Rèn luyện cho học sinh kỹ năng hệ thống hóa kiến thức trong dạy học phần di truyền sinh học 12 trung học phổ thông

1 Rèn luyện cho học sinh kỹ năng hệ thống hóa kiến thức trong dạy học phần di truyền Sinh học 12 trung học phổ thông Teaching equation - any cap and logarithmic equation program calcul

1

Rèn luyện cho học sinh kỹ năng hệ thống hóa kiến thức trong dạy học phần di truyền Sinh học

12 trung học phổ thông

Teaching equation - any cap and logarithmic equation program calculus class 12 -The basic

positive way of learning activities of students NXB H : ĐHGD, 2012 Số trang 112 tr +

Phạm Thị Bích Thảo

Trường Đại học Giáo dục Luận văn ThS ngành: Lý luận và phương pháp dạy học (Bộ môn Sinh học);

Mã số: 60 14 10 Người hướng dẫn: GS.TS Đinh Quang Báo

Năm bảo vệ: 2012

Abstract: Nghiên cứu khái niệm hệ thống, hệ thống hóa, kỹ năng, kỹ năng hệ thống hóa

(HTH); vai trò của HTH trong nhận thức và rèn luyện kỹ năng HTH cho học sinh (HS) trong dạy học Khảo sát việc rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức (HTHKT) trong dạy học nói chung, phần di truyền Sinh học 12 nói riêng tại các trường trung học phổ thông Phân tích nội dung phần di truyền Sinh học 12 trung học phổ thông Qui trình, biện pháp rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức trong dạy học phần di truyền Sinh học 12 Nghiên cứu thực nghiệm: Vận dụng quy trình, biện pháp rèn luyện kỹ năng HTHKT đã đề xuất trong dạy học phần di truyền Sinh học 12 tại các trường trung học phổ thông (THPT); đánh giá hiệu quả các biện pháp, qui trình rèn luyện kỹ năng HTHKT cho học sinh theo tiêu chí đã xác định

Keywords: Phương pháp dạy học; Sinh học; Hệ thống hóa kiến thức; Di truyền; Lớp 12

Content

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Xuất pháp từ nhiệm vụ đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ thông

Nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo là một mục tiêu quan trọng của sự nghiệp đổi mới giáo dục hiện nay ở nước ta, trong đó đổi mới giáo dục được coi là một trong những nhiệm vụ chiến lược

Trong nghị quyết đại hội Đảng thứ XI đưa ra chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2011 -

2020 đã đề ra mục tiêu về giáo dục và đào tạo Chiến lược cũng đưa ra định hướng phát triển giáo dục và đào tạo giai đoạn 2011 - 2020: “Phát triển giáo dục là quốc sách hàng đầu Như vậy, đổi mới dạy học là một vấn đề cấp thiết đối với sự nghiệp giáo dục nước ta trong giai đoạn hiện nay

1.2 Xuất phát từ ý nghĩa của phương pháp rèn luyện cho học sinh HTHKT

Trong quá trình dạy - học, rèn luyện cho học sinh kỹ năng HTHKT là rất quan trọng Nó là tiền đề cho sự sáng tạo và phát triển tư duy Từ một nội dung kiến thức, người học có thể biểu đạt dưới nhiều hình thức ngôn ngữ khác nhau, thể hiện trình độ tư duy khái quát hệ thống

2

Chính vì vậy, năng lực HTHKT là một năng lực cần được hình thành cho học sinh ở cấp phổ thông

1.3 Xuất phát từ đặc điểm môn Sinh học cấp trung học phổ thông

Chương trình THPT được trình bày theo các cấp tổ chức sống, từ các hệ nhỏ đến các hệ lớn: Tế bào → cơ thể → quần thể → quần xã → hệ sinh thái → Sinh quyển

Chương trình Sinh học 12 chủ yếu đề cập đến cấp độ tổ chức cơ thể trở lên SGK chỉ viết thành từng chương, từng bài, phân chia theo tiết học Vì vậy, học sinh phải biết xử lý các đơn vị thông tin, nội dung kiến thức theo các mạch logic, cho phép hiểu sâu bản chất của sự vật, hiện tượng tức là phải khái quát hóa, HTH Do vậy, trong quá trình dạy học GV cần hình thành cho HS

kỹ năng khái quát hóa, HTHKT

1.4 Xuất phát từ thực trạng dạy học Sinh học ở trường THPT

Trong thực tiễn dạy học, giáo viên trung học phổ thông còn gặp khó khăn khi HTHKT, lại càng gặp nhiều khó khăn khi dạy học sinh kỹ năng HTHKT

Với những lý do trên, chúng tôi chọn và nghiên cứu đề tài: Rèn luyện cho học sinh kỹ

năng hệ thống hóa kiến thức trong dạy học phần di truyền Sinh học 12 trung học phổ thông

2 Lƣợc sử nghiên cứu

2.1 Trên thế giới

Vấn đề hệ thống hóa kiến thức được quan tâm nghiên cứu từ rất sớm Đến cuối thế kỉ XIX, Carl Pearson đã đưa ra kĩ thuật thống kê về sự tương quan, giúp cho việc khảo sát sự khác biệt giữa các cá thể được nhanh chóng và chính xác Tony Buzan (Anh) là người sáng tạo ra phương pháp tư duy Mind Map (bản đồ tư duy) Ông trình bày cách thức ghi nhớ tự nhiên của não bộ cùng các phương pháp Mind Map

Năm 1965, tại Liên Xô (cũ), A.M.Xokhor là người đầu tiên vận dụng một số quan điểm

của lý thuyết grap T.A Kodơlova (1978) với công trình: “Các biện pháp sư phạm để dạy học

sinh cuối cấp về mối quan hệ giữa sự kiện và lí thuyết” Trong đó tác giả đã đưa ra một số kĩ thuật

dạy học rèn cho học sinh năng lực tự học, khả năng khái quát hóa nội dung học tập G.M Mutazin (1989) với “Các phương pháp và hình thức dạy học Sinh học” Tác giả V.V Đavuđôv (2000), trong cuốn Các dạng khái quát hóa trong dạy học, đã trình bày một số dạng khái quát hóa làm cơ

sở cho việc hệ thống hóa kiến thức trong dạy học

2.2 Ở Việt Nam

Ở Việt Nam, đã có nhiều tác giả nghiên cứu về lí thuyết và sử dụng graph trong dạy học như: Từ năm 1971, Giáo sư Nguyễn Ngọc Quang là người đầu tiên đã nghiên cứu chuyển hóa graph toán học thành grap dạy học và đã công bố nhiều công trình trong lĩnh vực này GS.TS Trần

Bá Hoành xem hệ thống hóa là một biện pháp quan trọng để dạy cách xử lí thông tin

3

GS TS Đinh Quang Báo và PGS Nguyễn Đức Thành đã khẳng định hệ thống hóa là một trong các biện pháp học tập trong dạy học sinh học, đưa ra phương pháp dạy bài ôn tập tổng kết theo hình thức hệ thống hóa

Ngoài ra còn một số luận văn thạc sỹ cũng nghiên cứu vấn đề này

Nhìn chung, các nghiên cứu này chỉ tập trung xem xét các quy trình và biện pháp rèn luyện kĩ năng HTHKT trong dạy học mà chưa đi sâu vào nghiên cứu việc rèn luyện kỹ năng HTHKT cho HS trong dạy học Sinh học

3 Mục đích nghiên cứu

- Xây dựng được quy trình và biện pháp cụ thể để rèn luyện kỹ năng HTHKT cho HS trong dạy học phần di truyền Sinh học 12 THPT

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Nghiên cứu lí thuyết

Nghiên cứu khái niệm hệ thống, HTH, kỹ năng, kỹ năng HTH; vai trò của HTH trong nhận thức và rèn luyện kỹ năng HTH cho HS trong dạy học

4.2 Nghiên cứu thực tiễn

Khảo sát việc rèn luyện kỹ năng HTHKT trong dạy học nói chung, phần Di truyền Sinh học 12 nói riêng tại các trường trung học phổ thông

4.3 Phân tích nội dung phần di truyền Sinh học 12 trung học phổ thông

4.4 Qui trình, biện pháp rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức trong dạy học phần di truyền Sinh học 12

4.5 Nghiên cứu thực nghiệm

- Vận dụng quy trình, biện pháp rèn luyện kỹ năng HTHKT đã đề xuất trong dạy học phần

di truyền Sinh học 12 tại các trường THPT

- Đánh giá hiệu quả các biện pháp, qui trình rèn luyện kỹ năng HTHKT cho học sinh theo tiêu chí đã xác định

5 Phạm vi nghiên cứu

Tổ chức rèn luyện cho HS kỹ năng HTHKT đã đề xuất trong dạy học phần Di truyền Sinh

học 12 ở một số trường THPT ở quận Thanh Xuân và quận Hai Bà Trưng, thành phố Hà Nội

6 Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu

6.1 Khách thể nghiên cứu

Hệ thống hóa kiến thức trong dạy học sinh học

6.2 Đối tượng nghiên cứu

Quy trình và các biện pháp rèn luyện cho HS kỹ năng HTHKT trong quá trình dạy học phần di truyền Sinh học 12 THPT

4

7 Giả thuyết khoa học

Có thể thiết kế được quy trình và các biện pháp rèn luyện kỹ năng HTHKT trong dạy học phần di truyền sinh học 12 THPT để tổ chức các hoạt động học tập tích cực, vừa dạy cách tự học cho HS qua đó nâng cao chất lượng kiến thức và tạo được sự hứng thú học tập bộ môn cho HS

8 Phương pháp nghiên cứu

8.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

- Nghiên cứu các tài liệu lý luận liên quan làm cơ sở cho việc giải quyết vấn đề: “Rèn luyện kỹ năng HTHKT cho học sinh”

- Phân tích chương trình, NDKT trong SGK Sinh học 12 THPT

8.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Quan sát sư phạm: Dự giờ, phỏng vấn trực tiếp GV và HS THPT để phát hiện những thành công và hạn chế trong việc rèn kỹ năng HTHKT trong trường THPT hiện nay

- Điều tra bằng phiếu hỏi về thực trạng dạy kỹ năng HTHKT trong dạy học Sinh học ở một

số trường THPT hiện nay

- Điều tra bằng hồi cứu hồ sơ

8.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

- Soạn giáo án dạy thực nghiệm và đối chứng

- Dạy thực nghiệm và đối chứng

- Thu thập số liệu từ quá trình thực nghiệm

8.4 Phương pháp xử lí kết quả thực nghiệm

- Phương pháp sử dụng toán thống kê với sự hỗ trợ của phần mềm Excel để xử lí kết quả cho biết độ tin cậy về mặt định lượng

- Phân tích kết quả thực nghiệm để có nhận xét, đánh giá định tính về chất lượng kiến thức

và kĩ năng hệ thống hóa được hình thành ở học sinh

9 Những đóng góp của luận văn

- Hệ thống cơ sở lý luận về bản chất HTH, kỹ năng HTH, dạy HS HTH

- Xác định được các biện pháp rèn luyện kỹ năng HTHKT

- Xác định được qui trình hợp lí để rèn kỹ năng HTHKT

- Các bài dạy thực nghiệm về rèn luyện kỹ năng HTHKT cho HS trong dạy học phần Di truyền học

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

1.1 Cơ sở lí luận của đề tài

1.1.1 Kỹ năng hệ thống hóa kiến thức

5

1.1.1.1 Kỹ năng

Là khả năng vận dụng có mục đích và sáng tạo những kiến thức thu được trong một lĩnh

vực nào đó vào thực tế để giái quyết một nhiệm vụ mới

1.1.1.2 Hệ thống hóa kiến thức

- Hệ thống: Là khái niệm cơ bản của lý thuyết hệ thống, nó được hình thành và phát triển

trong suốt tiến trình phát triển của lịch sử triết học

Hệ thống hóa kiến thức là một quá trình thực hiện các thao tác logic để sắp xếp kiến thức

vào một hệ thống nhất định

1.1.1.3 Kỹ năng hệ thống hóa kiến thức

Kỹ năng HTHKT là khả năng phân tích và sắp xếp một cách logic các yếu tố, các nội dung

thông tin về đối tượng, hiện tượng theo một quan điểm nhất định

- Cấu trúc kỹ năng hệ thống hóa

1 Xác định mục tiêu HTHKT

2 Phân tích nội dung một mục, bài, chương, phần, chủ đề để xác định các đơn vị kiến thức, thông tin và

tìm, lựa chọn tài liệu phù hợp với việc giải quuyết nhiệm vụ để thực hiện mục tiêu HTHKT

3 Lập mối quan hệ giữa các nội dung thông tin phù hợp với mục tiêu HTHKT

4 Lựa chọn hình thức diễn đạt nội dung HTH và trình bày theo hình thức được chọn

5 Rút ra những kết luận khái quát từ nội dung được HTH theo hình thức diễn đạt tương ứng

1.1.1.4 Kỹ năng diễn đạt nội dung hệ thống hóa

- Vai trò của kỹ năng diễn đạt nội dung HTH

+ Đây là một biện pháp để tích cực hóa hoạt động nhận thức, là con đường hình thành tri thức

+ Vận dụng các biện pháp diễn đạt nội dung để tổ chức cho HS lĩnh hội kiến thức mới

+ Có thể dùng các biện pháp này để kiểm tra chất lượng thông hiểu tài liệu giáo khoa

- Kỹ năng diễn đạt nội dung HTH

Kỹ năng diễn đạt nội dung là thao tác biến dạng ngôn ngữ này thành dạng ngôn ngữ khác

hợp quy luật

- Các biện pháp diễn đạt nội dung HTH

+ Biện pháp sơ đồ logic dạng graph

+ Biện pháp diễn đạt bằng bảng

+ Biện pháp diễn đạt bằng sơ đồ hình

1.1.1.5 Các biện pháp logic cơ bản cần cho hệ thống hóa

- Biện pháp định nghĩa khái niệm

- Biện pháp phân chia khái niệm

- Biện pháp lập bản đồ khái niệm

- Biện pháp phân tích – tổng hợp

- Biện pháp so sánh, đối chiếu

6

- Biện pháp trừu tượng hóa, khái quát hóa

- Biện pháp đặt câu hỏi và tìm câu trả lời

1.1.2 Vai trò của việc HTHKT trong việc dạy học

1.1.2.1 Đối với giáo viên

Kiến thức trong mỗi bài học có mối quan hệ logic chặt chẽ với nhau Để đạt được mục tiêu HTHKT kiến thức, GV thường tổ chức một hay nhiều hoạt động khác nhau Do đó, sau mỗi bài học cần phải làm cho HS thấy rõ mối liên hệ này, đó chính là sử dụng phương pháp HTHKT Như vậy, khi rèn luyện kỹ năng HTHKT là chỉ ra liên hệ giữa các nội dung kiến thức

1.1.2.2 Đối với học sinh

Trong dạy học, việc HTH sẽ có tác dụng rèn luyện cho HS những phẩm chất trí tuệ sau:

- Rèn luyện kỹ năng đọc sách, tài liệu, phát triển năng lực nhận thức cho HS, phát triển tư duy logic, tư duy hình tượng, tư duy biện chứng nhằm phát triển năng lực nhận thức, hành động

và sáng tạo

- Thông qua HTHKT HS biết cách đối chiếu so sánh các sự vật hiện tượng , tức là GV đã rèn luyện cho HS khả năng khái quát hóa rút ra kết luận

- HTHKT còn giúp HS vừa chiếm lĩnh kiến thức vừa nắm vững phương pháp tái tạo kiến thức cho bản thân, phát triển năng lực tự học và thói quen tự học Học sinh có thể tự học, tự nghiên cứu suốt đời

1.2 Cơ sở thực tiễn của đề tài

1.2.1 Thực trạng của việc rèn luyện kỹ năng HTHKT trong dạy học Sinh học 12

1.2.1.1 Nội dung chương trình Sinh học lớp 12

Sinh học 12 gồm 3 phần: Di truyền học, tiến hóa và sinh thái học Mặc dù chia thành các phần nhưng chương trình sinh học 12 vẫn thể hiện theo cấu trúc hệ thống Mỗi bậc câu trúc lại thể hiện đầy đủ những đặc tính của một cấp độ tổ chức sống

Phần năm: Di truyền học, gồm 5 chương:

Chương I: Cơ chế di truyền và biến dị

Chương II: Tính quy luật của hiện tượng di truyền

Chương III: Di truyền học quần thể

Chương IV: Ứng dụng di truyền học Nhờ những hiểu biết về quy luật di truyền trong quần thể mà ở chương này đưa ra các phương pháp tạo giống

Chương V: Di truyền học người

1.2.1.2 Thực trạng của việc rèn luyện kỹ năng HTHKT trong dạy và học Sinh học 12

Chúng tôi đã tiến hành khảo sát thực trạng năng lực HTHKT và việc rèn luyện kỹ năng HTHKT trong dạy và học Sinh học 12 ở 5 trường THPT tại Hà Nội để có cơ sở thực tiễn cho việc

đề xuất qui trình và pháp rèn luyện kỹ năng HTHKT trong dạy học phần di truyền Sinh học 12 Việc khảo sát được tiến hành với 30 GV và 300 HS tại các trường THPT Trần Hưng Đạo - Thanh

7

Xuân, THPT Quang Trung, THPT Lê Quý Đôn, THPT Hồng Hà, THPT Thăng Long Việc khảo sát được tiến hành dưới các hình thức sau:

- Phiếu điều tra

- Phỏng vấn, dự giờ GV và HS

Kết quả điều tra cho thấy:

* Thực trạng của việc rèn luyện kỹ năng HTHKT trong quá trình dạy Sinh học 12 của giáo viên

+ Các phương pháp sử dụng thường xuyên trong giảng dạy ở trường là thuyết trình giảng giải, giải thích minh họa, hỏi đáp thông báo tái hiện Các phương pháp dạy học tích cực có nhiều khả năng rèn luyện cho HS kỹ năng HTH như: Hỏi đáp tìm tòi bộ phận, dạy học nêu vấn đề, HTHKT hầu như chưa được sử dụng

+ SGK được sử dụng chủ yếu để HS tự học những nội dung đơn giản, ghi nhớ định nghĩa

và trả lời những câu hỏi của GV nhưng ở mức không thường xuyên SGK rất ít được dùng với yêu cầu HS gia công xử lí nội dung (như phân tích tư liệu, biểu đồ …)

+ Qua dự giờ chúng tôi thấy: Biện pháp chủ yếu của GV là yêu cầu HS đọc những kiến thức dễ, ít yêu cầu HS gia công trí tuệ, đào sâu kiến thức trong SGK, mà vốn làm được điều này mới khai thác được ưu thế phương pháp này trong việc rèn luyện cho HS kỹ năng HTH

+ Hiện nay đa số GV còn chưa nắm rõ các biện pháp rèn luyện kỹ năng HTHKT cho HS trong quá trình dạy học Hầu hết GV chỉ dừng lại việc HTHKT bằng bảng biểu hoặc sơ đồ mà chưa biết sử dụng các biện pháp rèn luyện kỹ năng HTHKT bằng Graph, bản đồ tư duy, sơ đồ hình

* Thực trạng về kỹ năng HTHKT trong quá trình học Sinh học 12 của HS

+ Đa số HS xác định được mục tiêu HTHKT

+ Một số HS đã biết phân tích nội dung kiến thức và tìm, lựa chọn tài liệu phù hợp với việc giải quyết nhiệm vụ để thực hiện mục tiêu HTHKT, nhưng khi lập mối quan hệ giữa các nội dung thông tin, lựa chọn hình thức diễn đạt nội dung HTH và trình bày theo hình thức được chọn thì ít HS làm được

+ Rất ít HS rút ra những kết luận khái quát từ nội dung được HTH

+ Qua đó, chúng ta nhận thấy kỹ năng HTHKT của HS rất yếu Chính vì vậy, việc rèn luyện cho HS kỹ năng HTHKT là rất cần thiết trong dạy học

1.2.2 Nguyên nhân của thực trạng rèn luyện kỹ năng HTHKT trong dạy và học Sinh học 12

1.2.2.1 Về đội ngũ giáo viên

Đa số GV hiện nay ít chú ý tới việc rèn luyện kỹ năng HTHKT cho HS vì công việc này đòi hỏi nhiều thời gian và công sức Phần lớn GV quan niệm sai lầm vận dụng phương pháp dạy học tích cực chỉ phù hợp với HS khá giỏi

Ở nhà trường hiện nay chỉ chú ý dạy kiến thức mà ít quan tâm đến dạy cách học, dạy phương pháp tư duy cho HS

8

1.2.2.2 Về học sinh

Đa số HS coi môn Sinh học là môn phụ

Học sinh học thụ động, chưa chủ động sáng tạo để lĩnh hội kiến thức HS chưa có thói quen làm việc với SGK, sách tham khảo, thậm chí không có SGK

1.2.2.3 Về nội dung chương trình và kiểm tra – đánh giá kết quả

Chương trình Sinh học 12 nói chung, đặc biệt phần Di truyền học nói riêng có nhiều kiến thức mới và khó Bên cạnh đó có nhiều nội dung GV còn thiếu cập nhật để dạy học chương trình mới

Phần Di truyền học được xếp theo cấp độ Trong đó các cấp độ kiến thức có mối liên hệ hệ thống với nhau

Yêu cầu kiểm tra hiện nay chủ yếu chú trọng đánh giá khối lượng kiến thức mà chưa chú trọng đánh giá năng lực tư duy sáng tạo, kỹ năng thực hành, kỹ năng vận dụng kiến thức của HS

CHƯƠNG 2 RÈN LUYỆN KỸ NĂNG HỆ THỐNG HÓA KIẾN THỨC TRONG

DẠY HỌC PHẦN DI TRUYỀN SINH HỌC 12

2.1 Qui trình hệ thống hóa nội dung kiến thức

Rèn luyện cho HS kỹ năng HTHKT thực chất là rèn luyện một tổ hợp các kỹ năng học tập cụ thể, mỗi kỹ năng đó được biểu thị bằng một hệ thống các động từ đặc trưng Qui trình đó được thể hiện ở

sơ đồ khái quát sau:

1 Xác định mục tiêu hệ thống hóa kiến thức

2 Phân tích nội dung một mục, bài, chương, phần, chủ đề để xác định các đơn vị kiến thức, thông tin và tìm, lựa chọn tài liệu phù hợp với việc giải quyết nhiệm vụ để thực hiện mục tiêu HTHKT

3 Lập mối quan hệ giữa các nội dung thông tin phù hợp với mục tiêu HTHKT

4 Lựa chọn hình thức diễn đạt nội dung hệ thống hóa và trình bày theo hình thức được chọn

5 Rút ra những kết luận khái quát từ nội dung được HTH theo hình thức diễn đạt tương ứng

Hình 2.1 Qui trình thực hiện kỹ năng hệ thống hóa Bước 1: Kỹ năng xác định mục tiêu hệ thống hóa kiến thức

Học sinh xác định mục tiêu học tập cần thực hiện các hành động sau:

+ Xác định mục tiêu học tập: Phân tích nhiệm vụ học tập do GV đặt ra, nhiệm vụ này biểu thị bằng câu hỏi, bài tập… Phân tích xác định kết quả cần đạt khi thực hiện nhiệm vụ đó là gì

9

+ Các bước xác định mục tiêu học tập: HS phải xác định điều kiện, phương pháp giải quyết nhiệm vụ

+ Tìm và lựa chọn các động từ hành động để diễn đạt mục tiêu học tập đã xác định

Bước 2: Phân tích nội dung một mục, bài, chương, chủ đề để xác định các đơn vị kiến thức, thông tin và tìm, lựa chọn tài liệu phù hợp với việc giải quyết nhiệm vụ để thực hiện mục tiêu hệ thống hóa kiến thức

+ Sau khi xác định mục tiêu HTHKT thì dựa vào đó HS thu tập tài liệu, nguồn thông tin cần HTH

+ Từ nguồn thông tin thu thập được xác định mối quan hệ giữa các thông tin đó với hiểu biết đã có

+ Lựa chọn các thông tin, ghi chép, lưu giữ bằng các hình thức Ở đây HS có thể lược bớt thông tin, thay thế, giữ lại thông tin chính nhất

Bước 3: Lập mối quan hệ giữa các nội dung thông tin phù hợp với mục tiêu hệ thống hóa kiến thức

Đây là bước cơ bản của kỹ năng HTHKT vì phải xử lí thông tin ở các bước trên Như vậy, HS phải thực hiện các thao tác phân tích, tổng hợp, so sánh, đối chiếu, thiết lập mối quan hệ cấu trúc – chức năng,

Bước 4: Lựa chọn hình thức diễn đạt nội dung hệ thống hóa và trình bày theo hình thức được chọn

Kỹ năng diễn đạt nội dung là một hình thức ngôn ngữ để biểu đạt sản phẩm nhận thức Kỹ năng diễn đạt nội dung có vai trò rèn luyện HS diễn đạt ý tưởng, hiểu biết của mình, nâng cao hiệu quả đọc sách của HS Vai trò quan trọng là còn kiểm tra chất lượng thông hiểu tài liệu giáo khoa của HS

Để diễn đạt nội dung HTH thì HS có thể dùng hình vẽ, sơ đồ tư duy, sơ đồ graph, bảng biểu, hay một đoạn văn

Bước 5: Rút ra những kết luận khái quát từ nội dung được hệ thống hóa theo hình thức diễn đạt tương ứng

Đây là bước thu hoạch kiến thức do hoạt động HTH đưa lại Đến bước này HS được rèn luyện kĩ năng khái quát hóa, trừu tượng hóa

2.2 Qui trình rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức

Thực chất đây là dạy HS thực hiện HTH theo đúng qui trình nêu trên

2.2.1 Qui trình chung

Bước 1: GV giao nhiệm vụ học tập cho HS trong đó cần phải HTH

Bước 2: GV giới thiệu cho HS ý nghĩa của HTH trong học tập và các bước HTH

Bước 3: GV làm mẫu phân tích nhiệm vụ học tập và tiến hành HTH để HS quan sát, theo dõi Bước 4: GV giao bài tập, yêu cầu HS HTH, HS thực hiện HTH theo bài tập GV đưa ra

10

Bước 5: Giáo viên tổ chức thảo luận, chỉnh sửa kết quả bài tập của học sinh và rút ra kết

luận chung

Ở giai đoạn đầu HS chưa quen với kỹ năng HTH thì GV cần hướng dẫn chi tiết bước 1, 2

và bước 3 để giúp HS làm quen dần với kỹ năng HTHKT Khi đã quen với các hành động HTH thì chuyển sang giai đoạn phát triển nâng cao dần, rèn cho HS kỹ năng HTH Thực chất của việc nâng cao đó là nâng cao mức độ khó của bài tập ở bước 4 Ở giai đoạn này chủ yếu nâng cao tính

tự lực của HS và hình thức diễn đạt nội dung HTH

Ví dụ: Mức thấp nhất là GV cung cấp thông tin và lập bảng sẵn, HS chỉ điền vào các ô trống trong bảng; mức cao hơn là GV cung cấp thông tin và ra câu lệnh, HS tự xác định nội dung

và lập bảng; mức cao nhất là HS tự học bằng cách HTH, HS lập các bảng hay các sơ đồ

2.3 Các biện pháp rèn luyện kỹ năng khi hệ thống hóa kiến thức

2.3.1 Biện pháp rèn luyện kỹ năng xác định nhiệm vụ hoạt động học tập của học sinh

Để rèn luyện kỹ năng HTHKT cho HS, GV phải đặt ra nhiệm vụ cho HS phải thực hiện trong hoạt động học tập của mình, GV thường tiến hành:

- GV: Yêu cầu HS nghiên cứu SGK, tài liệu tham khảo, tranh, sơ đồ câm, bảng biểu, sơ đồ logic, mô hình động, quan sát video

- HS: Sau khi hoàn thành yêu cầu của GV đưa ra, HS cần phải thực hiện nhiệm vụ dưới dạng mô hình hóa cấu trúc, biểu đồ, sơ đồ tư duy, sơ đồ nhánh, sơ đồ dạng graph, hoặc HS tự lựa chọn cách thức HTHKT

2.3.2 Biện pháp rèn luyện kỹ năng tách nội dung chính, bản chất từ tài liệu đã đọc để làm tư liệu cho hệ thống hóa

Để rèn luyện được kỹ năng này, GV phải:

- Rèn luyện cho HS kỹ năng làm việc với SGK, bao gồm các kĩ năng làm việc với kênh hình và kênh chữ, bảng biểu

- Rèn luyện cho HS sử dụng các thao tác tư duy như: Kỹ năng phân tích – tổng hợp, Kỹ năng so sánh đối chiếu

- Rèn luyện cho HS đặt câu hỏi và tìm câu trả lời

2.3.3 Biện pháp rèn luyện kỹ năng quan sát, đọc và phân tích báng số liệu, biểu đồ, đồ thị, băng hình, tranh ảnh, hình vẽ trong SGK

Để rèn luyện tốt kỹ năng này cho HS, trong quá trình dạy học người GV phải thực hiện được những yêu cầu sau:

+ GV phải chuẩn bị bảng biểu, sơ đồ, tranh ảnh rõ ràng, chính xác, không quá phức tạp và mang tính khái quát cao

+ Sử dụng bảng biểu, sơ đồ, tranh ảnh, băng hình phải đúng lúc, đúng chỗ để phát huy được tính tích cực của HS