân còn mang nặng tính địa phương ở cách phát âm đã ảnh hưởng nhiều đến khả năng diễn đạt của

HS trong học tập Thực tế này cùng với quan niệm học lịch sử chỉ cần đỗ tốt nghiệp nên GV cũng chưa chú trọng đến việc rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết cho HS và bản thân các em cũng không tự ý thức rèn luyện kĩ năng đó Diễn đạt viết là một kĩ năng rất cần thiết đối với HS không chỉ khi còn ngồi trên ghế nhà trường để giúp các em lĩnh hội kiến thức sâu sắc hơn mà sau này trong cuộc sống dù làm bất cứ công việc gì cũng đòi hỏi các em phải vận dụng kĩ năng này

Để khắc phục tình trạng trên, chúng tôi đã quyết định lựa chọn đề tài “Rèn luyện kĩ

năng diễn đạt viết cho HS huyện Thanh Liêm tỉnh Hà Nam trong dạy học lịch sử thế giới

cổ đại và trung đại lớp 10 THPT (Chương trình chuẩn)” với mong muốn góp phần bồi

dưỡng cho HS năng lực giao tiếp - giao tiếp bằng ngôn ngữ viết và nâng cao chất lượng dạy học môn lịch sử ở trường THPT

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

2.1 Tài liệu nước ngoài

T.A.Ilina trong cuốn “Giáo dục học” tập II, Nxb Giáo dục năm 1973 đã xem thực

hành các kĩ năng như một PPDH tích cực giúp HS hiểu sâu hơn bài học và phát huy được tính độc lập, sáng tạo của mình Trong tác phẩm này ông đã đề cập đến nhiều kĩ năng thực hành của HS: làm việc với SGK; kĩ năng học tập ở phòng thí nghiệm, thực nghiệm; kĩ năng luyện tập, ôn tập, làm bài tập… và nhấn mạnh việc luyện tập, ôn tập, làm bài tập bằng sử dụng ngôn ngữ để diễn đạt chính là một dạng thực hành

Trong cuốn “Giáo dục học” Nxb Giáo dục năm 1978, tác giả H.V.Savin đã khẳng

định rõ mục đích, ý nghĩa của hoạt động thực hành trong dạy học, song ông lại chưa đi sâu vào các vấn đề khác của hoạt động thực hành, phân loại các dạng thực hành hoặc làm thế nào

để rèn luyện các kĩ năng này cho HS, đặc biệt là kĩ năng thực hành diễn đạt

M A Alecxeep trong công trình nghiên cứu “Phát triển tư duy học sinh” -Nxb Giáo dục, 1976 đã nhấn mạnh QTDH không chỉ bao gồm việc GV truyền thụ tri thức và HS ghi

nhớ tri thức Tính hiệu quả của việc dạy học đấy không chỉ là kết quả của thông tin mà HS thu nhận được từ bên ngoài (từ lời nói của GV và từ bài vở trong SGK) mà còn là sản phẩm của những hành động tìm tòi, mang tính chất thông tin của riêng HS, của tư duy tích cực của bản thân các em

F.Khar-la-mốp trong cuốn: “Phát huy tính tích cực học tập của học sinh như thế nào” (1976) cho rằng HS phải tự khám phá kiến thức cho bản thân dù chỉ là “khám phá lại”

Sự khám phá này phải thông qua việc thực hành giải các bài tập chứ không phải chỉ là học thuộc lòng.Vấn đề đặt ra là GV cần lựa chọn nội dung, tổ chức các hoạt động thực hành ôn tập sao cho HS có thể phát huy tính sáng tạo và nắm vững kiến thức cơ bản nhất: làm bài tập thực hành, trả lời câu hỏi, tóm tắt kiến thức cơ bản về sự kiện lịch sử

Trong cuốn “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào?”của tác giả N.G.Đairi do Đặng

Bích Hà dịch đã nêu ra những yêu cầu trong một giờ học lịch sử, một trong những yêu cầu

quan trọng là “Ngôn ngữ chính xác của thầy giáo, đáp ứng một loạt những yêu cầu về sư phạm (phù hợp với những tiêu chuẩn ngôn ngữ, tính truyền cảm, những quãng ngắt hơi, cách nhấn mạnh, tính xúc cảm, nhịp độ thích hợp…), phát triển ngôn ngữ của học sinh, cùng với việc làm phong phú vốn từ lịch sử của học sinh” [11; 9]

Như vâ ̣y, các nhà giáo d ục nước ngoài khi nghiên cứu về vấn đề diễn đạt của HS hầu hết đều quan tâm tới hoạt động thực hành nói chung mà chưa chú trọng nhiều tới việc phát triển ngôn ngữ diễn đạt cho các em Các tác giả mới chỉ nhấn mạnh vai trò của hoạt động thực hành diễn đạt, sự cần thiết phải rèn luyện khả năng ngôn ngữ, kĩ năng diễn đạt cho HS nhưng lại chưa

đề cập cụ thể đến các cách thức, biện pháp rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết cho HS như thế nào

cho có hiệu quả

2.2 Tài liệu trong nước

Các tác giả Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt trong cuốn “Giáo dục học” tập I, Nxb Giáo

dục 1987 nhấn mạnh một trong những nguyên tắc cơ bản của lí luận dạy học là nhất định phải gắn tri thức HS đã được tiếp nhận với thực tiễn bằng những hoạt động cụ thể, có như vậy mới đảm bảo nguyên tắc thống nhất giữa lí luận với thực tiễn, qua đó tổng hợp được các tri thức, rèn kĩ năng, kĩ xảo cho HS Trong quá trình thực hành này kĩ năng diễn đạt phải được rèn luyện, củng cố thường xuyên thì kiến thức mà các em tiếp nhận được mới tồn tại một cách vững chắc

Trong cuốn “Rèn luyện nghiệp vụ sư phạm thường xuyên” của Nxb Đại học sư phạm,

các tác giả Phạm Trung Thanh, Nguyễn Thị Lý đã đề cập đến vị trí, vai trò, ý nghĩa của việc rèn luyện nghiệp vụ sư phạm thường xuyên trong quá trình đào tạo GV và cũng đã nêu ra những phương pháp giúp sinh viên sư phạm rèn luyện những kĩ năng nghề nghiệp cần thiết, như kĩ năng nói, kĩ năng diễn đạt viết qua làm bài tập, bài kiểm tra Song các tác giả lại chưa

đề cập đến vai trò, ý nghĩa và biện pháp giúp HS rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết như thế nào

Rõ ràng, các tác giả Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt và Phạm Trung Thanh tuy đều đã quan tâm đến việc rèn luyện kĩ năng thực hành trong QTDH, nhưng lại chưa đề cập đến việc rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết như thế nào cho HS để đạt được kết quả cao

Các tác giả Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình Tùng và Nguyễn Thị Côi trong cuốn

“Phương pháp dạy học lịch sử”, tập 1 (Nxb Đại học sư phạm, Hà Nội, 2009) trong phần viết

về mục tiêu của bộ môn lịch sử ở trường phổ thông đã xác định rõ mục tiêu về kĩ năng và

nhấn mạnh đến mục tiêu phát triển năng lực trình bày viết của HS: “Phải bồi dưỡng kĩ năng học tập và thực hành bộ môn: tự “làm việc” với sách giáo khoa và các loại tài liệu khác có liên quan, nâng cao năng lực trình bày nói và viết, làm và sử dụng đồ dùng trực quan, ứng dụng thành tựu công nghệ thông tin vào học tập, tổ chức và thực hiện những hoạt động ngoại khóa của môn học” [32;69]

Trong tài liệu học tập chuyên đề “Phát triển tư duy học sinh trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông cấp III – Khoa lịch sử, 1971-1972, tác giả Phan Ngọc Liên với bài viết “Về

phát triển tư duy biện chứng cho học sinh trong khi dạy học lịch sử” đã nhấn mạnh tới vai trò của

ngôn ngữ và lời nói

Trong cuốn tài liệu “Rèn luyện kĩ năng nghiệp vụ sư phạm môn lịch sử” (do GS.TS

Nguyễn Thị Côi chủ biên, Nxb Đại học sư phạm, 2011) các tác giả đã đi sâu trình bày hệ thống các kĩ năng thực hành cần rèn luyện cho sinh viên sư phạm và cũng đã dành một chương đề cập đến kĩ năng diễn đạt Về vấn đề này, các tác giả đã khẳng định vị trí, vai trò, ý nghĩa của kĩ năng diễn đạt (nói và viết) Tác giả đã định hướng những yêu cầu cụ thể để rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết như phải khắc phục yếu kém thường gặp trong diễn đạt viết, phải diễn đạt mạch lạc, súc tích, câu văn viết gọn, rõ ràng, đúng ngữ pháp Ngoài ra, tác giả cũng chỉ ra cụ thể những biện pháp để giúp sinh viên rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết

Ngoài các ngu ồn tài liệu trên, rèn luyện kĩ năng diễn đạt cho HS trong da ̣y ho ̣c nói chung và DHLS nói riêng còn được đề cập trong mô ̣t số bài viết trên ta ̣p chí Giáo dục

Tác giả Nguyễn Thu Quyên với bài viết: “Tổ chức cho HS thuyết trình - một biện pháp quan trọng để nâng cao chất lượng DHLS ở trường THPT” trên tạp chí Giáo dục số

233 năm 2010 đã trình bày những đề xuất các biện pháp để rèn luyện kĩ năng thuyết trình cho

HS Tác giả nhấn mạnh đây là một biện pháp để nâng cao hiệu quả DHLS thông qua việc

phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS Đây cũng là một cách để HS tự học tích

cực, biết ăn nói lưu loát, phát biểu ý kiến một cách tự nhiên, rành mạch

Tiến sĩ Nguyễn Gia Cầu với bài viết “Dạy học phát triển các kĩ năng cơ bản cho học sinh” in trên tạp chí Giáo dục, số 162 năm 2007, đã khẳng định bốn kĩ năng: nghe, nói, đọc,

viết là những kĩ năng cơ bản, không chỉ dành cho dạy học tiếng Việt rèn luyện mà nó còn cần thiết được rèn luyện ở tất cả các môn học căn cứ vào đặc trưng riêng của môn học đó

Trong bài viết “Rèn luyện và phát triển kĩ năng nói cho học sinh THCS” in trên tạp chí Giáo dục số 131 năm 2006 của tác giả Nguyễn Thúy Hồng đã khẳng định: “Nếu như nghe, đọc là hai kĩ năng quan trọng của hoạt động tiếp nhận thông tin thì nói và viết là hai kĩ năng quan trọng của hoạt động bộc lộ, truyền đạt thông tin…” [11;29]

Tác giả Vũ Ánh Tuyết trong bài viết “Phát triển năng lực thực hành cho học sinh THPT trong dạy học lịch sử” in trên tạp chí Giáo dục số 216 năm 2009 đã khẳng định “Quá trình hình thành kĩ năng, kĩ xảo chứng tỏ khả năng nắm vững kiến thức của HS, cho phép các hoạt động tiến dần tới sự tự động hóa làm cho một số thao tác riêng lẻ bị biến mất đi rút ngắn thời gian nhưng kết quả vẫn tốt” [41;33]

Việc rèn luyện kĩ năng diễn đạt còn được lựa chọn làm đề tài nghiên cứu trong các khóa

luận Tốt nghiêp Trong khoá luận mang tên“Một số biện pháp rèn luyện kĩ năng trình bày miệng cho học sinh trong dạy học chương Các cuộc cách mạng tư sản từ giữa thế kỉ XVI đến cuối thế kỉ XVIII - lớp 10 THPT- chương trình chuẩn” của tác giả Phan Thị Thanh Loan, Khoa Sử, Đại học

Sư phạm Hà Nội, 2011, đã khẳng định vai trò, ý nghĩa của kĩ năng trình bày miệng đối với HS và nêu ra các cách trình bày miệng c ủa HS trong học tập môn lịch sử Đồng thời, khoá luận cũng

đề xuất một số biện pháp để rèn luyện kĩ năng trình bày miệng cho HS trong dạy học chương

“Các cuộc cách mạng tư sản từ giữa thế kỉ XVI đến cuối thế kỉ XVIII –lớp 10 THPT- chương trình chuẩn” như … Diễn đạt nói và viết đều có vai trò quan trọng trong giao tiếp đối với HS

Tuy nhiên, lại chưa có khóa luận, luận văn, luận án nào đề cập tới việc rèn luyện kĩ năng diễn đạt

viết

Các công trình nghiên cứu trên tuy chưa đề cập cụ thể các biện pháp để rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết cho HS nhưng đã khẳng đi ̣nh vai trò, tầm quan tro ̣ng của viê ̣c rèn luyện các

kĩ năng cho HS trong đó có kĩ năng diễn đạt phát triển tư duy và ngôn ngữ cho HS trong da ̣y học Đây nguồn tài liệu quý giá để chúng tôi vận dụng và đề xuất một số biện pháp giúp HS rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết trong quá trình học tập bộ môn lịch sử ở trường THPT

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu : của đề tài là quá trình rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết cho HS

trong DHLS ở lớp 10 THPT

3.2 Phạm vi nghiên cứu: là khóa trình lịch sử thế giới cổ đại và trung đại lớp 10 THPT

(chương trình chuẩn) vận dụng cho đối tượng HS THPT huyện Thanh Liêm - Hà Nam

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết đối với

HS THPT nói chung, đề tài đi sâu xác định nội dung, tiêu chí của kĩ năng diễn đạt viết và đề xuất biện pháp rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết phù hợp với HS huyện Thanh Liêm - Tỉnh Hà Nam

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu tài liệu lí luận và thực tiễn dạy học ở trường phổ thông làm cơ sở cho việc đề xuất các biện pháp rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết cho HS THPT huyện Thanh Liêm - tỉnh Hà Nam trong DHLS

- Nghiên cứu chương trình, SGK để xác định nội dung cơ bản khóa trình lịch sử thế giới cổ đại và trung đại lớp 10 THPT (chương trình chuẩn) làm căn cứ cho việc xác định nội dung, tiêu chí rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết cho HS nói chung, HS huyện Thanh Liêm - tỉnh

Hà Nam nói riêng

- Điều tra thực tiễn việc rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết cho HS trong DHLS ở trường THPT

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm qua một bài kiểm tra lịch sử cụ thể ở trường phổ thông để

xác định tính hiệu quả, khả thi của các biện pháp đề xuất

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở phương pháp luận

- Cơ sở phương pháp luận của đề tài là chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh

và quan điểm của Đảng ta về giáo dục, và giáo dục lịch sử

- Cơ sở lí luận về tâm lý học, giáo dục học, phương pháp DHLS của các nhà giáo dục

và giáo dục lịch sử liên quan đến đề tài

5.2 Phương pháp nghiên cứu

- Sử dụng các phương pháp lịch sử, logic, phương pháp tổng hợp, phân tích để nghiên cứu các tài liệu lí luận có liên quan đến đề tài, các tác phẩm của Đảng ta về giáo dục, các

công trình của các nhà khoa học giáo dục và giáo dục lịch sử

- Điều tra, khảo sát tình hình thực tế của việc rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết cho HS trong DHLS ở trường THPT thông qua dự giờ, trao đổi với GV, HS, tổng hợp xử lý thông tin

và rút ra nhận xét khái quát

- Soạn và thực nghiệm một bài kiểm tra cụ thể trong khóa trình lịch sử thế giới cổ - trung đại lớp 10 THPT (Chương trình chuẩn) để chứng minh tính hiệu quả của các biện pháp

đề xuất

- Sử dụng phương pháp toán học thống kê: tập hợp và xử lý các số liệu thu được qua điều tra thực tế, thực nghiệm bằng cách lập bảng, tính tỉ lệ phần trăm

6 Ý nghĩa của đề tài

Kết quả của đề tài góp phần khẳng định tầm quan trọng của việc rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết cho HS trong quá trình DHLS, môn lịch sử ở trường phổ thông hoàn toàn có khả năng rèn luyện các “kĩ năng mềm” cho HS

7 Giả thuyết khoa học

Nếu rèn luyện tốt các kĩ năng diễn đạt viết cho HS trong DHLS theo các biện pháp luận văn đề xuất thì sẽ góp phần bồi dưỡng năng lực toàn diện cho HS huyện Thanh Liêm -

Hà Nam, nâng cao chất lượng dạy học bộ môn lịch sử ở trường THPT

8 Cấu trúc của đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, nội dung chính của luận văn được trình bày trong 2 chương:

Chương 1 Rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường Trung học phổ thông - Lí luận và thực tiễn

Chương 2 Một số biện pháp rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết cho học sinh huyện Thanh Liêm tỉnh Hà Nam trong dạy học khóa trình lịch sử thế giới cổ - trung đại lớp 10 trường Trung học phổ thông Chương trình chuẩn

CHUƠNG1 RÈN LUYỆN KĨ NĂNG DIỄN ĐẠT VIẾT CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG –

LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Cơ sở xuất phát của việc rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông

* Từ mối quan hệ giữa thầy và trò trong quá trình dạy học

Từ mối quan hệ thầy - trò trong QTDH đã đặt ra yêu cầu cho người GV là phải luôn chú ý tới việc định hướng diễn đạt cho HS và chú ý sửa lỗi diễn đạt cho các em Đồng thời

GV phải chú ý cách diễn đạt của mình sao cho khoa học, chính xác và logic để là một tấm gương sáng cho HS học tập Các em luôn phải là người tích cực, chủ động và sáng tạo trong khi tìm hiểu kiến thức lịch sử bởi chỉ có vậy HS mới hiểu sâu sắc vấn đề và có khả năng diễn đạt thành lời một cách trôi chảy, mạch lạc, logic

* Mục tiêu, nhiệm vụ của bộ môn lịch sử ở trường THPT

Để thực hiện mục đích và nhiệm vụ của bộ môn, khi rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết cho HS, GV chỉ nên đóng vai trò là người hướng dẫn, định hướng cho HS, còn HS phải phát huy tính sáng tạo của mình khi trình bày các sự kiện, hiện tượng lịch sử không nên viết lại những điều đã có sẵn, viết nguyên xi những gì có trong vở ghi và SGK Đồng thời, HS cũng phải không ngừng nỗ lực, tích cực, tự giác trau dồi và rèn luyện kĩ năng diễn đạt của mình

* Đặc trưng của tri thức lịch sử

Tính qua ́ khứ : Đặc trưng đ ặt ra yêu cầu khi diễn đạt viết HS phải tìm những từ ngữ

thích hợp diễn đạt những sự kiện , hiê ̣n tượng li ̣ch sử đã xảy ra trong quá khứ nhưng có thâ ̣t , tồn ta ̣i thâ ̣t tránh viê ̣c “hiê ̣n đa ̣i hóa li ̣ch sử” Đồng thời các em cũng biết phải biết cách trình bày một vấn đề lịch sử rõ ràng, logic, diễn đạt đúng bản chất và có một vốn từ, thuật ngữ lịch

sử phong phú Ngoài ra, khi diễn đạt viết một vấn đề lịch sử, HS phải biết phân tích, khái quát, có cái nhìn so sánh, đối chiếu, liên hệ sự kiện lịch sử đó với những sự kiện tương tự diễn ra trong những không gian và thời gian khác

Tính không lặp: Chính điều này, buộc GV và HS khi diễn đạt viết một sự kiện, một hiện

tượng lịch sử nào đó thì phải đặt chúng trong một không gian và thời gian cụ thể Tuy nhiên, phải nhận thấy các sự kiện lịch sử tuy diễn ra trong một không gian và thời gian cụ thể, riêng biệt song

nó có mối quan hệ kế thừa với các sự kiện lịch sử khác chứ không riêng lẻ, độc lập hoàn toàn

Tính cụ thể : Đặc điểm này đòi hỏi GV và HS khi trình bày các sự kiê ̣n, hiê ̣n tượng lịch sử càng cu ̣ thể, càng sinh động bao nhiêu lại càng hấp dẫn bấy nhiêu GV cũng đồng thời phải định hướng cho HS trình bày các sự kiện , hiê ̣n tượng li ̣ch sử mô ̣t cách rõ ràng , cụ thể, tránh việc nói chung chung, đa ̣i khái; luôn gắn các sự kiê ̣n , hiê ̣n tượng, nhân vâ ̣t li ̣ch sử với không gian và thời gian nhất đi ̣nh , phân biê ̣t được các sự kiê ̣n cùng loa ̣i để HS không nhầm lẫn các sự kiê ̣n, hiê ̣n tượng, nhân vâ ̣t với nhau

Tính hệ thống (tính logic lịch sử ): Nó đòi hỏi GV giảng dạy lịch sử phải tích lũy kiến

thức phong phú về các lĩnh vực của đời sống xã hô ̣i và kèm theo đó là hê ̣ thống những thuâ ̣t ngữ của các lĩnh vực tương ứng Đặc trưng này cũng đặt ra một yêu cầu đối với HS là khi trình bày hay diễn đạt bất kỳ một vấn đề nào đó cũng phải chú ý tới tính logic của vấn đề

Trình bày vấn đề phải gãy gọn, logic, có đầu, có cuối và các em cũng phải tích lũy một vốn từ phong phú thì mới có thể diễn đa ̣t tốt các vấn đề của li ̣ch sử

Tính thống nhất giữa “sử” và “luận ”: Đặc trưng này cũng đặt ra yêu cầu cho HS khi

trình bày viết một sự kiện lịch sử không chỉ đơn thuần dừng lại ở việc mô tả sự kiện, hiện tượng đó mà phải giải thích nguyên nhân của sự kiện đó và phân tích ý nghĩa, hệ quả của sự kiện đó như thế nào

* Yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học lịch sử

Việc đổi mới PPDH đặt ra đòi hỏi GV và HS phải rèn luyện tốt các kĩ năng diễn đạt

Trong khi rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết cho HS, GV phải tạo điều kiện tốt nhất để HS phát huy được tính chủ động trong việc trình bày các sự kiện, hiện tượng lịch sử chứ không nên chỉ yêu cầu HS ghi chép lại nguyên xi những gì đã có trong SGK, vở ghi GV cần bồi dưỡng cho HS phương pháp tự học, tự khám phá để tự lực chiếm lĩnh tri thức, rèn luyện các kĩ năng thực hành và năng lực vận dụng những tri thức vào thực tiễn cuộc sống HS cũng cần phải chủ động, tích cực, không ngừng tự rèn luyện và trau dồi ngôn ngữ, kĩ năng diễn đạt của mình

* Đặc điểm trong diễn đạt viết của học sinh Thanh Liêm - Hà Nam

Do đặc điểm lịch sử, văn hóa địa phương, HS Thanh Liêm - Hà Nam thường gặp phải những khó khăn trong diễn đạt viết Nếu không rèn luyện để khắc phục những lỗi diễn đạt này sẽ có tác động, ảnh hưởng rất lớn đến bản thân các em

1.1.2 Quan niệm

* Kĩ năng

Trong các tài liệu tâm lí học và giáo dục học có những ý kiến khác nhau về quan niệm

kĩ năng Có thể hiểu kĩ năng là sự thực hiện có kết quả một hành động nào đó bằng cách vận dụng những tri thức, những kinh nghiệm đã có để hành động phù hợp với những điều kiện cho phép

* Rèn luyện kĩ năng

Việc hình thành kĩ năng tuỳ thuộc vào đặc điểm tâm lý của mỗi cá nhân Tuy nhiên có thể khái

quát thành những bước sau: Bước 1: Huớng dẫn lí thuyết; Bước 2: Làm mẫu.; Bước 3: Người học xây dựng kế hoạch thực hiện; Bước 4: Thực hành và luyện tập; Bước5: Tự kiểm tra; Bước 6: Thao tác sáng tạo

* Kĩ năng diễn đạt viết

Rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết chính là việc các em thường xuyên sử du ̣ng ngôn ngữ viết

để diễn đa ̣t mô ̣t cách ma ̣ch la ̣c, ngắn go ̣n, sâu sắc sự hiểu biết của mình, cụ thể ở đây là những kiến thức li ̣ch sử bao gồm các sự kiê ̣n, hiê ̣n tượng, nhân vâ ̣t li ̣ch sử, những khái niê ̣m, quy luâ ̣t, bài học lịch sử mà các em đã lĩnh hội được trong quá trình học tập bộ môn

1.1.3 Vai trò, ý nghĩa của việc rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết cho học sinh ở trường phổ thông

Đối với giáo viên

Nó giúp GV biết được khả năng nắm kiến thức của HS, hiểu được việc rèn luyện kĩ năng cũng như khả năng sử dụng ngôn ngữ và nắm vững hệ thống thuật ngữ lịch sử của các

em Đồng thời, GV cũng có cơ hội nhìn nhận và đánh giá lại kiến thức và PPDH của mình, từ

đó có điều chỉnh kịp thời sao cho phù hợp với trình độ nhận thức của HS cũng như đảm bảo mục tiêu DHLS ở trường phổ thông

Đối với học sinh: giúp HS kiểm tra được kiến thức của mình về sự kiện, vấn đề lịch sử Từ

đó, sẽ định hướng cho các em phương pháp học tập tiếp theo Ngoài ra, thông qua đó, tư duy của

HS sẽ ngày càng phát triển và ngôn ngữ của HS ngày càng được gọn rũa, trau chuốt Việc rèn luyện kĩ năng kĩ năng này có ý nghĩa to lớn đối với việc học tập bộ môn lịch sử ở trường THPT

Về giáo dưỡng

Diễn đạt viết là cách tốt nhất hình thành cho các em khả năng ngôn ngữ, cách diễn đạt logic, mạch lạc để từ đó hoàn thiện vốn từ, có được một hệ thống từ ngữ, thuật ngữ phong phú, góp phần củng cố, hoàn thiện kiến thức đã được tiếp thu vững chắc hơn

Về giáo dục

Việc HS trình bày viết được những vấn đề lịch sử không chỉ đơn giản là các em diễn đạt lại những kiến thức có sẵn hay trả lời câu hỏi của GV mà nó còn chứng tỏ các em đã chú ý, quan tâm và hiểu được sâu sắc bản chất vấn đề lịch sử đó Từ đó, các em biết đánh giá, nhận xét sự kiện, nhân vật lịch sử và sẽ tự nhận thức được cho bản thân những điều cần học và nên học Đồng thời, việc trình bày kiến thức lịch sử còn giúp các em HS bày tỏ được cảm xúc của mình khi đứng trước một vấn đề, một sự kiện, một nhân vật lịch sử

Về phát triển

Khi HS diễn đạt được nội dung đó thành lời tức là các em đã thực hiện quá trình tự học đạt hiệu quả, các mức độ đạt được phụ thuộc vào sự hướng dẫn của GV và năng lực tư duy sáng tạo của các em Để có thể trình bày được nội dung kiến thức thành lời, HS cần phải vận dụng các thao tác của tư du Vì vậy khi HS tìm được ngôn ngữ, từ ngữ diễn đạt hiệu quả nhất đối với một nội dung lịch sử nào cũng đồng nghĩa với việc HS đã thành thạo ở mức cao hơn các thao tác tư duy cần thiết

1.1.4 Những yêu cầu khi rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết cho học sinh

Về nội dung

Đạt được mục tiêu của việc học tập lịch sử Trong quá trình DHLS, để rèn luyện kĩ

năng diễn đạt viết cho HS dù GV có sử dụng PPDH nào và vì mục đích gì thì cũng phải đạt

được mục tiêu cả ba mặt kiến thức, kĩ năng và thái độ

Học sinh phải nắm vững nội dung kiến thức sẽ trình bày Nếu HS không nắm vững

nội dung kiến thức sẽ trình bày thì bài viết của các em chỉ là sự gom nhặt, chắp ghép lại những nội dung kiến thức có trong SGK hay bài giảng của GV Do đó, khi rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết cho HS, GV phải định hướng cho HS hiểu nội dung kiến thức sẽ trình bày bằng những câu hỏi, bài tập rõ ràng, tường minh Đồng thời, cùng với việc lĩnh hội kiến thức, HS phải có sự chuẩn bị kĩ càng, trình bày những điều đã hiểu biết một cách khúc chiết với nội dung phong phú, chính xác cao

Đảm bảo tính khoa học, logic và chính xác Khi trình bày một sự kiện, vấn đề lịch sử,

HS phải tuân theo logic của sự nhận thức lịch sử theo trình tự thời gian, theo logic của vấn đề

từ nguyên nhân, diễn biến đến kết quả, không thể và không nên trình bày “nhảy cóc” Yêu cầu này đòi hỏi GV phải luôn chú ý định hướng diễn đạt cho HS và sửa lỗi diễn đạt cho các em Song, để làm được điều này trước tiên, GV phải là người có kiến thức chuyên môn và năng lực sư phạm, đặc biệt là năng lực diễn đạt một vấn đề lịch sử (nói hay viết) đều cần chính xác, khoa học và logic Việc đặt câu hỏi khi giao bài tập và trong kiểm tra của GV phải có nội dung rất cụ thể, có tính gợi mở, có định hướng rõ ràng, xác định ngôn ngữ diễn đạt khoa học nhất để HS lĩnh hội kiến thức ở mức độ nhất định

Phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh Đây được xem là nguyên tắc cơ bản Đối

với những HS có lực học trung bình thì chỉ nên yêu cầu các em trình bày nội dung kiến thức

có trong SGK, không nên đưa ra những câu hỏi quá khó hay khai thác quá sâu một vấn đề nào đó.Còn đối với những HS khá, giỏi, GV có thể đưa ra những câu hỏi yêu cầu các em phải phân tích, lập luận giải thích vấn đề

Rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết phải phát huy tính được tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập Trong quá trình rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết cho HS, nếu GV

tạo điều kiện cho các em được chủ động, sáng tạo tìm hiểu, khám phá kiến thức lịch sử thì các em sẽ hiểu sâu sắc vấn đề để từ đó tự tự hình thành khả năng diễn đạt thành lời hoặc diễn đạt viết những nội dung này một cách trôi chảy, mạch lạc, logic

Về hình thức: Để rèn luyện cho HS kĩ năng diễn đạt viết cần khắc phục những yếu

kém thường gặp sau:

Viết sai ngữ pháp, hiểu sai các thuật ngữ… nhiều khi dẫn tới sai kiến thức cơ bản Do

đó, bảo đảm viết đúng chính tả, đúng ngữ pháp là yêu cầu cơ bản đầu tiên cần phải thực hiện

Câu văn lủng củng, diễn đạt không sáng sủa, không làm nối bật được ý cần nêu Lỗi

diễn đạt này do HS nắm nội dung kiến thức không chắc hay diễn đạt kém Hoặc do HS tuy có kiến thức chính xác nhưng các em lại nêu lên rất nhiều ý kiến, các ý sắp xếp lộn xộn không

ăn nhập với nhau khiến người đọc không thể hiểu người viết muốn nói gì qua câu văn đó

1.1.2 Cơ sở thực tiễn

Địa điểm và thời gian khảo sát: các trường THPT ở Thanh Liêm trong năm học

2012 - 2013

Đối tượng khảo sát: 12 GV lịch sử và 200 HS của các các trường THPT ở Thanh

Liêm

Nội dung khảo sát: tập trung vào vấn đề nhận thức của GV và HS về việc rèn luyện

kĩ năng diễn đạt viết cho HS trong DHLS ở trường THPT

Các phương pháp điều tra, khảo sát: phỏng vấn; Điều tra bằng ăng két (phát phiếu

điều tra); Dự giờ lịch sử ở trường THPT; Trực tiếp lên lớp giảng dạy một số tiết và xây dựng

đề kiểm tra để tiến hành thực nghiệm về việc rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết cho HS; quan sát

hoạt động dạy học và kiểm tra, đánh giá ở trên lớp của GV và HS

1.3 Những định hướng rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết cho học sinh

Phải diễn đạt mạch lạc, súc tích Các ý trong bài viết phải ăn khớp với nhau theo một trật tự logic nhất định, không nên đang viết ý này lại chuyển ý khác và lại quay lại

Câu văn viết gọn, rõ ràng, đúng ngữ pháp Việc HS trình bày theo ý hiểu của mình

những nội dung lịch sử đôi khi sẽ dài dòng, không cô đọng và không đúng trọng tâm của vấn

đề Cho nên, GV định hướng cho HS sử dụng ngôn ngữ phải chọn lọc ngôn ngữ diễn đạt sao cho ngắn gọn, súc tích, chính xác và chuyển tải đầy đủ nội dung trọng tâm của bài học, chú ý

tập trung vào vấn đề cần trình bày

Phải xây dựng được dàn ý trước khi trình bày Khi trình bày, HS phải xây dựng dàn ý

để đảm bảo tính logic, khoa học của vấn đề sẽ trình bày, tránh tùy tiện, hời hợt, thiếu logic trong nội dung trình bày Do đó, khi yêu cầu HS chuẩn bị một vấn đề nào đó để trình bày trước lớp, GV phải hướng dẫn các em xây dựng đề cương và đặt ra những yêu cầu về mặt kiến thức một cách cụ thể, rõ ràng Những yêu cầu của GV chính là định hướng cho HS

chuẩn bị bài tốt và trình bày vấn đề một cách logic, mạch lạc, rõ ràng

Phải chú ý một số từ viết hoa, viết phiên âm từ tiếng nước ngoài sang tiếng Việt

CHƯƠNG 2 MỘT SỐ BIỆN PHÁP RÈN LUYỆN KĨ NĂNG DIỄN ĐẠT VIẾT CHO HỌC SINH

HUYỆN THANH LIÊM TỈNH HÀ NAM TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ THẾ GIỚI CỔ ĐẠI VÀ TRUNG ĐẠI LỚP 10 TRUNG HỌC

PHỔ THÔNG CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN 2.1 Vị trí, mục tiêu, nội dung phần lịch sử thế giới cổ, trung đại - lớp 10 THPT (Chương trình chuẩn)

2.1.1 Vị trí

2.1.2 Mục tiêu

* Về kiến thức:

* Về kĩ năng:

* Về thái độ, tư tưởng, tình cảm:

2.1.3 Nội dung

2.2 Một số biện pháp rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết cho học sinh huyện Thanh Liêm - tỉnh Hà Nam trong dạy học lịch sử thế giới cổ, trung đại lớp 10 trường THPT (Chương trình chuẩn)

2.2.1 Rèn kĩ năng hành văn, viết đúng ngữ pháp khi diễn đạt viết về một nội dung lịch sử

Ngày nay, do với sự phát triển như vũ bão của khoa học công nghệ đặc biệt là công nghệ thông tin, HS sử dụng điện thoại, e -mail, yahoo chat là một chuyện rất đỗi bình thường Trong quá trình trò chuyện, trao đổi với nhau để tiết kiệm thời gian các em thường viết tắt các kí hiệu, viết hoa không đúng hoặc viết mà không có dấu chấm câu ngắt nghỉ, viết xen lẫn ngôn ngữ tiếng Việt với tiếng nước ngoài nên hiện tượng HS viết sai chính tả, viết không đúng ngữ pháp tiếng Việt diễn ra tương đối phổ biến Việc lặp đi lặp lại nhiều lần cách viết tắt đó làm cho HS khi diễn đạt viết thường mắc phải những lỗi diễn đạt về sử dụng bảng chữ cái, chữ viết tắt không đúng qui định Một nguyên nhân khác khiến HS thường xuyên mắc lỗi diễn đạt đó là do các em thường hay nói ngọng giữa n và l…nên khi diễn đạt viết thì viết sai

chính tả Đây là lỗi thường xảy ra ngay cả đối với một số vùng của thủ đô Hà Nội - nơi được xem là chuẩn mực của ngữ pháp tiếng Việt Hành văn không trôi chảy, câu văn sai ngữ pháp

(câu không có chủ ngữ, câu quá dài, câu lủng củng không có nghĩa) cũng là một lỗi diễn đạt viết HS hay mắc phải Những lỗi diễn đạt sai trên nếu không được sửa và rèn luyện kịp thời lâu dần sẽ thành nếp trong HS, thành giá trị văn hóa khuyết thiếu không chọn vẹn và về lâu dài sẽ có ảnh hưởng nguy hại lớn đến thế hệ trẻ Các em sẽ hiểu sai lệch kiến thức lịch sử hoặc kiến thức của các em hời hợt không sâu sắc Ngoài ra, năng lực giao tiếp –một năng lực

rất cần thiết đối với các em trong cuộc sống sẽ không thể hoàn thiện và phát triển được

Để khắc phục những lỗi trên, trong QTDH lịch sử, GV cần kết hợp kiến thức của bộ môn Ngữ văn để giúp HS nắm vững một số điểm về ngữ pháp tiếng Việt; chủ yếu là cách hành văn, diển đạt Ví như, cách chấm câu, cách sắp xếp các mệnh đề trong một câu Đồng thời, GV cũng cần chú trọng giảng giải cho HS một số thuật ngữ lịch sử để HS có thể hiểu và sử dụng đúng những thuật ngữ đó Tuy nhiên, do thời gian giảng dạy trên lớp là ít vì vậy có những khái niệm, thuật ngữ lịch sử mà GV không thể cung cấp hết cho HS được nên HS cần trang bị cho mình một cuốn từ điển lịch sử phổ thông để có thể tra cứu và hiểu rõ hơn về các khái niệm, thuật ngữ lịch

sử tránh việc diễn đạt sai Ngoài ra, GV cũng yêu cầu HS cần có một cuốn sổ tay để ghi lại những lỗi diễn đạt sai mà mình hay mắc và cách sửa chữa những lỗi sai đó như thế nào Đây chính là một cách giúp HS ôn tập lại ngữ pháp, cách diễn đạt

2.2.2 Rèn kĩ năng diễn đạt viết cho học sinh qua đọc sách, báo, tạp chí để chuẩn bị kiến

thức nền

Vì sách báo có vai trò ý nghĩa to lớn nên GV cần khuyến khích HS thường xuyên đọc

sách, báo và giới thiệu các loại sách, báo hay cho HS tham khảo Bởi đọc sách không chỉ giúp HS mở rộng, đào sâu, bổ sung những tri thức đã có, tìm kiếm những tri thức mới, tiếp cận những lí thuyết mới, những quan điểm mới mà nguồn thông tin chứa đựng trong sách là

ổn định đã được lựa chọn, kiểm nghiệm nên có độ chính xác, độ tin cậy và giá trị khá học cao Hơn nữa thông tin đã được sắp xếp có hệ thống, trình bày ngắn gọn, ngôn ngữ được chau chuốt, văn phong, cú pháp phù hợp với logic nhận thức và logic khoa học, phù hợp với đặc điểm lứa tuổi HS Do đó, đọc sách còn là con đường tốt để HS trau dồi và phát triển năng lực ngôn ngữ, giúp các em rèn luyện cách diễn đạt viết

Đọc sách vừa là một khoa học và nghệ thuật Việc đọc sách báo không có một cách đọc chung, nó phụ thuộc vào nội dung, tính chất, mục đích đọc… Ngày nay trước sự phát triển của các phương tiện thông tin, truyền thông như ti vi, Inernet cùng với sự phong phú của các hình thức giải trí như: xem ca nhạc, xem phim hay chơi game thì việc đọc sách đối với

HS đa số còn hạn chế Do đó, đối với một bài học cụ thể nào đó, GV nên liệt kê và chuẩn bị sẵn cho HS những cuốn sách, những nội dung mà các em cần phải đọc Ngoài ra, không nên giao nhiệm vụ cho HS một cách chung chung là: các em về nhà nhớ đọc trước bài mới và những tài liệu mà cô đã phát bởi như vậy có thể một số HS sẽ không thực hiện yêu cầu đó

GV nên yêu cầu HS đọc tài liệu và chuẩn bị bài tập dựa trên việc đọc tài liệu đó

2.2.3 Tăng cường luyện tập cách diễn đạt viết qua các bài tập về nhà

Trước hết, cần tăng cường luyện tập cách diễn đạt viết cho HS thông qua các bài tập

về nhà Cùng với câu hỏi, bài tập lịch sử góp phần quan trọng vào việc phát triển tư duy HS