Những hình thức tích cực hóa hoạt động của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương ở trung học phổ thông

Những hình thức tích cực hóa hoạt động của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương ở Trung học phổ thông Phạm Tuyết Nhung Trường Đại học Giáo dục Luận văn Thạc sĩ ngành: Lý luận và

Những hình thức tích cực hóa hoạt động của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương ở

Trung học phổ thông Phạm Tuyết Nhung

Trường Đại học Giáo dục Luận văn Thạc sĩ ngành: Lý luận và phương pháp dạy học; Mã số: 60 14 10

Người hướng dẫn: GS TS Phan Trọng Luận

Năm bảo vệ: 2011

Abstract: Trình bày cơ sở lý luận và thực tiễn của việc tích cực hóa hoạt động học tập

của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương ở trung học phổ thông (THPT): Tâm

lý học hoạt động khẳng định hoạt động là yếu tố phát huy tính tích cực của người học, tích cực hóa hoạt động học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương là các hoạt động nhằm khởi động quá trình tâm lý tiếp nhận của học sinh, khảo sát thực trạng dạy học tác phẩm văn chương ở THPT, đánh giá thực trạng dạy học tác phẩm văn chương ở THPT, Tìm hiểu các hình thức tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh trong dạy học tác phẩm văn chương ở nhà trường phổ thông: Đọc diễn cảm; đối thoại-tranh luận; tập thuyết trình; dạy học nêu vấn đề; hoạt động nhóm; thực hiện dự án Trình bày một số thiết kế thể nghiệm: Định hwowngd thực nghiệm; Thiết kế giáo án; thuyết

minh giáo án thực nghiệm; đánh giá kết quả thực nghiệm

Keywords: Phương pháp giảng dạy; Môn ngữ văn; Phổ thông trung học; Giờ học

Content

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh là nhiệm vụ có tính chiến lược của nền giáo dục Việt Nam trong thời đại mới

Thế kỷ XXI là thế kỷ của những con người năng động, tự chủ, luôn luôn tìm tòi, khám phá và sẵn sàng hội nhập Trước tình hình đó, nền giáo dục Việt Nam nói riêng cần phải liên tục đổi mới, hiện đại hóa nội dung và phương pháp dạy học để tạo ra cuộc cách mạng học tập trong bản thân mỗi con người Có thể nói phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập là nhiệm vụ có tính chiến lược của nền giáo dục Việt Nam và muốn thực hiện được nhiệm vụ đó người giáo viên cần có những biện pháp để tích cực hóa hoạt động của người học

1.2 Đổi mới phương pháp nhằm tích cực hóa hoạt động của học sinh là vấn đề được quan tâm đặc biệt trong nhà trường phổ thông

Ở Việt Nam, đổi mới phương pháp trong những năm gần đây đã trở thành vấn đề được quan tâm đặc biệt trong nhà trường Phương pháp dạy - học văn cũng không nằm ngoài quỹ đạo đó Sự cần thiết thay đổi, cải tiến phương pháp giảng văn truyền thống được đặt ra từ những thập kỷ đầu thế kỷ XX với những nhà sư phạm tiên phong và những nhà giáo yêu nước Chính vì vậy, dạy học văn ở nhà trường phổ thông hiện nay đã và đang có những đổi mới cơ bản về phương pháp theo hướng tích cực hóa hoạt động của học sinh

1.3 Sự chuyển biến về phương pháp dạy học ở nhà trường phổ thông vẫn còn chậm chạp

Mặc dù trong những năm gần đây, vấn đề đổi mới phương pháp nhằm tích cực hóa hoạt động của học sinh được quan tâm đặc biệt nhưng việc triển khai trong thực tế dạy và học

ở nhà trường phổ thông còn nhiều lúng túng Dạy học tác phẩm văn chương cũng nằm trong quy luật chung đó Lối dạy tác phẩm văn chương nhiều năm nay vẫn chịu ảnh hưởng của trường phái phê bình mới khiến cho việc học văn trở thành một chu trình khép kín (close reading) Vấn đề người đọc – học sinh với những nhu cầu, tâm tư tình cảm và những đặc điểm tâm lý nhận thức riêng vẫn còn bị bỏ ngỏ Vì vậy người học sinh luôn luôn chỉ đóng vai

“người ngoài cuộc” trong quá trình tiếp nhận tác phẩm Điều đó lý giải tại sao hiện nay học

sinh lãnh cảm, thụ động, trơ lỳ cảm xúc khi tiếp xúc với tác phẩm Trước sự thay đổi và tiến

bộ của nhân loại, cách dạy và học thụ động như thế sẽ không thể nào đáp ứng được những yêu cầu của xã hội Thực trạng cách dạy và học văn đã đặt ra vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu về đổi mới phương pháp dạy học

Có thể nói, đặt vấn đề những hình thức tích cực hóa hoạt động của người học trong dạy học tác phẩm văn chương là một việc làm cần thiết, đúng với xu thế đổi mới về phương

pháp dạy học, đáp ứng mục tiêu của nền giáo dục hiện đại

2 Lịch sử vấn đề

Vấn đề tích cực hóa hoạt động của học sinh đã và đang nhận được rất nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu Trên thế giới đã có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề tích

cực hóa hoạt động của người học như cuốn sách “Phương pháp dạy và học hiệu quả” của Carl Rogers, cuốn “Nghiên cứu học tập như thế nào” của Hebơc Smitman Tuy vậy, hai cuốn

sách trên chỉ đề cập đến những vấn đề chung của phương pháp dạy học mà chưa chỉ ra được những hình thức cơ bản giúp tổ chức hoạt động trên lớp của học sinh trong từng môn học cụ thể

Ở Việt Nam, chúng ta cũng đã bắt gặp nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này tiêu

biểu là cuốn “Học và dạy cách học” do GS Nguyễn Cảnh Toàn chủ biên, NXB ĐHSP, xuất

bản năm 2002 hay các tài liệu bồi dưỡng giáo viên thực hiện chương trình sách giáo khoa Nhìn chung, các tài liệu trên đều đề cao vai trò của dạy học tích cực nhưng vẫn chưa đề cập một cách cụ thể đến các hình thức để thực hiện cách dạy học tích cực đó

Riêng đối với môn Ngữ văn, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học Văn như thế nào để mang lại sự hứng thú cho người học là một vấn đề đáng được quan tâm Giáo sư Phan Trọng

Luận trong một loạt các cuốn sách của mình như “Phương pháp dạy học làm văn” (NXB ĐHQG Hà Nội,2008), “Văn chương - bạn đọc sáng tạo” (NXB ĐHQG Hà Nội, 2003) và

“Đổi mới giờ học tác phẩm văn chương ở trường THPT” (NXB Giáo Dục, 1999) đều khẳng

định học sinh là chủ thể cảm thụ và sáng tạo nên tác phẩm văn chương, từ đó đưa ra những phương pháp dạy học văn phù hợp phát huy được tính tích cực, chủ động của các em Tuy vậy, những nghiên cứu trên chưa chỉ ra có những hình thức đặc thù nào giúp tổ chức hoạt động học tập cho học sinh trong dạy học tác phẩm văn chương Các khóa luận tốt nghiệp, luận văn thạc sỹ và cả luận án tiến sỹ bàn về vấn đề đổi mới phương pháp dạy học trong bộ môn Ngữ văn nói chung và việc tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh nói riêng cũng chưa đi sâu vào từng phân môn cụ thể trong môn Ngữ văn Như vậy, việc tìm ra những hình thức tích cực hóa hoạt động của học sinh trong dạy học tác phẩm văn chương vẫn còn là một điều rất mới mẻ đối với giới nghiên cứu văn học

Trong dạy học tác phẩm văn chương, nếu chúng ta không tìm ra được những hình thức

để khởi động quá trình tiếp nhận tác phẩm của học sinh, giờ học văn sẽ trở nên vô cùng nhàm

chán Do vậy, chúng tôi đã chọn đề tài “Những hình thức tích cực hóa hoạt động của học sinh

trong giờ học tác phẩm văn chương ở THPT” với mong muốn góp phần đổi mới giờ học tác

phẩm văn chương trong nhà trường phổ thông

3 Mục tiêu nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu các hình thức tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương ở THPT

4 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của luận văn chính là các tác phẩm văn chương được giảng dạy trong chương trình Ngữ văn THPT

5 Mẫu khảo sát

Mẫu khảo sát của luận văn là một số giờ học và giáo án dạy tác phẩm văn học của giáo viên THPT

6 Vấn đề khoa học

Vấn đề khoa học của đề tài này là những cơ sở lý luận nào và những hình thức nào có thể tích cực hóa được hoạt động của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương ở THPT

7 Giả thuyết khoa học

Nếu tích cực hóa được hoạt động học tập của học sinh thì việc dạy học tác phẩm văn chương sẽ mang lại hiệu quả tối ưu đồng thời góp phần thiết thực vào đổi mới phương pháp dạy học tác phẩm văn chương ở THPT

8 Phương pháp chứng minh

- Nghiên cứu tài liệu

- Khảo sát, thống kê

- Thực nghiệm

9 Bố cục luận văn

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, bố cục luận văn của chúng tôi gồm các phần chính sau:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương ở THPT

Chương 2: Các hình thức tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh trong dạy học tác phẩm văn chương ở nhà trường phổ thông

Chương 3: Một số thiết kế thể nghiệm tư tưởng của luận văn

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TÍCH CỰC HÓA HOẠT ĐỘNG CỦA HỌC SINH TRONG GIỜ HỌC TÁC PHẨM VĂN CHƯƠNG Ở TRUNG

HỌC PHỔ THÔNG 1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Tâm lý học hoạt động khẳng định hoạt động là yếu tố phát huy tính tích cực của người học

1.1.1.1 Hoạt động là một trong những yếu tố hình thành tâm lý và nhân cách người học

Ngay từ những năm đầu thế kỷ XX, các nhà tâm lý học Xô Viết khi tìm hiểu bản chất của quá trình tâm lý con người đã khẳng định hoạt động chính là nền tảng hình thành nên tâm

lý con người hay nói cách khác, tâm lý là sản phẩm được tái sinh trong quá trình con người hoạt động và phát triển

Hoạt động bao giờ cũng tồn tại hai thành tố: khách thể và chủ thể Mối quan hệ giữa hai thành tố này là quá trình tác động hai chiều

Yếu tố quyết định lớn nhất đến hoạt động chính là tính tích cực của chủ thể Hoạt động sẽ chỉ thực hiện được ở mức tốt nhất nếu nó phát huy được cao nhất tính tích cực trong mỗi cá nhân tham gia

Những vấn đề nghiên cứu trên của tâm lý học hoạt động đã ảnh hưởng không nhỏ đến quá trình dạy học Hoạt động dạy học dựa trên nguyên tắc lấy người học làm trung tâm, phát huy tính tích cực chủ động của người học đã được bắt nguồn từ những thành tựu nghiên cứu trong tâm lý học hoạt động

1.1.1.2 Hoạt động là yếu tố thúc đẩy sự phát triển trí tuệ và nâng cao hiệu quả lĩnh hội tri thức của người học

Những năng lực trí tuệ của con người sẽ được hình thành thông qua quá trình con người thực hiện những hành động xã hội tương ứng Thông qua những hoạt động chiếm lĩnh tri thức, chủ thể sẽ phát triển toàn diện được năng lực trí tuệ của bản thân như: trí nhớ, óc quan sát, tưởng tượng, tư duy… Bên cạnh đó, thông qua hoạt động, các chỉ số phát triển trí tuệ như: tốc độ khái quát, tốc độ tư duy… và một số kỹ năng giải quyết tình huống của con người sẽ có điều kiện để phát triển Có thể khẳng định hoạt động chính là chiếc chìa khóa mở

ra cánh cửa trí tuệ cho con người

Đối với quá trình dạy học, hoạt động là nhân tố quyết định đến hiệu quả lĩnh hội tri thức của người học Học luôn luôn là một hoạt động đòi hỏi tính chủ động, tích cực của người học Khi người học hoạt động thì đó cũng chính là lúc họ hình thành cho mình những năng lực trí tuệ mới và điều này ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng nhận thức của chính người học

Như vậy, có thể rút ra kết luận: hoạt động chính là nền tảng để phát huy tính tích cực của học sinh Dạy học Ngữ văn nói chung và dạy học tác phẩm văn chương nói riêng, nếu có thể lấy hoạt động của người học làm trung tâm chắc chắn sẽ mang lại hiệu quả như mong muốn

1.1.2 Tích cực hóa hoạt động học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương là các hoạt động nhằm khởi động quá trình tâm lý tiếp nhận của học sinh

Tích cực hóa hoạt động của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương chính là “các

hoạt động nhằm khởi động quá trình tâm lý tiếp nhận của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương”

Tích cực hóa hoạt động của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương có thể được

hiểu là việc tổ chức các hoạt động nhằm đưa học sinh trở thành bạn đọc sáng tạo của các tác

phẩm văn chương

Quan niệm về tích cực hóa hoạt động của học sinh trong tiếp nhận văn học chắc chắn

sẽ góp phần thay đổi cơ chế dạy học tác phẩm hiện nay đồng thời đặt ra yêu cầu đổi mới về

phương pháp dạy học, cách thức tổ chức hoạt động trong giờ học đối với người giáo viên Ngữ văn

1.1.3 Thực chất của việc tích cực hóa hoạt động học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương là tổ chức các hoạt động cảm thụ văn học cho học sinh theo quy luật của quá trình tâm lý tiếp nhận

1.1.3.1 Đặc điểm quá trình tâm lý tiếp nhận của học sinh trong cảm thụ văn học

Quá trình tâm lý tiếp nhận của học sinh có thể khái quát qua hệ thống đặc điểm sau:

- Tâm thế: là trạng thái tâm lý, nhận thức của học sinh khi bắt đầu tiếp xúc với tác

phẩm văn học

- Sự chú ý là phản ứng tâm lý kế tiếp của quá trình cảm thụ văn học, gắn liền với

những khoái cảm thẩm mỹ ban đầu trước hình thức nghệ thuật của tác phẩm

- Tri giác ngôn ngữ nghệ thuật là khâu tiếp theo trong quá trình cảm thụ văn học của

học sinh Nó chính là sự cảm nhận của bản thân chủ thể tiếp nhận với những thông tin nghệ thuật từ hệ thống tín hiệu ngôn ngữ hình tượng

- Tưởng tượng tồn tại ở hai dạng: tưởng tượng tái hiện (tái tạo) và tưởng tượng sáng

tạo Tưởng tượng tái hiện giúp người đọc dựng lại cuộc sống được nhà văn miêu tả trong tác

phẩm đồng thời làm nền cho tưởng tượng sáng tạo phát triển

- Liên tưởng: giúp hình tượng văn học từ chỗ ở bên ngoài đã đi vào đời sống tình cảm

của người đọc, thức tỉnh trong tâm hồn người đọc những xúc cảm thẩm mỹ với cuộc sống và con người

- Phân tích, cắt nghĩa, so sánh, phán đoán, suy luận, khái quát, tổng hợp… Đây là

những thao tác tư duy cần thiết cho quá trình nhận thức những giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm

- Xúc cảm, xúc cảm thẩm mỹ: là những trạng thái cảm xúc xuất hiện khi con người tiếp

xúc với thế giới nghệ thuật của tác phẩm

- Sự thanh lọc: là kết quả cần hướng tới của tiếp nhận văn học, giúp người đọc hình

thành được những tình cảm tốt đẹp, nhận thức được những sai lầm của bản thân, có ý thức hoàn thiện nhân cách sau khi tiếp xúc với tác phẩm văn chương là lúc đó trong tâm hồn họ đã

có sự thanh lọc

Trên thực tế, các phản ứng tâm lý trên không hề tách rời mà chúng đan xen, trộn lẫn vào nhau một cách chặt chẽ Tuy nhiên, dựa vào đó, chúng ta có thể xây dựng được những hoạt động cần thiết để tổ chức cho học sinh tiếp nhận tác phẩm phù hợp với quy luật cảm thụ văn học

1.1.3.2 Các hoạt động cảm thụ văn học của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương

Việc xác định được quá trình tâm lý tiếp nhận tác phẩm văn chương đã tạo định hướng cho việc xác định và tổ chức các hoạt động cảm thụ văn học căn bản sau đây cho học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương:

- Hoạt động nhập tâm ban đầu (tạo tâm thế, định hướng sự chú ý)

Hoạt động nhập tâm ban đầu là hoạt động chuẩn bị cho quá trình tiếp nhận tác phẩm của học sinh Hoạt động có nhiệm vụ đưa các em thoát khỏi môi trường bên ngoài, những tâm

tư tình cảm cá nhân để hòa nhập vào môi trường thẩm mỹ của tác phẩm

- Hoạt động tri giác ngôn ngữ nghệ thuật

Đây là hoạt động đầu tiên của quá trình tiếp nhận văn học Nhiệm vụ của hoạt động này là tạo ra sự tiếp xúc giữa văn bản nghệ thuật và học sinh

- Hoạt động tái hiện tưởng tượng liên tưởng

Hoạt động tái hiện tưởng tượng là hoạt động tiếp theo của quá trình tiếp nhận văn học Hoạt động này giúp các em tái hiện được những hình tượng trong tác phẩm bằng chính ngôn ngữ của mình từ đó tưởng tượng ra thế giới nghệ thuật nhà văn tạo dựng trong tác phẩm

- Hoạt động phân tích, lý giải, khái quát hóa các chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm

Bước tiếp theo trong quá trình tiếp nhận tác phẩm của học sinh là hoạt động phân tích,

lý giải, khái quát hóa Hoạt động này bao gồm các thao tác của tư duy, do vậy đây là hoạt động mang tính lý trí nhất Nhiệm vụ của hoạt động này là đưa học sinh thâm nhập vào tác phẩm, đột phá vào lớp vỏ ngôn từ để có được hiểu biết về các lớp ý nghĩa ẩn giấu trong đó, cuối cùng nhận thức được những giá trị tư tưởng và nghệ thuật của tác phẩm, tìm thấy thông điệp nhà văn muốn gửi gắm

- Hoạt động tự nhận thức của học sinh

Tự nhận thức là hoạt động tự giác, chủ động của học sinh Đây là hoạt động cuối cùng trong chuỗi các hoạt động tiếp nhận văn học Đó là sự tự thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau những nhận thức, thái độ của học sinh trước vấn đề, số phận… mà nhà văn xây dựng trong tác phẩm Hoạt động này thể hiện sự tự thức tỉnh bên trong mỗi con người

Việc phân chia các hoạt động mang tính chất tương đối bởi trên thực tế hoạt động tiếp nhận phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố như: môi trường, điều kiện dạy học… Trong giờ học tác phẩm văn chương người giáo viên cần có sự linh hoạt trong việc tổ chức các hoạt động tùy

theo điều kiện cụ thể

1.1.4 Tích cực hóa hoạt động học của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương gắn liền với những thay đổi cơ bản về mục đích, cơ chế, vai trò của giáo viên và phương pháp dạy học

1.1.4.1 Mục đích của giờ học tác phẩm văn chương

Điều cốt lõi trong dạy học nói chung và dạy học tác phẩm văn chương nói riêng chính

là biến động cơ bên ngoài thành động cơ bên trong, biến quá trình học tập thành hoạt động tự

học Do vậy, mục đích của giờ học tác phẩm văn chương cần có sự thay đổi Học sinh không còn là “bình chứa kiến thức” để giáo viên “rót” cho thật đầy nữa Giờ học tác phẩm văn

chương phải giúp các em biết tự đọc, tự tiếp nhận các giá trị văn học, biết thể nghiệm các tư tưởng, tình cảm các em nhận thức được trong tác phẩm vào cuộc sống hằng ngày Nếu có thể thực hiện được mục đích của giờ dạy văn theo lối hiện đại, chắc chắn chúng ta sẽ giúp các em trở thành những con người năng động, sáng tạo, tích cực tham gia vào mọi hoạt động trong xã hội

Tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh là một quan niệm góp phần không nhỏ tạo ra sự thay đổi trong mục đích giờ dạy tác phẩm văn chương Giờ dạy tác phẩm văn chương khi được tổ chức dưới các hình thức tích cực hóa hoạt động học tập đã trở thành nơi phát huy năng lực chủ thể học sinh

1.1.4.2 Cơ chế dạy học tác phẩm văn chương

Cơ chế dạy học tác phẩm văn chương bao gồm ba thành tố mang tính quyết định: nhà

văn – giáo viên – học sinh Điều quan trọng nhất là giờ học tác phẩm văn chương có được vận

hành theo cơ chế trên không và sự tác động giữa các yếu tố trong cơ chế có diễn ra theo đúng

vị trí không

Trong cơ chế dạy và học văn theo lối cũ, cơ chế dạy học văn đã bị vận hành theo một chiều: giáo viên -> học sinh mà không tồn tại yếu tố nhà văn, không có sự tương tác qua lại giữa các yếu tố trên

Việc tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương

sẽ xác lập lại một cơ chế dạy học văn mới Có thể hình dung cơ chế dạy học văn mới như sau:

N

N: nhà văn, G: giáo viên, H: học sinh; mũi tên hai chiều: thể hiện sự tác động qua lại giữa ba thành tố nhà văn, giáo viên, học sinh; vòng tròn: thể hiện sự vận hành của cơ chế dạy học, đồng thời chính là không khí văn học được thiết lập trong giờ học tác phẩm văn chương

Trong mô hình dạy học văn mới, yếu tố chủ thể học sinh đã được xem xét trong trạng thái động, trong mối liên hệ, tương tác với hai yếu tố: giáo viên và nhà văn

Cơ chế dạy học mới cũng chỉ ra vai trò to lớn của nhà văn trong tiếp nhận tác phẩm của học sinh Nhà văn thông qua tác phẩm sẽ truyền đạt thông điệp của mình đến giáo viên để giáo viên làm nhiệm vụ dẫn dắt học sinh đi đúng hướng trong tiếp nhận văn học

Trong cơ chế dạy học văn mới, giáo viên sẽ đóng vai trò là chủ thể định hướng cho học sinh, mối quan hệ giữa giáo viên và học sinh vừa là mối quan hệ ngang dựa vừa là mối quan hệ dọc

Như vậy cơ chế dạy học văn hiện đại vận hành trong sự tác động của ba yếu tố: học sinh – nhà văn – giáo viên So với các mô hình giảng văn trước đây, mô hình dạy học văn mới này đã thể hiện được đầy đủ sự tương tác qua lại giữa các yếu tố trong cơ chế dạy học trong

đó chủ thể học sinh được đặc biệt coi trọng

1.1.4.3 Vai trò của giáo viên trong dạy học tác phẩm văn chương

Trong cơ chế dạy học cũ, người giáo viên được coi là trung tâm của quá trình dạy học Chính điều đó đã khiến người giáo viên chiếm vị trí độc tôn, duy nhất trong giờ học Cách dạy này đã biến quá trình dạy học tác phẩm văn chương thành quá trình dạy học một chiều theo hình thức thông báo – tiếp thu Những gì học sinh thu nhận chỉ là những điều giáo viên cảm thụ được từ tác phẩm

Việc tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương

đã chỉ rõ vai trò của giáo viên là người làm công tác tổ chức hoạt động học

Như vậy, có thể thấy việc tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh đã mang lại vị thế mới cho người thầy Người giáo viên trong quan niệm dạy văn mới phải có mối liên hệ chặt chẽ với nhà văn và học sinh, phải thể hiện được vai trò dẫn dắt, định hướng của mình, không lấn át tiếng nói của nhà văn cũng không làm giảm đi vai trò chủ thể tiếp nhận của học sinh

1.1.4.4 Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương

Quan niệm “tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh” ra đời là một trong những quan niệm dạy học hiện đại phát huy được nguyên tắc “lấy người học làm trung tâm” Quan

niệm này cũng mang lại sự thay đổi trong phương pháp dạy học nói chung và phương pháp dạy học tác phẩm văn chương nói riêng

Nếu phương pháp dạy học truyền thống chỉ tập trung vào việc truyền thụ kiến thức cho học sinh thì phương pháp dạy học hiện đại thông qua việc tổ chức các hoạt động trong giờ học đã để học sinh tự chiếm lĩnh tri thức Một loạt các phương pháp mới sẽ được áp dụng như: phương pháp dạy học theo dự án, phương pháp dạy học nêu vấn đề… Những phương pháp dạy học vốn được áp dụng trong giờ học tác phẩm văn chương truyền thống như: vấn đáp, thuyết trình… vẫn được áp dụng nhưng được thực hiện dưới các hình thức khác, cách tổ chức khác nhằm thoát khỏi tình trạng tương tác một chiều như cũ Các phương pháp này sẽ giúp học sinh chủ động, độc lập tiếp nhận tác phẩm và tạo ra môi trường học tập mang tính hợp tác cao

Trên đây là những sự thay đổi về mục đích, cơ chế, vai trò của người giáo viên và

phương pháp dạy học mà quan niệm “tích cực hóa hoạt động của học sinh” đã mang lại cho

giờ học tác phẩm văn chương Việc tổ chức các hoạt động trong giờ học và để học sinh trở thành chủ thể của các hoạt động đó chính là một cách giúp các em tiếp nhận tác phẩm tốt hơn

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Khảo sát thực trạng dạy học tác phẩm văn chương ở THPT

1.2.1.1 Mục đích khảo sát

Đánh giá tình hình dạy và học tác phẩm văn chương từ đó xác lập cơ sở thực tiễn cho việc đưa ra những biện pháp để tích cực hóa hoạt động của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương

1.2.1.2 Địa bàn khảo sát

- Trường THPT Nguyễn Trãi, Hà Nội

- Trường THPT Thái Phúc, Thái Thụy, Thái Bình

- Trường THPT Thái Ninh, Thái Thụy, Thái Bình

1.2.1.3 Đối tượng khảo sát

Đối tượng chúng tôi tiến hành khảo sát là giờ học tác phẩm văn chương ở các khối 10,11,12

1.2.1.4 Phạm vi khảo sát

- Tỏ lòng (1 tiết), sách giáo khoa Ngữ văn 10 tập I

- Cảnh ngày hè (1 tiết), sách giáo khoa Ngữ văn 10 tập I

- Chiều tối (1 tiết), sách giáo khoa Ngữ văn 11 tập II

- Đây thôn Vĩ Dạ (2 tiết), sách giáo khoa Ngữ văn 11 tập II

- Từ ấy (2 tiết), sách giáo khoa Ngữ văn 11 tập II