Những biện pháp tích cực hóa hoạt động của học sinh trong giờ văn học sử ở trung học phổ thông

Những biện pháp tích cực hóa hoạt động của học sinh trong giờ văn học sử ở trung học phổ thông Bùi Thị Thanh Hòa Trường Đại học Giáo dục Luận văn ThS ngành: Lí luận và phương pháp dạy h

Những biện pháp tích cực hóa hoạt động của học sinh trong giờ văn học sử ở trung học phổ thông

Bùi Thị Thanh Hòa

Trường Đại học Giáo dục Luận văn ThS ngành: Lí luận và phương pháp dạy học; Mã số: 60 14 10

Người hướng dẫn: GS.TS Phan Trọng Luận

Năm bảo vệ: 2011

Abstract: Trình bày cơ sở lý luận và thực trạng giảng dạy, học tập văn học sử ở

trung học phổ thông Đưa ra những định hướng và biện pháp tổ chức hoạt động của học sinh trong giờ văn học sử: những định hướng tổ chức hoạt động của học sinh trong giờ văn học sử (tác giả) ở trung học phổ thông (THPT); những biện pháp tích cực hóa hoạt động của học sinh trong giờ học văn học sử (VSH) tác giả

ở THPT Thiết kế thể nghiệm và đề xuất những biện pháp tích cực hóa hoạt động của học sinh trong giờ văn học sử ở THPT

Keywords: Phương pháp giảng dạy; Giờ học; Trung học phổ thông; Ngữ văn; Văn học sử

Content

1 Lý do chọn đề tài

1.1.Vấn đề tích cực hóa hoạt động của người học trong hoạt động dạy học đã trở thành nguyên lí của dạy học hiện đại và được vận dụng vào tất cả các môn học kể cả Văn học sử

Nhà trường là nơi giúp cho mỗi công dân thay đổi quan niệm sống và hoạt động học

tập phù hợp với yêu cầu của thời đại ngày nay, thời đại mà mỗi con người phải năng động, tích cực và sáng tạo Muốn học tập năng động, tích cực và sáng tạo thì người học phải biết phát huy cao độ tiềm năng của bản thân Vì vậy, tích cực hóa hoạt động của người học là vấn đề cốt lõi thuộc mục tiêu của giáo dục hiện đại Nó đã trở thành nguyên

lí của dạy học hiện đại và được vận dụng vào tất cả các bộ môn nói chung, bộ môn văn học sử nói riêng

1.2 Đổi mới về Phương pháp dạy học ở THPT đã được tiến hành trong nhiều năm nay nhưng việc đổi mới PP giảng dạy văn học sử vẫn là một khâu hiện nay chưa được quan tâm nhiều

Chúng ta đang sống ở thế kỷ XXI, thế kỷ của những cuộc cách mạng khoa học kỹ

thuật, hội nhập và phát triển Trước tình hình đó, để hội nhập được với xu thế phát triển chung của thế giới, của thời đại, một yêu cầu cấp bách đang đặt ra đối với nền giáo dục nước ta là: Phải không ngừng đổi mới hiện đại hóa nội dung và phương pháp dạy học Vấn đề phát huy tính tích cực học tập của học sinh đã được đặt ra trong ngành giáo dục nước ta từ những năm 1960 Cũng ở thời điểm đó, trong các trường sư phạm đã có khẩu hiệu: “Biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo” Trong cải cách giáo dục lần hai, năm 1980, phát huy tính tích cực đã là một trong những phương hướng cải cách, nhằm đào tạo những con người lao động sáng tạo làm chủ đất nước

Thế nhưng, cho đến nay sự chuyển biến về phương pháp dạy học ở trường phổ thông chưa được nhiều; phổ biến vẫn là cách dạy thông báo kiến thức định sẵn, cách học sách vở Có thể nói cốt lõi của đổi mới dạy và học là hướng tới học tập chủ động, sáng tạo Nhưng trong thực tế, việc giảng dạy văn học sử còn nằm trong quĩ đạo của lối dạy học cũ không phát huy được năng lực học tập của học sinh

Với các bài văn học sử, lượng kiến thức nhiều, khó và mới nên giáo viên chủ yếu sử dụng phương pháp thuyết trình Dạy thuyết trình thì đánh giá kết quả tùy thuộc vào khả năng tái hiện lượng kiến thức nhiều hay ít theo lời giảng của GV hay theo sách giáo khoa của HS, khả năng sáng tạo của học sinh không có cơ hội để phát triển Lối dạy này ảnh hưởng rất nhiều đến chất lượng giảng dạy các giờ văn học sử

Đối với các bài văn học sử, làm thế nào để học sinh không thờ ơ với bài giảng, hứng thú say mê tìm hiểu và phát huy được tính sáng tạo? Làm thế nào để rèn luyện năng lực tự nghiên cứu, tự hoạt động trên văn bản cho học sinh? Vì vậy cách thức tổ chức những hình thức hoạt động của học sinh trong giờ học văn học sử ở trường trung học phổ thông giúp các em hình thành năng lực tự nghiên cứu, tự hoạt động trên văn bản là việc làm cần thiết, sát thực

1.3 Tình trạng quá tải học đường gần đây trở thành vấn đề rất bức xúc trong xã hội Giờ học văn học sử là giờ học có nhiều nhân tố làm cho việc quá tải càng nặng nề hơn nên cần có một sự đổi mới

Các bài văn học sử thường có lượng kiến thức nhiều, khó và mới Đó là những bài dạy về tác giả văn học, giai đoạn văn học hay một trào lưu văn học Nhưng vì yêu cầu của bộ môn nên những bài học này không thể loại bỏ khỏi chương trình SGK Vấn đề đặt ra không phải ở việc cắt giảm nội dung kiến thức mà là người dạy phải có biện pháp vừa đảm bảo được mục tiêu bài dạy học, vừa giúp học sinh giảm bớt cảm giác nặng nề, thụ động trong mỗi giờ học văn học sử, để các em có thể tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập, tự tìm tòi, khám phá kiến thức

Là giáo viên tham gia trực tiếp công tác giảng dạy môn Ngữ văn ở nhà trường trung học phổ thông, tôi luôn trăn trở làm thế nào để nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học văn học sử Bởi vậy, việc đề ra những định hướng và biện pháp tổ chức hoạt động của học sinh trong giờ văn học sử là một việc làm góp phần đổi mới phương pháp dạy học nói chung, phương pháp dạy loại bài văn học sử nói riêng Trên cơ sở đó phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập, đồng thời rèn luyện và hình thành ý chí cao đẹp của mỗi con người trên đường lập nghiệp

2 Lịch sử vấn đề

Vấn đề tổ chức những hoạt động của học sinh đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm ở nhiều góc độ khác nhau Một số công trình nghiên cứu trên thế giới cũng như trong nước đều nhấn mạnh việc thường xuyên cần thiết phải tổ chức hoạt động tự nghiên cứu cho mọi đối tượng ở mọi cấp học, bậc học

Ở nước ngoài, trong sách “Học tập hợp lí” do R.Retzke (Đức) chủ biên, nhóm tác giả đã đề cập đến vấn đề bồi dưỡng năng lực tự nghiên cứu cho học sinh mới vào trường Năm 1984 nhà xuất bản thanh niên giới thiệu cuốn “Nghiên cứu và học tập như thế nào” của tác giả HeBơ Smit-man (Đức).Nội dung cuốn sách đề cập tới nhiều vấn đề

về phương pháp Ngoài ra còn có các công trình nghiên cứu khác như cuốn “Phương pháp dạy và học hiệu quả” của Carl Rogers - một nhà giáo dục học, tâm lí học người Mỹ

do Cao Đình Quát dịch Cuốn “Phát huy tính tích cực học tập của học sinh như thế nào” của I.F.Kharlamốp

Ở nước ta, tiếp tục những cố gắng cải tiến phương pháp dạy học, các hội nghị chuyên đề liên tiếp được mở ra từ những năm 1960, 1970 cho đến nay Bộ giáo dục cũng như các nhà khoa học đã đưa ra nhiều biện pháp như: “Biến quá trình đào tạo thành quá

trình tự đào tạo”, “Thầy chủ đạo, trò chủ động” (1970) hoặc “Phát huy vai trò chủ thể của học sinh” (1980), “Phát huy tính tích cực của học sinh”…

Các bài văn học sử chiếm vị trí quan trọng trong chương trình văn học nhà trường cũng nhận được sự quan tâm, nghiên cứu của các giáo sư về Phương pháp giảng dạy văn học Có thể kể đến một số công trình tiêu biểu như: “Mấy vấn đề giảng dạy văn học sử ở nhà trường phổ thông cấp III”, và “Rèn luyện tư duy qua giảng dạy văn học” (Phan Trọng Luận), một chương trong giáo trình “Phương pháp dạy học văn” (Tác giả Phan Trọng Luận chủ biên)

Tuy nhiên, “những biện pháp tích cực hóa hoạt động của học sinh trong giờ văn học sử ở Trung học phổ thông” lại là vấn để mới mẻ và tương đối phức tạp chưa từng được nghiên cứu chuyên sâu

3 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực trạng dạy học trong một giờ học văn học sử đồng thời đề ra biện pháp tích cực hóa hoạt động của học sinh trong giờ học văn học sử ở trung học phổ thông

4 Giả thuyết khoa học của luận văn

Nếu những biện pháp tích cực hóa hoạt động của học sinh trong giờ văn học sử được thực thi thì hiệu quả toàn diện của giờ học VHS sẽ được nâng cao và việc đổi mới phương pháp dạy học văn ở nhà trường phổ thông cũng được triển khai về bề sâu của môn học

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu sau:

7 Nhiệm vụ của luận văn

 Nghiên cứu những tiền đề lý luận cần thiết về khả năng nhận thức của học sinh THPT trong việc chiếm lĩnh những văn bản văn học sử

 Nghiên cứu thực trạng dạy và học văn học sử ở THPT

 Đề xuất những biện pháp tích cực hóa hoạt động của học sinh trong giờ văn học sử ở THPT

8 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu; Kết luận và khuyến nghị; Tài liệu tham khảo, luận văn

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TRẠNG GIẢNG DẠY, HỌC TẬP

VĂN HỌC SỬ Ở TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Khái niệm tích cực hóa

Tính tích cực nhận thức là trạng thái hoạt động của học sinh đặc trưng ở khát vọng học tập, cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình nắm vững kiến thức

Tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh là một trong những nhiệm vụ của thầy giáo trong nhà trường và cũng là một trong những biện pháp nâng cao chất lượng dạy học

Tích cực hóa hoạt động của học sinh là cách để giáo viên phát hiện những quan niệm sai lệch của học sinh qua đó có biện pháp để khắc phục những hạn chế đó Vì thế việc khắc phục những quan niệm của học sinh có vai trò quan trọng trong nhà trường nhằm tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh

1.1.2 Phương pháp dạy học tích cực

Phương pháp dạy học tích cực là phương pháp dạy học phát huy tính tích cực,

chủ động, sáng tạo của người học Phương pháp tích cực hướng tới việc hoạt động hóa,

tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học nghĩa là tập trung vào phát huy tính tích cực của người học chứ không phải của người dạy

Phương pháp dạy học tích cực có những đặc trưng cơ bản sau:

Dạy học thông qua các hoạt động của học sinh: PP tích cực dựa trên cơ sở tâm

lý cho rằng nhân cách của trẻ được hình thành thông qua các hoạt động có ý thức

Trong phương pháp tích cực, người học, đối tượng của hoạt động dạy, đồng thời

là chủ thể của hoạt động học, được cuốn hút vào các hoạt động do giáo viên tổ chức và chỉ đạo Thông qua những hoạt động đó, người học khám phá những điều mình chưa biết

Từ đó nắm vững kiến thức, kĩ năng mới đồng thời tìm ra được phương pháp khám phá những kiến thức, kĩ năng đó và bộc lộ được phần sáng tạo của bản thân

Dạy học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học: PP tích cực xem việc rèn

luyện phương pháp học tập cho học sinh không chỉ là biện pháp, phương tiện nâng cao hiệu quả dạy học mà trở thành mục tiêu dạy học

Cốt lõi của phương pháp học tập là phương pháp tự học, cầu nối giữa học tập và nghiên cứu khoa học Một yếu tố quan trọng đảm bảo thành công trong học tập và nghiên cứu khoa học là khả năng phát hiện và giải quyết vấn đề gặp phải

Dạy học cá thể và dạy học hợp tác: PP tích cực đòi hỏi sự cố gắng trí tuệ và nghị

lực cao của mỗi HS Năng lực và ý chí của mỗi học sinh trong lớp học không thể đồng nhất, vì vậy có sự phân hóa về cường độ và tiến độ hoàn thành một chuỗi những công tác độc lập dẫn tới hình thành một kiến thức mới

Đánh giá và tự đánh giá: Trong dạy học, việc đánh giá HS không chỉ nhằm mục

đích nhận định thực trạng và đề ra giải pháp điều chỉnh hoạt động học của trò mà còn tạo điều kiện nhận định thực trạng và định hướng điều chỉnh

Việc kiểm tra đánh giá không chỉ dừng lại ở yêu cầu tái hiện các kiến thức, lặp lại các kĩ năng đã học mà phải khuyến khích óc sáng tạo, phát hiện sự chuyển biến thái độ và

xu hướng hành vi của HS trước những vấn đề của đời sống gia đình và cộng đồng, rèn luyện khả năng phát hiện và giải quyết vấn đề trong những tình huống thực tế

1.1.3 Sự phát triển tâm lý, tư duy ở học sinh trung học phổ thông, tạo tiền đề cho việc dạy học VHS theo hướng tích cực hoá hoạt động người học

Theo sự phân chia của tâm lý học lứa tuổi học sinh ở THPT là vào độ tuổi đầu thanh niên, ở độ tuổi này các em có sự nhảy vọt về thể xác và tâm hồn Bên cạnh sự lớn

mạnh về thể chất, về nhận thức, về ý thức trách nhiệm và quyền lợi của bản thân thì sự phát triển trí tuệ của học sinh cũng dần dần được nâng cao

Sự phát triển về trí tuệ cùng với thái độ ý thức về nhân cách và sự phong phú hơn của vốn sống cá nhân, đối với môn văn đó là một trong những điều kiện thuận lợi giúp các em “có khả năng lĩnh hội các hình thức nghệ thuật ước lệ, đa dạng, các xung đột tâm

lý xã hội phức tạp, những kiểu kết cấu và phong cách tinh vi”

Học sinh ở lứa tuổi này có nhu cầu khẳng định rất cao, các em có sự nhạy bén khi đứng trước cái hay cái đẹp của một tác phẩm văn chương, một sự vật hoặc một hiện tượng Các em muốn tìm hiểu và khám phá thế giới khách quan vượt ra ngoài khả năng

và sự hiểu biết của mình, muốn tìm hiểu và lý giải những vấn đề trong cuộc sống bằng chính những kinh nghiệm ít ỏi của mình

Từ đó nảy sinh một vấn đề là phải dựa vào những đặc điểm khả năng tâm lý vốn

có của lứa tuổi học sinh THPT để có thể tạo điều kiện tốt nhất cho các em tự đi đến nội dung bài học một cách nỗ lực, độc lập và sáng tạo Bản thân học sinh vốn là chủ thể tích cực, năng động, nhanh nhạy và tự giác nên cần có sự huy động “một cách có cơ sở khoa học phù hợp với quy luật cảm thụ văn học, những năng lực chủ quan của bản thân học sinh chủ động, tích cực, hứng thú tham gia vào quá trình dạy và học văn để tạo hiệu quả tối ưu [28; tr88] qua đó buộc học sinh không chỉ nhận thức mà còn biết đánh giá và thưởng thức văn học như một cá thể độc lập Đó chính là con đường đi đến đích của đổi mới phương pháp nhằm nâng cao hiệu quả dạy và học

1.1.4 Khả năng tổ chức hoạt động học tập của học sinh THPT

Sự tiến bộ của lịch sử, của khoa học đòi hỏi giáo dục nhà trường phải đổi mới để đáp ứng những yêu cầu mà xã hội đặt ra Những năm qua giáo dục đã tiến hành đổi mới toàn diện và thu được nhiều thành tựu to lớn Đặc biệt là sự thay đổi về phương pháp, biện pháp, phương tiện dạy học thích ứng với hệ thống giá trị mới Hệ thống giá trị này đòi hỏi “các tri thức” phải được “phát hiện”, “khám phá” dù rằng chỉ là “phát hiện lại”,

“khám phá lại” chứ không phải để “ban phát”, “cung cấp” như những cái có sẵn Bên cạnh đó, sự phát triển về thể chất, về trí tuệ và tâm hồn của trẻ khiến các em ưa hoạt động, thích tìm tòi, học hỏi

Việc tổ chức các hình thức tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh có vai trò

to lớn đối với sự phát triển trí tuệ và phát triển toàn diện đối với học sinh THPT

Phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo là một trong những nhiệm vụ quan trọng của đổi mới phương pháp dạy và học Muốn tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh thì phải xây dựng tiết học thành những “hoạt động dạy học” nghĩa là tổ chức các

“hoạt động bên ngoài” Khi ấy thầy không cần phải truyền thụ cung cấp những tri thức có sẵn mà bằng những hoạt động với các “vật phẩm”, “vật thể”, “sự vật” những tri thức đó

sẽ được trò phát hiện, khám phá Theo quan niệm của các nhà tâm lý, sự phát triển về năng lực văn học của học sinh ở độ tuổi này được nâng lên một cấp độ mới Vì thế các

em có thể độc lập khi lĩnh hội các tri thức

1.1.5 Ý nghĩa của hoạt độngcủa học sinh trong giờ văn học sử (tác giả)

Việc giảng dạy môn văn ở nhà trường nói chung và dạy học văn học sử (tác giả) nói riêng nhiều năm vẫn nằm trong quỹ đạo của lối dạy học cũ không phát huy được năng lực học tập của học sinh

Hơn nữa, cho đến nay sự chuyển biến về phương pháp dạy học ở trường phổ thông chưa nhiều Phổ biến vẫn là cách dạy thông báo kiến thức định sẵn, cách học sách

Tích cực hóa hoạt động học sinh trong giờ văn học sử (tác giả) là cơ hội để hình thành và phát triển năng lực học tập cho học sinh, nhất là năng lực tư duy lập luận

1.1.6 Giờ văn học sử (tác giả) với khả năng tích cực hóa hoạt động của học sinh

1.1.6.1 Đặc trưng của bài văn học sử

Bài văn học sử có vị trí quan trọng trong chương trình văn học nhà trường Nó cung cấp cho HS những kiến thức, những hiểu biết khái quát về một thời kỳ, một giai đoạn, một tác giả văn học để từ đó HS dễ dàng chiếm lĩnh giá trị của những tác phẩm văn học

Giống như bộ môn văn học, phân môn VHS trong nhà trường phổ thông có hai đặc trưng kết hợp chặt chẽ với nhau và được quán triệt qua nội dung phương pháp giảng dạy đó là: đặc trưng khoa học và đặc trưng nghệ thuật

1.1.6.2 Đặc trưng của kiểu bài văn học sử về tác giả văn học

Thứ nhất, kiểu bài này nghiên cứu những tác giả có vị trí và ý nghĩa quan trọng trong nền văn học dân tộc

Thứ hai, khác với bài khái quát về thời kỳ và tác phẩm ở dạng văn học sử, bài khái quát về tác giả văn học mang tính cụ thể, khái quát

Thứ ba, những bài khái quát về tác giả văn học có cấu trúc bề mặt và cả cấu trúc chiều sâu Xét về cấu trúc bề mặt, kiểu bài này gồm hai phần chính: cuộc đời và sự nghiệp văn học

Bài học về tác giả văn học vốn là bài tổng thể, có sự kết hợp giữa cái chung và cái riêng, giữa tri thức khái quát và cụ thể, giữa con người và tác phẩm, nhân cách và tài năng, lý luận và thực tiễn sáng tác

1.1.6.3 Khả năng tích cực hóa các hoạt động của học sinh trong giờ văn học sử(tác giả)

Với những đặc điểm của kiểu bài khái quát về tác giả văn học có thể thấy được những thuận lợi và khó khăn trong việc tổ chức các biện pháp tích cực hóa hoạt động của học sinh:

Trước hết, ta thấy kiểu bài VHS khái quát về tác giả có những đặc trưng khu biệt với những kiểu bài khác của phân môn VHS và các phân môn VH khác Kiểu bài này có nhiều tiềm năng trong việc phát huy những năng lực thiết yếu của học sinh, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học

Kiến thức của bài VHS về tác giả luôn được xây dựng trên một hệ thống các luận điểm, luận chứng Hệ thống các luận điểm, luận chứng đó không phải lúc nào cũng dễ dàng nhận thấy và nắm bắt ngay được Vì thế nó đòi hỏi HS phải tự vận động, tự động não tư duy, tìm kiếm và phải huy động những năng lực bản thân để phát hiện và thâu tóm luận điểm

Bài học về tác giả cung cấp cho HS kiến thức về quy luật lịch sử văn học, về các chặng đường sáng tác, về sự hình thành tác giả Phân tích, đánh giá những đóng góp về sáng tác và lý luận văn học của các tác giả đối với nền VH dân tộc nhất là đối với giai đoạn văn học mà nhà văn sống và sáng tạo Chính vì vậy trong khi học, HS phải tự mình

nghiên cứu, tóm tắt hệ thống các luận điểm, luận chứng dẫn tới những tri thức khái quát

Những khó khăn trên đang là những trở ngại, những lực cản đối với việc tích cực hoá hoạt động của học sinh trong giờ học bài VHS về tác giả nói riêng và với phân môn VHS nói chung Làm thế nào để HS tích cực, tự giác, chủ động, hứng thú học kiểu bài này? Đồng thời khơi dậy và phát huy tiềm năng sáng tạo, tư duy lôgic, để HS suy nghĩ và chiếm lĩnh nội dung bài học Đó là nỗi trăn trở của người GV văn: Làm thế nào để học sinh tích cực, chủ động trong giờ học? Đây cũng là chủ đề nghiên cứu của đề tài

1.1.7 Các phương hướng dạy học bài VHS (tác giả)

1.1.7.1 Phát huy ưu thế về số lượng, cần làm cho HS nhận thức rõ và có hứng thú đặc biệt đối với kiểu bài VHS (tác giả)

Với số lượng nhiều, kiểu bài này được lặp đi lặp lại qua các thời kỳ văn học Tính chất đó có thể gây ấn tượng đậm nét trong HS về ý nghĩa của bài học về tác giả văn học

1.1.7.2 Phát huy tối đa tác dụng đào tạo và giáo dục của bài VHS (tác giả)

Qua cuộc đời và sự nghiệp văn học của những “cá tính sáng tạo” tiêu biểu trong lịch sử VH, cần có quan điểm “dạy tác giả là dạy một nhân cách” Chỉ qua nhân cách mới

có thể giáo dục nhân cách cho HS