Rèn luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức cho học sinh dạy học phần Sinh thái học, Sinh học 12, Trung học phổ thông Nguyễn Huy Phương Trường Đại học Giáo dục Luận văn ThS ngành: Lý luận phương pháp dạy học; Mã số: 60 14 10 Người hướng dẫn: TS Nguyễn Thế Hưng Năm bảo vệ: 2012 Abstract: Nghiên cứu sở lý luận việc rèn luyện kĩ học tập nói chung kĩ hệ thống hố kiến thức nói riêng cho học sinh Khảo sát, đánh giá thực trạng việc rèn luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức dạy học Sinh học số trường trung học phổ thông Hà Nội Xác định hệ thống nguyên tắc việc rèn luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức cho học sinh trình dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12) Đề xuất quy trình biện pháp rèn luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức cho học sinh dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12) Thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá tính hiệu quy trình biện pháp rèn luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức trình dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12) luận văn đề xuất Keywords: Sinh học; Sinh thái học; Lớp 12; Hệ thống hoá kiến thức Content MỞ ĐẦU Lý chọn đề tài - Xuất phát từ yêu cầu đổi dạy học Để giáo dục đào tạo quốc sách hàng đầu, động lực quan trọng thúc đẩy nghiệp cơng nghiệp hố, đại hố đất nước, điều kiện để phát huy nguồn lực người - yếu tố để phát triển xã hội, tăng trưởng kinh tế nhanh bền vững, giáo dục cần phải đổi mới, đổi phương pháp dạy học giữ vai trò quan trọng - Xuất phát từ vai trò việc hệ thống hoá kiến thức dạy học Hệ thống hoá biện pháp, thao tác tư logic quan trọng, đạt hiệu cao nghiên cứu dạy học Sinh thái học Nó có tác dụng làm phong phú thêm kiến thức học tư tưởng mới, xem xét vấn đề học góc độ Giúp người học khơng cố điều học mà cịn xếp chúng thành hệ thống chặt chẽ lý giải ý nghĩa sâu xa kiến thức Bởi rèn luyện kĩ hệ thống hóa dạy học có vị trí quan trọng phát triển lực tư lý thuyết cho học sinh - Xuất phát từ đặc điểm nội dung kiến thức Phần Sinh thái học chương trình Sinh học 12 Phần Sinh thái học chương trình Sinh học 12 nghiên cứu mối quan hệ sinh vật với môi trường cấp độ tổ chức sống từ thể tới quần thể, quần xã Sinh thái học có nội dung rộng mang tính thực tiễn cao Để học tốt phần học sinh cần hệ thống hoá vận dụng kiến thức học vào giải thích minh hoạ cho học, đồng thời liên hệ với thực tiễn sống để trả lời câu hỏi tập - Xuất phát từ thực trạng rèn luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức dạy học Sinh thái học nhà trường trung học phổ thông Thực trạng dạy học Sinh thái học trường phổ thông trung học việc rèn luyện kĩ hệ thống hóa kiến thức cho học sinh chưa trọng mức Qua điều tra tìm hiểu, tình hình rèn kĩ hệ thống hóa kiến thức học sinh cịn yếu, giáo viên chưa quan tâm đầy đủ để rèn luyện kĩ cho học sinh Xuất phát từ lý trên, chọn đề tài "Rèn luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức cho học sinh dạy học phần Sinh thái học, Sinh học 12, Trung học phổ thông” Lịch sử nghiên cứu Hệ thống hố kiến thức có sở khoa học lý thuyết Graph đời cách 200 năm Ngày nay, Graph xâm nhập cách hữu với mức độ khác vào hầu hết khoa học đại mạng lại hiệu thiết thực khoa học giáo dục Trên giới, quan điểm hệ thống cấu trúc hệ thống đề cập Triết học với đại biểu như: Ph Ăngghen, V I Lênin, Miller Trong lĩnh vực khoa học khác lĩnh vực khoa học Sinh học có nhiều nhà khoa học đề cập đến chất, vai trị nhận thức, tiếp cận cấu trúc hệ thống Tuy nhiên, việc rèn luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức cho học sinh chưa đề cập nghiên cứu cách thoả đáng lí thuyết thực tiễn Ở Việt Nam, có số cơng trình nghiên cứu việc giúp người học rèn kĩ hệ thống hoá kiến thức Đó cơng trình nghiên cứu, vận dụng việc xây dựng bảng hệ thống, sơ đồ hệ thống tạo nên kho dự trữ thơng tin có ý nghĩa lớn dạy học phát huy tính tích cực lĩnh hội tri thức người học Hiện nay, có nhiều tài liệu trình bày có hệ thống vận dụng tốt dạy học môn Sinh học tác giả: Nguyễn Cơng Minh, Nguyễn Thu Hồ, Vũ Đức Lưu, Đặng Hữu Lanh, Lê Đình Trung, Lê Văn Liệu Bên cạnh đó, có số luận văn thạc sĩ trực tiếp có liên quan đến rèn luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức cho học sinh dạy học Tuy nhiên, chương trình Sinh học mới, đặc biệt phần Sinh thái học, Sinh học 12 chưa có cơng trình sâu nghiên cứu việc rèn luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức cho học sinh Do vậy, việc nghiên cứu rèn luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức cho học sinh dạy học Sinh thái học, Sinh học 12, trung học phổ thông cần thiết Mục tiêu nghiên cứu Đưa quy trình biện pháp rèn luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức cho học sinh dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12) nhằm nâng cao chất lượng dạy - học 4 Phạm vi nghiên cứu Rèn luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức cho người học dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12), Trung học phổ thông Đối tƣợng khách thể nghiên cứu 5.1 Đối tượng nghiên cứu: Quy trình biện pháp rèn kĩ hệ thống hoá kiến thức dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12) 5.2 Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12) Giả thuyết khoa học Quy trình biện pháp rèn luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức cho học sinh dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12) mà đề tài đề xuất, giúp học sinh nắm vững kiến thức phát triển tư Nhiệm vụ nghiên cứu - Nghiên cứu sở lý luận việc rèn luyện kĩ học tập nói chung kĩ hệ thống hố kiến thức nói riêng cho học sinh - Khảo sát, đánh giá thực trạng việc rèn luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức dạy học Sinh học số trường trung học phổ thông Hà Nội - Xác định hệ thống nguyên tắc việc rèn luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức cho học sinh trình dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12) - Đề xuất quy trình biện pháp rèn luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức cho học sinh dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12) - Thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá tính hiệu quy trình biện pháp rèn luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức trình dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12) luận văn đề xuất Phƣơng pháp nghiên cứu * Phương pháp nghiên cứu lí thuyết: Phân tích hệ thống hố sở lí luận việc rèn luyện kĩ hệ thống hóa kiến thức cho học sinh * Phương pháp nghiên cứu thực tiễn - Sử dụng phiếu điều tra để tìm hiểu, đánh giá việc rèn luyện luyện kĩ hệ thống hóa kiến thức cho học sinh q trình học mơn Sinh học số trường Trung học phổ thông địa bàn Hà Nội - Phân tích chương trình, nội dung kiến thức sách giáo khoa Sinh học 12 - Dự trao đổi trực tiếp với giáo viên, tham khảo ý kiến giáo viên dạy môn sinh học - Tham gia ý kiến chuyên gia có kinh nghiệm phương pháp dạy học * Phương pháp thực nghiệm sư phạm - Tiến hành thực nghiệm dạy học nhóm (lớp thực nghiệm đối chứng) để đánh giá tính hiệu quả, tính khả thi quy trình biện pháp rèn luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức cho học sinh dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12) - Phân tích chất lượng câu trả lời câu hỏi học sinh để thấy rõ vai trò việc hệ thống hoá kiến thức cho người học - Xử lí số liệu phương pháp thống kê toán học để đánh giá mặt định lượng kết thu Đóng góp đề tài - Hệ thống hóa sở lí luận việc rèn luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức cho người học - Đề xuất quy trình biện pháp cụ thể hình thành kĩ hệ thống hoá kiến thức dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12) 10 Cấu trúc luận văn Ngoài phần mở đầu, kết luận khuyến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung luận văn trình bày chương: Chương 1: Cở sở lý luận thực tiễn đề tài Chương 2: Các biện pháp rèn luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức Chương 3: Thực nghiệm sư phạm CHƢƠNG CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.1 Cơ sở lí luận đề tài 1.1.1 Khái niệm kĩ hệ thống hóa kiến thức 1.1.1.1 Hệ thống hóa kiến thức - Hệ thống: Theo Từ điển tiếng Việt, “Hệ thống tập hợp nhiều yếu tố, đơn vị loại chức năng, có quan hệ liên hệ với chặt chẽ, làm thành thể thống nhất” - Hệ thống hóa kiến thức: việc mà người ta làm cho vật, tượng, đối tượng trở nên có hệ thống Trong dạy học, học nội dung người ta xâu chuỗi nội dung lại thành tổ hợp hệ thống logic gọi Hệ thống hóa kiến thức Việc hệ thống hoá kiến thức phải dựa quan điểm tiếp cận hệ thống trình bày theo logic định Hoạt động tư hệ thống hố thực q trình học tập hai hình thức: + Phân chia tồn thể đối tượng riêng lẻ nhóm lớp định + Xếp đặt tài liệu học tập vào hệ thống định 1.1.1.2 Kỹ - Kĩ năng: khả thực cơng việc định, hồn cảnh, điều kiện định, để đạt tiêu định - Kĩ hệ thống hóa kiến thức học tập: khả vận dụng thành thạo thao tác tư để xếp kiến thức học vào trật tự logic chặt chẽ khác tùy theo mục đích hệ thống 1.1.2 Phân loại kỹ hệ thống hóa kiến thức q trình dạy học 1.1.2.1 Phân loại theo kí hiệu sơ đồ 1.1.2.2 Phân loại theo nội dung 1.1.2.3 Phân loại theo khâu trình dạy học 1.1.2.4 Phân loại theo mục tiêu dạy học 1.1.2.5 Phân loại theo mức độ hồn thiện kiến thức 1.1.3 Vai trị kĩ hệ thống hóa kiến thức Trong q trình dạy học việc hệ thống hoá kiến thức giúp cho học sinh rèn luyện phẩm chất trí tuệ sau: ghi chép thông tin, đọc thông tin ôn dạng hệ thống hoá tiết kiệm thời gian học tập; giúp người học tăng cường tập trung nhận biết thơng tin học; giúp người học cải thiện sức sáng tạo trí nhớ, nhờ khả tập trung vào từ khóa thiết yếu; giúp người học tạo mối liên kết mạch lạc, tối ưu vấn đề cần học; giúp học sinh ơn tập mà cịn kiểm tra trình độ, thói quen tư người học giáo viên yêu cầu em tự hệ thống hố kiến thức phạm vi kiến thức đó; liên hệ nội dung kiến thức theo lược đồ định giúp học sinh ghi nhớ tái tốt; giúp học sinh sử dụng tài liệu đa dạng, phát triển lực tư logic, tư hình tượng, tư biện chứng nhằm phát triển lực nhận thức, hành động sáng tạo; giúp học sinh hình thành kiến thức mới, củng cố điều học, biết xếp chúng thành hệ thống chặt chẽ, đồng thời hình thành kiến thức góc độ mới, lí giải ý nghĩa sâu xa kiến thức, biết cách diễn đạt ý tưởng ngơn ngữ mình; giúp học sinh tìm quy luật, mối liên hệ vấn đề, nghĩa giúp học sinh có khả khái quát hóa rút kết luận; vừa giúp học sinh chiếm lĩnh kiến thức, vừa giúp học sinh nắm vững phương pháp tái tạo cho thân kiến thức đó, phát triển lực tự học, giúp học sinh tự học suốt đời 1.2 Cơ sở thực tiễn đề tài 1.2.1 Đặc trưng môn Sinh học Sinh học môn khoa học tự nhiên, nghiên cứu sống Trái đất Đối tượng nghiên cứu dạng vật chất đặc biệt, có cấu trúc phức tạp, đa dạng phong phú lại xuất phát từ nguồn gốc chung, vận động theo quy luật chung gồm nhiều cấp độ tổ chức khác nhau, từ đơn giản đến phức tạp Sinh học môn khoa học gắn liền với tự nhiên có ứng dụng rộng rãi đời sống xã hội, sản xuất phục vụ nhu cầu loài người Trong năm gần đây, với phát triển khoa học công nghệ, Sinh học đại bước vào giai đoạn phát triển mạnh Nội dung khối lượng kiến thức Sinh học ngày nhiều, phức tạp có nhiều đổi Rất nhiều kiến thức trở nên lỗi thời, lạc hậu thay đổi, người giáo viên Sinh học phải thường xuyên cập nhật kiến thức bồi dưỡng trình độ chun mơn để đáp ứng địi hỏi cơng việc thời đại 1.2.2 Phân tích cấu trúc nội dung phần Sinh thái học - chương trình Sinh học phổ thơng Trên sở phân tích nội dung chủ yếu chương chương trình Sinh thái học trường phổ thông, xem xét lôgic cấu trúc nội dung chương trình Sinh thái học, mơ tả khái quát sơ đồ sau: Môi trường Các nhóm nhân tố sinh thái Vơ sinh Các cấp độ tổ chức sống Cá thể Hữu sinh Quần thể Con người Quần xã Sinh Sinh Hình 1.1: Sơ đồ cấu trúc chương trình phần Sinh thái học, Trung học phổ thông 1.2.3 Thực trạng việc rèn luyện kỹ hệ thống hoá kiến thức dạy học Sinh học 12 Để có sở thực tiễn đề tài, tiến hành dự giờ, trao đổi trực tiếp phát phiếu điều tra 20 giáo viên trực tiếp tham gia giảng dạy tiến hành khảo sát 300 học sinh khối 12 Ban A trường Trung học phổ thông Thanh Oai - Hà Nội Kết thu sau: * Về học sinh: - Về ý thức học tập: số đông học sinh coi Sinh học môn phụ (chiếm 61,6%); không hứng thú, say mê mơn học (chiếm 31%); số em u thích mơn học (chiếm 7,3%) - Về phương pháp học môn: số học sinh hiểu sâu kiến thức, có phương pháp học tập chủ động sáng tạo chiếm tỉ lệ thấp, phần lớn phương pháp học thụ động * Về giáo viên sử dụng phương pháp dạy học: - Các phương pháp thường xuyên sử dụng là: thuyết trình (60%); giải thích, minh họa (75%); hỏi đáp - thơng báo - tái (85%), Các phương pháp sử dụng thường xuyên như: thực hành thí nghiệm (30%), dạy học hợp tác nhóm nhỏ (30%), dạy học hệ thống hoá kiến thức (20%) - Về hiểu biết giáo viên: đa số giáo viên chưa nắm rõ biện pháp rèn luyện kỹ hệ thống hóa kiến thức cho học sinh trình dạy học Một số giáo viên có hiểu biết biện pháp hệ thống hoá kiến thức cho học sinh, nhiên vận dụng vào trình dạy học lại chiếm tỉ lệ sử dụng để giải thích minh họa khâu nghiên cứu tài liệu dùng khâu củng cố hoàn thiện kiến thức Nếu áp dụng biện pháp rèn luyện hệ thống hố kiến thức cho học sinh phần lớn giáo viên dừng lại việc hệ thống hoá kiến thức sơ đồ bảng biểu mà chưa biết sử dụng biện pháp hệ thống hoá kiến thức đồ tư duy, phối hợp với kênh hình hệ thống hố kiến thức 1.2.4 Ngun nhân thực trạng rèn luyện kỹ hệ thống hóa kiến thức q trình dạy học học Sinh học 12 1.2.4.1 Về phía giáo viên - Nhiều giáo viên ảnh hưởng cách dạy truyền thống thầy đọc, trị chép, thuyết trình giảng giải xen kẽ vấn đáp tái hiện, biểu diễn trực quan minh họa Cho rằng, biện pháp rèn luyện kỹ hệ thống hóa kiến thức áp dụng có hiệu học sinh giỏi, học sinh có nhận thức nhanh có khả tiếp nhận có hiệu phương pháp - Do thi cử kiểm tra, tuyển sinh đại học, cao đẳng nặng nặng tái kiến thức, nên cách dạy chủ yếu cung cấp kiến thức cho học sinh - Một số giáo viên chưa tâm huyết với nghề, ý thức tích cực cải tiến phương pháp dạy học mờ nhạt nên dẫn đến chất lượng học chưa tốt, khơng kích thích tính tích cực hứng thú học sinh mơn Sinh học 1.2.4.2 Về phía học sinh - Đa số học sinh coi môn Sinh học môn phụ Do vậy, không đầu tư thời gian cơng sức vào học mà mang tính chất đối phó với kiểm tra giáo viên - Hầu hết học sinh chưa biết cách học, quen với cách học thuộc lòng nội dung mà giáo viên cho ghi chưa ý đến việc so sánh, phân tích, chứng minh chất nội dung tìm mối liên hệ kiến thức, chưa biết lập bảng biểu, sơ đồ tư duy, chưa biết hệ thống hóa kiến thức - Học sinh chưa có thói quen tự làm việc với sách giáo khoa để chủ động lĩnh hội tri thức mới, chí học sinh khơng có sách giáo khoa, sách tham khảo Chỉ số học sinh sử dụng tài liệu sách giáo khoa để học nhà - Thói quen học tập khoa học em chưa hình thành Đa số em chưa có ý thức tự học, tự nghiên cứu, chuẩn bị nhà, học nhóm, học tổ Đa số em đón nhận nội dung tâm chờ đợi giáo viên CHƢƠNG KỸ NĂNG HỆ THỐNG HÓA KIẾN THỨC TRONG DẠY HỌC PHẦN SINH THÁI HỌC, SINH HỌC 12 2.1 Một số nguyên tắc đạo việc rèn luyện kỹ hệ thống hóa kiến thức trình dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12) 2.1.1 Cơ sở khoa học nguyên tắc đạo việc rèn luyện kỹ hệ thống hóa kiến thức dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12) 2.1.2 Các nguyên tắc đạo việc rèn luyện kỹ hệ thống hóa kiến thức q trình dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12) 2.1.2.1 Nguyên tắc thống mục tiêu - nội dung - phương pháp dạy học 2.1.2.2 Nguyên tắc thống toàn thể phận 2.1.2.3 Nguyên tắc thống cụ thể trừu tượng 2.1.2.4 Nguyên tắc thống dạy học 2.1.2.5 Đảm bảo tính xác chặt chẽ, phù hợp 2.1.2.6 Đảm bảo nâng dần mức độ từ dễ đến khó 2.2 Xây dựng quy trình rèn luyện kĩ hệ thống hóa kiến thức cho học sinh Quy trình rèn luyện kĩ hệ thống hóa kiến thức cho học sinh gồm bước sau: Bước 1: Xác định nhiệm vụ học tập Bước 2: Phân tích xác định nội dung kiến thức cần hệ thống hoá Bước 3: Xác định mối liên hệ kiến thức Bước 4: Hoàn thiện sơ đồ, bảng hệ thống hoá kiến thức 2.3 Biện pháp rèn luyện kỹ hệ thống hóa kiến thức cho học sinh trình dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12) 2.3.1 Biện pháp rèn luyện kĩ đọc, phân tích sách giáo khoa, tài liệu tham khảo 2.3.2 Biện pháp rèn luyện kĩ sử dụng thao tác tư (phân tích - tổng hợp, đối chiếu - so sánh) 2.3.3 Rèn luyện kĩ quan sát, phân tích tranh ảnh, hình vẽ 2.3.4 Biện pháp rèn luyện kĩ đọc phân tích bảng biểu cho sẵn 2.3.5 Rèn luyện kĩ đọc phân tích tranh sơ đồ, sơ đồ logic 2.3.5.1 Kĩ đọc phân tích tranh sơ đồ, sơ đồ logic 2.3.5.2 Kĩ lập tranh sơ đồ sơ đồ logic 2.3.6 Rèn luyện kỹ lập đồ tư 2.4 Sử dụng biện pháp rèn luyện kĩ hệ thống hóa cho học sinh dạy học Sinh thái học (Sinh học 12) 2.4.1 Sử dụng biện pháp rèn luyện kĩ hệ thống hóa kiến thức nghiên cứu tài liệu Dạy học Sinh thái học sử dụng sơ đồ, bảng hệ thống hoá…để tổ chức hoạt động với sách giáo khoa, tài liệu tham khảo nhằm mục đích trang bị cho học sinh phương pháp thầy tổ chức hướng dẫn - trò tự hành động chiếm lĩnh kiến thức, làm cho học sinh hiểu sâu sắc kiến thức cần lĩnh hội Từ nhằm giải mâu thuẫn kiến thức cần dạy cần biết cho học sinh thời lượng lên lớp Tùy theo mục tiêu, nội dung, yêu cầu trình dạy học mà biện pháp hệ thống hố kiến thức sử dụng mức độ khác nhau, có cách để sử dụng biện pháp hệ thống hoá kiến thức: - Mức độ thấp: tự hệ thống hoá kiến thức dạng sơ đồ, bảng biểu, sau giáo viên giới thiệu cho học sinh phương pháp giải thích, thuyết trình cho học sinh đọc sơ đồ bảng biểu, khái qt hóa kiến thức Ví dụ: Khi dạy mục I.1: “Khái niệm quần thể”, 51:“Khái niệm quần thể mối quan hệ cá thể quần thể” Giáo viên lấy ví dụ cá thể loài chim, voi, trâu cừu…thường tạo thành đàn, thực vật đồi cọ, rừng thông… Nếu cá thể không sống chung với gặp nhiều yếu tố bất lợi Giáo viên vẽ sơ đồ (hình 2.7) a3 a1 a2 Mơi trường sống Hình 2.7: Sơ đồ mối quan hệ cá thể quần thể Sau giáo viên giải thích a1, a2, a3…là cá thể quần thể (a1, a2, a3 lồi), chúng sống mơi trường tạo thành quần thể Giáo viên yêu cầu học sinh phát biểu khái niệm quần thể - Mức độ cao hơn: giáo viên yêu cầu học sinh trả lời theo gợi ý thầy trò xây dựng sơ đồ Với câu trả lời học sinh thầy hình thành dần sơ đồ lên bảng Ví dụ: Khi dạy ” mục I: “Khái niệm”, 47: “Môi trường nhân tố sinh thái” Sau hình thành xong khái niệm mơi trường Giáo viên hỏi: Có loại mơi trường? Học sinh: có loại mơi trường chủ yếu kể tên; sau giáo viên lập sơ đồ (hình 2.8), Đất Mơi trường Nước Mơi trường cạn Sinh vật Hình 2.8: Sơ đồ loại môi trường - Mức độ cao nhất: giáo viên giao nhiệm vụ cho học sinh, yêu cầu học sinh tự hệ thống hóa kiến thức Vì học sinh phải suy nghĩ câu hỏi, yêu cầu, gợi ý giáo viên, phải phân tích, so sánh, đối chiếu, tổng hợp tìm chung từ riêng lẻ cụ thể, từ khái quát thành khái niệm, chế hay trình 2.4.2 Sử dụng biện pháp rèn luyện kỹ hệ thống hóa kiến thức để điều khiển trình dạy học Việc củng cố, nâng cao cách hệ thống hoá biện pháp hiệu dạy học nói chung dạy học Sinh thái nói riêng Bởi nhờ hệ thống hố học sinh nhìn nhận lại kiến thức học hệ thống logic định góc độ mới, qua giúp học sinh nắm kiến thức kĩ cách sâu sắc bền vững Qua việc thực kĩ hệ thống hoá học sinh lập bảng, vẽ sơ đồ… giáo viên biết kết học tập đồng thời biết trình suy nghĩ học sinh Từ đố, điều khiển, định hướng suy nghĩ đúng, uốn nắn cách suy nghĩ sai Sơ đồ, bảng hệ thống việc sử dụng phương tiện tích cực giúp học sinh tiếp thu tri thức mới, đào sâu, mở rộng, ôn tập hệ thống hóa kiến thức, rèn luyện tư kĩ sinh học giúp giáo viên kiểm tra khả nắm vững kiến thức, qua điều chỉnh việc dạy cho phù hợp với trình độ học sinh 2.4.3 Sử dụng biện pháp rèn luyện kỹ hệ thống hóa kiến thức để tổ chức hoạt động học tập Sử dụng biện pháp hệ thống hố kiến thức q trình dạy học, giáo viên kiểm tra mức độ hiểu biết kiến thức cũ, tự học nhà để chuẩn bị cho học tổ chức dạy học kiến thức hay củng cố, ôn tập kiến thức sau tiết học Thông qua hoạt động tổ chức dạy có sử dụng biện pháp hệ thống hố kiến thức, giáo viên đánh giá mức độ tích cực tham gia vào hoạt động học tập, mức độ hiểu biết kiến thức, khả tư duy, sáng tạo học sinh, định hướng suy nghĩ đúng, uốn nắn kiến thức, kĩ sai học sinh, đồng thời phát triển toàn diện kĩ học tập học sinh Sử dụng biện pháp hệ thống hố kiến thức q trình dạy học phương tiện tích cực giúp học sinh tiếp thu tri thức mới, đào sâu, mở rộng, ôn tập hệ thống hoá kiến thức, rèn luyện tư kĩ năng, học sinh cong giúp giáo viên tự đánh giá hiệu trình dạy cho phù hợp với trình độ học sinh Ví dụ: q trình dạy học sử dụng câu hỏi, tập sau: + Lập bảng so sánh quần thể quần xã + Lập bảng so sánh mối quan hệ đối kháng quan hệ hỗ trợ + Lập bảng phân biệt nơi ổ sinh thái + Phân biệt tăng trưởng không bị giới hạn tăng trưởng bị giới hạn + Lập sơ đồ mô tả trình diễn sinh thái + So sánh số loài quần xã vùng nhiệt đới vùng ôn đới? 2.4.4 Sử dụng biện pháp rèn luyện kỹ hệ thống hóa kiến thức để củng cố, vận dụng nâng cao kiến thức Ý nghĩa hệ thống hoá làm phong phú thêm kiến thức học tư tưởng mới, xem xét vấn đề học góc độ Do dẫn đến kết khơng củng cố điều học mà xếp chúng thành hệ thống chặt chẽ giúp học sinh lí giải ý nghĩa sâu xa kiến thức Bằng hệ thống câu hỏi, tập khai thác từ bảng, sơ đồ … giáo viên tổ chức để học sinh củng cố, vận dụng, nâng cao khái niệm, quy luật, chế hay trình sinh học Qua giáo viên đánh giá mức độ nhận thức, kỹ học tập học sinh, nâng cao, mở rộng, khắc sâu kiến thức học Qua việc rèn luyện kĩ hệ thống hố học sinh có khả chuyển thông tin kiến thức từ sách giáo khoa, tài liệu, lời nói giáo viên sang dạng ngơn ngữ khác (mơ hình hóa) để ghi nhớ Việc ghi nhớ kiến thức dạng mơ hình giúp học sinh ghi nhớ lâu bền vững Ví dụ: Dạy 48: “Ảnh hưởng nhân tố sinh thái lên đời sống sinh vật” Để làm rõ sinh vật biến nhiệt nhiệt tích luỹ giai đoạn phát triển hay đời sống gần số tuân theo công thức sau: T=(x-k).n Giáo viên đưa ví dụ: Trứng cá hồi 00 C Nếu nhiệt độ nước tăng dần đến 2o C sau 205 ngày trứng nở thành cá Xác định tổng nhiệt hữu hiệu cho phát triển từ trứng đến cá con? Học sinh đọc, phân tích sách giáo khoa, tư duy, làm được: T = (2 - 0) x 205 = 410 độ/ngày Ví dụ: Sau dạy chương 3: Giáo viên yêu cầu học sinh hệ thống hóa kiến thức chương Học sinh hệ thống hóa theo đồ tư sau: Hình 2.12: Sơ đồ hệ thống hố kiến thức chương "Hệ sinh thái" theo đồ tư 2.4.5 Sử dụng biện pháp rèn luyện kỹ hệ thống hóa kiến thức để tổ chức hoạt động tự học nhà học sinh Để giúp học sinh rèn luyện kĩ hệ thống hoá, sau chương, giáo viên nêu câu hỏi, tập yêu cầu học sinh khái quát hóa, lập bảng so sánh, sơ đồ hóa kiến thức cho bài, chương, vấn đề xuyên suốt chương hay nhiều chương Việc tổ chức cho học sinh thực kĩ hệ thống hố nhà cịn có tác dụng giúp học sinh củng cố, ôn tập, nâng cao kiến thức cũ, đồng thời tự tìm hiểu, xây dựng kiến thức mới, chương mới, từ đảm bảo việc thực tiết học lớp diễn nhẹ nhàng đỡ tốn thời gian, học sinh chủ động tiếp thu cách hào hứng đạt chất lượng cao Ví dụ: Sau dạy 60: “Hệ sinh thái”, giáo viên giao nhiện vụ nhà yêu cầu học sinh hệ thống hóa kiến thức theo sơ đồ tư Học sinh có nhiều biện pháp hệ thống hố kiến thức, hệ thống theo sơ đồ tư cho kết sau: Hình 2.13: Sơ đồ hệ thống hoá kiến thức "Hệ sinh thái" theo sơ đồ tư 2.4.6 Sử dụng biện pháp rèn luyện kỹ hệ thống hóa kiến thức để kiểm tra đánh giá Khi kiểm tra đánh giá, giáo viên sử dụng câu hỏi tự luận sơ đồ Để sử dụng hệ thống hố kiến thức khâu có nhiều cách Có thể sử dụng sơ đồ khuyết thiếu sơ đồ câm để yêu cầu học sinh hoàn thành Ví dụ: Khi học 57: “Mối quan hệ dinh dưỡng”, giáo viên yêu cầu học sinh làm tập sau: Lập lưới thức ăn đơn giản quần xã có dạng sơ đồ sau: (2) (3) (1) (5) (6) (4) (8) (7) Hình 2.14: Sơ đồ lưới thức ăn quần xã Học sinh suy nghĩ, sử dụng biện pháp hệ thống hố kiến thức để hồn thiện sơ đồ sau: Trâu Cỏ Hổ Thỏ Cáo Gà VSV Mèo rừng Hình 2.15: Sơ đồ hệ thống hoá kiến thức lưới thức ăn quần xã CHƢƠNG THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM 3.1 Mục đích thực nghiệm Triển khai thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá tính đắn khả thi giả thuyết khoa học mà luận văn đề xuất 3.2 Nội dung phƣơng pháp thực nghiệm 3.2.1 Nội dung thực nghiệm Chúng tiến hành soạn giảng lý thuyết chương trình Sinh học lớp 12 nâng cao Trung học phổ thông theo tư tưởng giả thuyết khoa học đề tài nêu Các đề kiểm tra đáp án thực nghiệm ghi phụ lục Bảng 3.1: Các dạy thực nghiệm STT Tên dạy Số tiết Môi trường nhân tố sinh thái Ảnh hưởng nhân tố sinh thái lên đời sống sinh vật Mối quan hệ dinh dưỡng Hệ sinh thái 3.2.2 Phương pháp thực nghiệm 3.2.2.1 Chọn trường thực nghiệm Chúng lựa chọn hai trường thực nghiệm trường Trung học phổ thông Thanh Oai A trường Trung học phổ thông Thanh Oai B thuộc Thành phố Hà Nội Các trường thực nghiệm có điều kiện sở vật chất, trang thiết bị dạy - học tương đối đồng so với trường khác địa phương 3.2.2.2 Chọn lớp thực nghiệm - Học sinh lớp 12A1, 12A2, 12A3, 12A4 trường Trung học phổ thông Thanh Oai A Trong đó, lớp thực nghiệm 12A1, 12A4; lớp đối chứng 12A2, 12A3 - Học sinh lớp 12A1, 12A2, 12A3, 12A4 trường Trung học phổ thông Thanh Oai B Trong đó, lớp thực nghiệm 12A1, 12A4; lớp đối chứng 12A2, 12A3 Tổng số học sinh lớp thực nghiệm 175 học sinh; lớp đối chứng 180 học sinh 3.2.2.3 Chọn giáo viên thực nghiệm Dạy thực nghiệm cô giáo Nguyễn Thị Xuân (trường Trung học phổ thông Thanh Oai A) cô giáo Nguyễn Huy Phương (trường Trung học phổ thông Thanh Oai B) Cả giáo viên dạy Sinh học giáo viên dạy vững, có thâm niên năm Mỗi giáo viên mời tham gia trực tiếp dạy lớp thực nghiệm lớp đối chứng trường 3.2.2.4 Bố trí thực nghiệm Bố trí lớp thực nghiệm đối chứng giáo viên dạy, theo thời khoá biểu nhà trường phân công, khác chỗ: + Các lớp thực nghiệm: dạy theo phương pháp rèn luyện kĩ hệ thống hóa kiến thức mà đề tài đưa + Các lớp đối chứng: chương trình dạy song song với lớp thực nghiệm, dạy tiến hành theo trình tự sách giáo viên Bộ Giáo dục - Đào tạo ban hành cách bình thường 3.2.2.5 Xử lý số liệu 3.3 Kết thực nghiệm 3.3.1 Đánh giá kết định tính Căn vào kết kiểm tra viết, kết hợp với câu hỏi kiểm tra trình dạy học, đồng thời tiến hành dự giờ, cho thấy kết học tập tính tích cực học tập học sinh lớp thực nghiệm cao so với lớp đối chứng Về độ bền kiến thức sau thực nghiệm: Sau tuần, tiến hành kiểm tra độ bền kiến thức, khả lưu giữ thông tin học sinh Kết kiểm tra cho thấy: - Ở nhóm thực nghiệm: học sinh nhớ kiến thức tốt hơn, lâu thể tỉ lệ học sinh đạt điểm giỏi giữ mức ổn định - Ở nhóm đối chứng: tỉ lệ học sinh bị điểm tăng lên, thể việc trình bày khơng đầy đủ kiến thức, không xác định logic nội dung kiến thức; bảng sơ đồ hệ thống hoá sơ sài 3.3.2 Đánh giá kết định lượng 3.3.2.1 Phân tích kết thực nghiệm Phân tích số liệu thu từ thực nghiệm Qua lần kiểm tra 10 phút, cho thấy: - Điểm trung bình cộng qua lần kiểm tra thực nghiệm nhóm lớp thực nghiệm ln cao lớp đối chứng Điều chứng tỏ biện pháp rèn luyện kĩ hệ thống hố kiến thức cho học sinh mang tính khả thi - Ở nhóm lớp thực nghiệm: điểm trung bình cộng tăng dần qua lần kiểm tra Trong nhóm lớp đối chứng, điểm trung bình không ổn định qua lần kiểm tra - Độ lệch chuẩn hệ số biến thiên nhóm lớp thực nghiệm thấp nhóm lớp đối chứng lần kiểm tra Điều khẳng định độ bền kiến thức học sinh hiệu vứng biện pháp mà đề tài đề xuất - Tỉ lệ điểm khá, giỏi nhóm lớp thực nghiệm cao lớp đối chứng, đồng thời điểm yêu trung bình thấp so với nhóm lớp đối chứng Điều tiếp tục cho ta khẳng định nhóm thực nghiệm kết đạt thực nghiệm cao nhóm lớp đối chứng Như vậy, hiệu vận dụng biện pháp rèn luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức cho học sinh dạy học Sinh học mang lại hiệu không sử dụng 60 50 40 Điểm trung bình 30 Điểm 20 Đểm giỏi 10 TN1 ĐC1 TN2 ĐC2 TN3 ĐC3 TN4 ĐC4 Hình 3.4: Biểu đồ tỉ lệ phần trăm điểm trung bình, khá, giỏi lớp thực nghiệm lớp đối chứng 30 25 20 15 TN 10 ĐC 0 Hình 3.5: Đồ thị đường phân bố tần suất 10 120 100 80 60 TN 40 ĐC 20 10 11 Hình 3.6: Đồ thị đường phân bố tần suất tích lũy (hội tụ lùi ωi (≤)%) 3.3.2.2 Phân tích kết sau thực nghiệm - Qua lần kiểm tra điểm khá, giỏi nhóm lớp thực nghiệm cao so với đối chứng, đồng thời điểm yếu trung bình thấp so với nhóm lớp đối chứng Kết lại lần khẳng định nhóm lớp thực nghiệm kết đạt sau thực nghiệm cao nhóm đối chứng - Điểm trung bình cộng qua lần kiểm tra sau thực nghiệm nhóm thực nghiệm cao so với nhóm lớp đối chứng, thể Td tất lần kiểm tra lớn tα (tα = 1,96) Điều chứng tỏ kết lĩnh hội kiến thức nhóm lớp thực nghiệm cao nhóm lớp đối chứng - Độ lệch chuẩn hệ số biến thiên nhóm lớp thực nghiệm thấp so với nhóm lớp đối chứng lần kiểm tra Điều chứng tỏ độ bền kiến thức nhóm lớp thực nghiệm tốt nhóm lớp đối chứng Hình 3.8: Đồ thị đường phân bố tần suất tích luỹ (hội tụ lùi ωi (≤)) Nhận xét chung: Từ kết thực nghiệm sư phạm ta thấy: xét mặt định tính định lượng việc vận dụng quy trình biện pháp rèn luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức đem lại hiệu bước đầu việc nâng cao chất lượng tiết học cho học sinh Kết thực nghiệm sư phạm cho phép kết luận giả thuyết khoa học đề tài đặt hoàn toàn đắn, khả thi hiệu ́ KẾT LUẬN VÀ KHUYÊN NGHỊ Kết luận 1.1 Kết khảo sát rèn luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức cho học sinh dạy học phần Sinh thái học, Sinh học 12, Trung học phổ thông cho thấy, thực trạng dạy học Sinh thái học trường Trung học phổ thơng cịn nhiều hạn chế Người dạy trọng đến việc rèn luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức cho học sinh (Chỉ khoảng 10% giáo viên thường xuyên vận dụng biện pháp rèn luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức cho học sinh) Có nhiều ngun nhân dẫn đến tình trạng trên: giáo viên bị ảnh hưởng cách dạy truyền thống thầy đọc, trị chép, thuyết trình giảng giải xen kẽ vấn đáp tái hiện; số giáo viên có ý thức sử dụng biện pháp rèn luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức cho học sinh, chưa có biện pháp tổ chức hoạt động học tập phù hợp, học sinh chưa rèn luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức cách hiệu 1.2 Sử dụng biện pháp hệ thống hoá kiến thức dạy học biện pháp có hiệu quả, phù hợp với tính chất, nội dung mơn học Sinh học Sử dụng biện pháp hệ thống hoá kiến thức khơng giúp học sinh hình thành kiến thức mới, củng cố kiến thức học, mà giúp học sinh biết cách xắp xếp kiến thức thành hệ thống chặt chẽ, lý giải ý nghĩa sâu xa kiến thức, lý giải kiến thức ngơn ngữ mình; giúp học sinh vừa chiếm lĩnh kiến thức, vừa nắm vững phương pháp tái tạo cho thân kiến thức đó, phát triển lực tự học, giúp học sinh tự học suốt đời 1.3 Để rèn luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức cho học sinh, đề tài này, chúng tơi xây dựng quy trình chung sau: Xác định nhiệm vụ học tập Phân tích xác định nội dung kiến thức cần hệ thống Xác định mối liên hệ kiến thức Hoàn thiện sơ đồ, bảng hệ thống hoá kiến thức Đồng thời, đưa biện pháp rèn luyện kĩ hệ thống hố kiến thức cụ thể giúp giáo viên áp dụng dễ dàng giảng dạy 1.4 Các sơ đồ, bảng hệ thống giới thiệu đề tài, nhìn chung phù hợp với lực nhận thức học sinh Trung học phổ thông, bám sát nội dung sách giáo khoa, chứa đựng nhiều vấn đề lí thú, giúp giáo viên hướng dẫn học sinh có hiệu quả, tích cực chủ động tìm hiểu củng cố cũ Từ đó, góp phần hình thành kiến thức Sinh thái học cho học sinh lớp 12 Trung học phổ thông vững 1.5 Chúng tiến hành thực nghiệm để đánh giá hiệu biện pháp rèn luyện kĩ hệ thống hoá vào giảng dạy số phần Sinh thái học, Sinh học 12, Trung học phổ thông Kết thực nghiệm chứng minh tính khả thi tính hiệu đề tài Đây sở để áp dụng thực tiễn mở rộng hướng nghiên cứu nhằm đạt hiệu cao dạy học Sinh thái học 1.6 Luận văn đề xuất số nội dung điển hình hệ thống hố bảng, sơ đồ tài liệu có giá trị để giáo viên tham khảo, góp phần cải tiến phương pháp dạy học môn Khuyến nghị 2.1 Cần hồn thiện nữa ̣ thớ ng lý lu ận rèn luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức da ̣y ho ̣c Sinh h ọc nói chung, dạy học Sinh thái học nói riêng, đờ ng thời ứng du ̣ng sâu rô ̣ng nữa hướng nghiên cứu này cho cá c phầ n khác chương trình sinh ho ̣c Trung h ọc phổ thông 2.2 Cần triển khai nghiên cứu biên soạn tài liệu cụ thể hướng dẫn giáo viên vi ệc rèn luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức cho học sinh, nhằm nâng cao lực chun mơn, góp phần nâng cao chất lượng dạy học Sinh học References Nguyễn Nhƣ Ất (2008), Cải cách môn Sinh học trường phổ thông Việt Nam: vấn đề giải pháp Báo cáo khoa học, tiểu ban “Giáo dục đào tạo nguồn nhân lực”, Hội thảo quốc tế Việt Nam học lần thứ ba, chủ đề “Việt Nam hội nhập phát triển” Đại học quốc gia Hà Nội Viện Khoa học xã hội đồng tổ chức Hà Nội - 7/12/2008 Đinh Quang Báo (1995), "Dạy học Sinh học trường phổ thông theo hướng hoạt động hoá người học", Kỷ yếu hội thảo khoa học đổi phương pháp dạy học theo hướng hoạt động hoá người học, (1/1995) Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành (1998), Lý luận dạy học Sinh học (Phần đại cương) Nxb Giáo dục, Hà Nội Tony Buzan (2006), Sơ đồ Tư Nxb Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh Tony Buzan (2010), Lập Bản đồ tư - How to mind map Nxb Lao động - Xã hội, Hà Nội Nguyễn Phúc Chỉnh (2002), “Vận dụng Grap để khắc phục tính hình thức dạy học Sinh học”, Tạp chí Giáo dục (46), tr 35 7 Nguyễn Phúc Chỉnh (2007), Ứng dụng tin học nghiên cứu khoa học giáo dục dạy học Sinh học Nxb Giáo dục, Hà Nội Nguyễn Phúc Chỉnh (2009), “Cơ sở lí thuyết đồ khái niệm”, Tạp chí Giáo dục (210), tr 18 - 20 Hồng Chúng (1982), Phương pháp thống kê tốn học khoa học giáo dục Nxb Giáo dục, Hà Nội 10 Trầ n Ngo ̣c Danh, Lại Thị Phƣơng Ánh, Phạm Phƣơng Bình, Trầ n Thi Ngo ̣c Hải (2009), ̣ Câu hỏi trắ c nghiê ̣m sinh học11 Nxb Giáo du ̣c, Hà Nội 11 Phan Đức Duy (2008), “Bản đồ khái niệm dạy học Sinh học bậc Trung học phổ thông”, Kỷ yếu hội thảo khoa học “Dạy học Sinh học trường phổ thông theo chương trình sách giáo khoa mới”, Trường Đại học Vinh 12 Đảng Cộng sản Việt Nam (2001), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 13 Vũ Cao Đàm (1998), Phương pháp luận nghiên cứu khoa học Nxb Khoa học Kỹ thuật, Hà Nội 14 Trịnh Nguyên Giao, Nguyễn Đƣc Thành (2009), Dạy học Sinh học trường Trung học phổ ́ thông Nxb Giáo du ̣c, Hà Nội 15 Đặng Thành Hƣng (1994), Các biện pháp phát huy tính tích cực học sinh lên lớp Viện khoa học giáo dục, Hà Nội 16 Ngô Văn Hƣng (2008), Kiểm tra - đánh giá thường xuyên định kì mơn sinh học Nxb Giáo dục, Hà Nội 17 Nguyễn Thế Hƣng (2007), “Phương pháp phân tích nội dung sách giáo khoa để thiết kế giảng Sinh học”, Tạp chí Giáo dục (160), tr 39 - 41 18 Quốc hội (2006), Luật giáo dục 2005 Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 19 Dƣơng Tiến Sỹ (2006), "Quán triệt tư tưởng Cấu trúc - Hệ thống tư tưởng tiến hoá sinh giới dạy học Sinh học trường phổ thơng", Tạp chí Giáo dục (142) 20 Dƣơng Tiến Sỹ (2008), Tiế p cận Cấ u trúc - Hê ̣ thố ng dạy - học Sinh học , Bài giảng chuyên đề đào thạc sỹ chuyên ngành Lí luận phương pháp dạy học Sinh học 21 Nguyễn Đức Thành, Nguyễn Văn Tuệ, Dương Tiến Sỹ (2002), Dạy học Sinh học trường phổ thơng (tập I) Nxb Giáo dục, Hà Nội 22 Hồng Tụy (1987), Phân tích hệ thống ứng dụng Nxb Khoa học kỹ thuật, Hà Nội 23 Viện Ngôn ngữ (1996), Từ điển tiếng Việt Nxb Đà Nẵng 24 Kharlamop I.F (1979), Phát huy tính tích cực học tập học sinh nào?, Tập II Nxb Giáo Dục, Hà Nội 25 L.V Bertalanffy (1968), General Systerm the Foundaitions, Development, Applications, General Brazillier, New York  ... luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức dạy học Sinh thái học nhà trường trung học phổ thông Thực trạng dạy học Sinh thái học trường phổ thông trung học việc rèn luyện kĩ hệ thống hóa kiến thức cho học sinh. .. việc rèn luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức cho học sinh trình dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12) - Đề xuất quy trình biện pháp rèn luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức cho học sinh dạy học phần Sinh. .. Kết khảo sát rèn luyện kĩ hệ thống hoá kiến thức cho học sinh dạy học phần Sinh thái học, Sinh học 12, Trung học phổ thông cho thấy, thực trạng dạy học Sinh thái học trường Trung học phổ thơng cịn