Những biện pháp dạy học tác phẩm văn chương theo hướng coi học sinh là bạn đọc ở trung học phổ thông

Những biện pháp dạy học tác phẩm văn chương theo hướng coi học sinh là bạn đọc ở trung học phổ thông Nguyễn Thanh Thảo Trường Đại học Giáo dục Luận văn Thạc sĩ ngành: Lý luận và phương

Những biện pháp dạy học tác phẩm văn chương theo hướng coi học sinh là bạn đọc ở

trung học phổ thông Nguyễn Thanh Thảo

Trường Đại học Giáo dục Luận văn Thạc sĩ ngành: Lý luận và phương pháp dạy học; Mã số: 60 14 10

Người hướng dẫn: GS.TS Phan Trọng Luận

Năm bảo vệ: 2011

Abstract: Trình bày cơ sở lý luận và cơ sở thực tế về dạy học tác phẩm văn chương

theo hướng coi học sinh là bạn đọc ở trung học phổ thông Nghiên cứu những biện pháp dạy học tác phẩm văn chương theo hướng coi học sinh là bạn đọc: Năng lực văn học của bạn đọc học sinh- tiền đề để dạy học tác phẩm văn chương (những hiểu biết

cơ bản về năng lực văn học, năng lực tiếp nhận văn học, năng lực sáng tạo văn học); những định hướng chính cho việc dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường (căn

cứ đặc trưng của tác phẩm văn chương trong nhà trường vừa là nguồn thông tin thẩm

mĩ, vừa là công cụ giáo dục, căn cứ đặc điểm của người học sinh về mặt tâm lý cảm thụ văn học và vị trí trong cơ chế dạy học văn, căn cứ mục đích của việc dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường); những biện pháp đề xuất trong dạy học tác phẩm văn chương theo hướng coi học sinh là bạn đọc Trình bày giáo án thể nghiệm: bài

“Hai đứa trẻ- Thạch Lam” (Tiết 37- 38 Ngữ văn 11), bài “Tam Quốc Diễn Nghĩa”

(Ngữ Văn 10)

Keywords: Ngữ văn; Phương pháp giảng dạy; Tác phẩm văn học; Trung học phổ

thông

Content

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Dạy học tác phẩm văn chương theo hướng coi học sinh là bạn đọc là một nguyên lý mới ở Việt Nam và nhiều nước trên thế giới Nhiều năm nay giáo dục nước ta chịu sự chi

phối của “giáo dục truyền thống” theo lý thuyết “thầy giảng trò nghe” nặng về uy thế của người thầy, hoặc đặt văn bản ở vị trí trung tâm Việc tìm hiểu tác phẩm văn chương là tác động đơn phương từ tác giả đến bạn đọc… khiến giờ học văn chương tẻ nhạt và không tạo được hứng thú Đặt vấn đề dạy học tác phẩm văn chương theo hướng coi học sinh là bạn đọc góp phần thiết thực xác định lại một cơ chế giảng dạy tối ưu nhằm phát huy cao độ được chủ thể học sinh, một đối tượng hàng đầu mà chúng ta phải quan tâm Học sinh vừa là mục tiêu,

vừa là phương tiện, là phương thức đạt đến mục tiêu trong sự thống nhất biên chứng với nhau;

đây là sự đổi khác cơ bản về nguyên lí

1.2 Dạy học tác phẩm văn chương theo hướng coi học sinh là bạn đọc là sự vận dụng những thành tựu mới của lý thuyết tiếp nhận về mối quan hệ giữa tác phẩm và bạn đọc

Tôn trọng tồn tại khách quan của tác phẩm qua văn bản là cần thiết, là khoa học, nhưng văn bản nói chung vẫn chưa phải là tác phẩm Trong cơ chế dạy- học văn bản chưa thể trở thành đối tượng thẩm mỹ, đối tượng cảm thụ phân tích của học sinh Muốn văn bản trở thành một yếu tố thực sự trong cơ chế dạy-học văn, tác phẩm phải chuyển hóa từ một tác phẩm bên ngoài, một tác phẩm khách quan xa lạ trở thành đối tượng hứng thú, đối tượng quan tâm của bản thân học sinh Tác phẩm từ chỗ là tiếng nói nội tâm của nhà văn phải trở thành một vấn

đề nội tâm của học sinh- bạn đọc Tác phẩm đến đây mới thực sự hoàn tất quá trình chuyển

hóa từ một văn bản thành một tác phẩm văn học và đi vào quá trình dạy-học

1.3 Bạn đọc là nhân tố không thể thiếu trong sự vận hành của tác phẩm văn chương Bàn

về mối quan hệ giữa tác phẩm văn chương với bạn đọc, nhà thơ Xô Viết Marsac đã có lý khi

nói rằng: “Bạn đọc là nhân vật không thể không có được Không có bạn đọc, không có sách của chúng ta và cả những tác phẩm của Homere, Dante, Shakespeare, Đốt, Puskin, tất cả chỉ

là đống giấy chết”[14, tr.12] Vị trí đặc biệt quan trọng của khâu cảm thụ về mặt lý luận cũng

như thực tiễn hoạt động văn học nghệ thuật là điều không có gì đáng nghi ngại Bạn đọc là một nhân tố đặc biệt quan trọng để đưa tác phẩm vào đời sống Như vậy trong quá trình dạy học tác phẩm văn chương ở nhà trường phổ thông việc coi đối tượng học sinh là bạn đọc là

điều hoàn toàn phù hợp

1.4 Việc dạy học tác phẩm văn chương ở THPT đến nay vẫn còn thiên lệch về văn bản mà coi nhẹ hoạt động tiếp nhận của học sinh Điều đó cũng phần nào chịu ảnh hưởng của

khuynh hướng phê bình mới và chủ nghĩa cấu trúc Sự cần thiết chuyển trung tâm từ văn bản

và giáo viên sang trung tâm là học sinh đang được đặt ra trong lí luận dạy học hiện đại về tác

phẩm văn chương ở nhà trường

2 Lịch sử nghiên cứu

2.1 Lịch sử nghiên cứu ngoài nước

Quá trình tìm tới con đường đổi mới phương pháp dạy học nhiều thập kỉ qua ở nhiều nước phương Tây đặc biệt đề cao lý thuyết học sinh là trung tâm, coi như một sự đối trọng lại phương pháp truyền thống Công đầu thuộc về nhà sư phạm nổi tiếng đầu thế kỉ XX ở Mĩ, đó

là J.Dewey Một phương châm nổi tiếng hồi đó được Dewey nhắc tới như một sự cách tân của

thế giới sư phạm là “Học sinh là mặt trời xung quanh nơi hội tụ mọi phương tiện giáo dục”

Bằng những hoạt động tại Trường Thực nghiệm giáo dục, J.Dewey có được những tư liệu cần

thiết để viết nên những tác phẩm quan trọng về giáo dục, đầu tiên là “Trường học và xã hội” (The School and Society, 1899) và sau đó là Trẻ em và chương trình học (1902) Đây là hai

tác phẩm đã trình bày và chứng minh cho những nguyên lý chủ yếu của triết lý giáo dục do ông khởi xướng Về sau, những ý tưởng này đã được J.Dewey triển khai sâu hơn, khái quát

hơn trong Dân chủ và giáo dục (Democracy and Education, 1916) - tác phẩm được chính ông

khẳng định là cuốn sách tổng kết đầy đủ nhất “toàn bộ quan điểm triết học” của mình Tư tưởng của Dewey muốn bổ sung nguồn kiến thức cho học sinh ngoài sách giáo khoa và lời giảng của giáo viên, đề cao hoạt động đa dạng của học sinh kể cả những hoạt động gắn với đời sống; dạy học không chỉ là công việc truyền thụ một khối kiến thức mà còn là sự phát triển một số kĩ năng cho người học Lý thuyết học sinh là trung tâm là một khuynh hướng tiến

bộ lành mạnh nhằm giải phóng năng lực sáng tạo của người học sinh Đó là những điều hấp dẫn, hứng thú, đáng chú ý ở tư tưởng Dewey Tư tưởng học sinh là trung tâm đã một thời ảnh hưởng nhiều nước phương Tây và cả Nhật Bản Tuy nhiên còn một số điểm bất cập thể hiện tính cực đoan của chủ nghĩa nhi đồng học hơn nữa Dewey không đề cập trực tiếp đến vấn đề dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường

2.2 Lịch sử nghiên cứu trong nước

Xét trong lịch sử dạy học của nước ta, chú trọng đến đối tượng người học, đến chủ thể học sinh trong quá trình giáo dục và đào tạo của nhà trường, nhằm phát huy cao độ tính tự giác, tính năng động, tính sáng tạo của bản thân người học thì đó là một phương hướng mà bản thân chúng ta nhiều năm đã có những cố gắng đáng kể Chú trọng đến học sinh không phải là điều hoàn toàn mới lạ, có mới lạ chăng là thái độ tuyệt đối hóa vai trò học sinh thành nhân vật trung tâm, điều mà chính ở đất nước của nó cũng đã lên án từ lâu Trong tình hình giáo dục nhiều năm nay của chúng ta còn quá trì trệ dưới ảnh hưởng của “giáo dục truyền thống”, còn nặng về uy thế người thầy, còn quá thiên về lối thuyết giảng thì một sự nhắc nhở điều chỉnh, quan tâm thỏa đáng đến người học, chủ thể học sinh là một việc làm có ý nghĩa quan trọng trong việc đổi mới phương pháp đào tạo và giảng dạy ở nhà trường

Tác giả Phan Trọng Luận là người có nhiều bài viết và công trình về phương pháp dạy

học tác phẩm văn chương nghiên cứu về nội dung này; đáng kể trước tiên là cuốn Phân tích tác phẩm văn học trong nhà trường (1978) đã đề xuất một số phương pháp đặc thù của giảng văn Những chuyên luận tiếp theo như Cảm thụ văn học, giảng dạy văn học; đặc biệt với chuyên đề Học sinh bạn đọc sáng tạo- Con đường đổi mới phương pháp dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường (1996), Thiết kế bài học tác phẩm văn chương trong nhà trường, tập I và II (1996-1998), Đổi mới bài học tác phẩm văn chương (1999) thì những tư

tưởng và luận điểm của tác giả mới hoàn thiện một cách chặt chẽ và có hệ thống Tác giả đã

đi sâu nghiên cứu vấn đề nêu trên đặc biệt qua cuốn sách Văn chương bạn đọc sáng tạo

(2003) đề cao vai trò học sinh- bạn đọc trong quá trình dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường Ngoài ra một số tác giả đi trước đã nghiên cứu về vấn đề này như Trần Mạnh Hưởng, Nguyễn Trọng Hoàn… Những nghiên cứu này đã nhìn nhận học sinh như một chủ thể đích thực, toàn diện, chủ động trong cảm thụ TPVC và chú ý rèn luyện những đặc điểm cảm thụ cho các em

Việc dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường theo hướng coi học sinh là bạn đọc luôn là câu hỏi khó cho bộ môn Ngữ Văn nói chung và giáo viên Văn nói riêng, cũng như cần được ứng dụng thực tiễn một cách có hiệu quả Vì vậy, chúng tôi đã chọn nghiên cứu đề này này với mong muốn đóng góp đổi mới giờ dạy học TPVC trong nhà trường phổ thông

3 Mục tiêu nghiên cứu

Khẳng định vai trò của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương và đề ra được những biện pháp nhằm hiện đại hóa phương pháp dạy học tác phẩm văn chương ở THPT

4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: quá trình tâm lí hoạt động của học sinh trong giờ dạy học tác phẩm văn chương với tư cách là bạn đọc

- Khách thể nghiên cứu: Dạy và học của giáo viên và học sinh THPT

5 Giới hạn phạm vi nghiên cứu

Do những điều kiện hạn chế nhất định, đề tài nghiên cứu chỉ giới hạn trong phạm vi về những biện pháp dạy học tác phẩm văn chương ở nhà trường THPT theo hướng coi học sinh

là bạn đọc

6 Mẫu khảo sát

- Giáo án dạy học của 3 tác phẩm văn chương

- Phiếu thăm dò ý kiến học sinh về thực trạng dạy học tác phẩm văn chương ở nhà trường phổ thông hiện nay

7 Hệ thống các phương pháp được sử dụng trong đề tài

Để nghiên cứu đề tài này tôi sử dụng hệ thống các phương pháp sau: Phương pháp nghiên cứu lý luận, Phương pháp đàm thoại, Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi, Phương pháp thống kê toán học

8 Câu hỏi nghiên cứu

Câu hỏi nhằm tìm hiểu một số phương diện của dạy và học tác phẩm văn chương ở nhà trường THPT hiện nay

9 Giả thuyết nghiên cứu

Nếu những biện pháp dạy học tác phẩm văn chương ở nhà trường THPT theo hướng coi học sinh là bạn đọc được thực thi thì hiệu quả của giờ học tác phẩm văn chương sẽ được nâng cao và con đường đổi mới giờ học tác phẩm văn chương cũng được khẳng định một cách có căn cứ lí luận và thực tiễn

10 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, cấu trúc luận văn gồm các phần chính sau: Chương 1: Cơ sở lý luận và Cơ sở thực tiễn về dạy học tác phẩm văn chương theo hướng coi học sinh là bạn đọc ở trung học phổ thông

Chương 2: Những biện pháp để hình thành năng lực bạn đọc của học sinh

Chương 3: Giáo án thể nghiệm

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN VỀ DẠY HỌC TÁC PHẨM VĂN CHƯƠNG THEO HƯỚNG COI HỌC SINH LÀ BẠN ĐỌC Ở TRUNG HỌC PHỔ

THÔNG 1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Nhận diện về tác phẩm văn chương và tác phẩm văn chương trong nhà trường

1.1.2.1 Tác phẩm văn chương

Xét về mục đích sáng tác, tác phẩm văn chương thể hiện ý định của người cầm bút.Ý định đó bao giờ cũng được thể hiện qua nội dung và hình thức nghệ thuật

Mối liên hệ giữa bạn đọc với tác phẩm văn chương là một mối liên hệ giao tế xã hội, một mối liên hệ có lựa chọn đầy hứng thú với sự vận động của những năng lực tâm lý đặc biệt

Từ những bình diện nghiên cứu trên, tác phẩm văn chương có thể được tóm tắt sơ lược như sau:

- Mỗi tác phẩm văn chương bao giờ cũng là lời nhắn gửi trực tiếp hay gián tiếp, kín đáo hay công khai của nhà văn về cuộc đời và với cuộc sống

- Bằng nghệ thuật sáng tạo ngôn ngữ nghệ thuật theo phong cách riêng của mình, nhà văn tạo nên một hình thức độc đáo của tác phẩm chứa đựng một nội dung nhất định bao gồm: hai yếu tố khách quan phản ánh và chủ quan biểu hiện chuyển hóa thâm nhập vào nhau nhằm gây được một tác động đặc biệt đến tâm hồn và tình cảm của bạn đọc, đối tượng tạo nên mối liên hệ sinh mệnh của tác phẩm đối với đời sống

1.1.2.2 Tác phẩm văn chương trong nhà trường

Vòng đời của tác phẩm văn chương là một vòng tròn khép kín đan kết nhiều quá trình

và nhiều quan hệ: cuộc sống- nhà văn- tác phẩm- bạn đọc- cuộc sống Trong quá trình vận động và biến đổi đi từ cuộc sống và trở về với cuộc sống, tác phẩm văn chương có những quan hệ máu thịt và tác động ngược lại các yếu tố trên

Sức mạnh của tác phẩm văn học đối với học sinh luôn được nhân lên bởi năng lực của người giáo viên

Tác phẩm văn chương trong nhà trường không chỉ là một phương tiện nhận thức mà còn là đối tượng thẩm mĩ, đồng thời còn là một cơ sở để hình thành những hiểu biết về lịch sử văn học và là công cụ giáo dục đặc biệt giúp học sinh tự phát triển một cách toàn diện và cân đối

1.1.2 Những cơ chế dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường

Cơ chế dạy học tác phẩm trong nhà trường chịu ảnh hưởng của các phương pháp nghiên cứu

- Cơ chế I: Giáo viên có tiếp xúc với văn bản Mối liên hệ giữa nhà văn và giáo viên được xác lập Nhưng trong cơ chế này đã mất hẳn đi mối liên hệ cơ bản giữa nhà văn với học sinh Đây là hình mẫu của phương pháp dạy học truyền thống- giáo viên là trung tâm

- Cơ chế II: Giáo viên có chú ý đến mối liên hệ giữa thầy và trò, nhưng một vấn đề nghiêm trọng đã xảy ra là mối liên hệ giữa học sinh- bạn đọc với nhà văn lại không xảy ra

- Cơ chế III: đã xác lập được một cách cân đối, toàn diện những mối liên hệ giữa ba chủ thể Nhà văn- Giáo viên- Học sinh Đó là cơ chế tối ưu của quá trình dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường

Như trên đã nói, xác định một cách đúng đắn hệ thống cấu trúc dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường, là kết quả của một nhận thức đúng đắn hệ thống cấu trúc dạy học tác phẩm trong nhà trường, cũng như nhận thức đúng đắn vị trí, chức năng của ba chủ thể nói trên, nhất là chủ thể học sinh mà trong dạy học văn truyền thống không thấy được Từ quan điểm và nguyên lý cơ bản đó, chúng ta xác định được cơ chế dạy học tối ưu hướng tới bạn đọc- học sinh trong dạy học văn

1.1.3 Dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường theo hướng coi học sinh là bạn đọc

1.1.3.1 Thuật ngữ “Học sinh là Bạn đọc”

1.1.3.1.1 Khái niệm Bạn đọc

Bạn đọc là khái niệm chỉ người đọc nói chung Từ diển Tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên) giải thích: “Bạn đọc: người đọc sách báo; độc giả, trong quan hệ với tác giả” Lý luận văn học xem bạn đọc là yếu tố cuối cùng trong vòng đời của một tác phẩm và hoạt động tiếp

nhận của người đọc là công đoạn hoàn tất quá trình sáng tác- giao tiếp văn học Như vậy, Bạn đọc là một trong những những yếu tố quan trọng cấu thành nên TPVC thực sự, là người lĩnh hội và tạo nên sức sống lâu bền cho tác phẩm, không có Bạn đọc đồng nghĩa với TPVC chỉ tồn tại về mặt văn bản mà không được trả về với cội nguồn của nó là hiện thực đời sống Vai trò, ý nghĩa quan trọng của Bạn đọc đối với sự ra đời, tồn tại và phát triển của TPVC là điều không thể chối bỏ

1.1.3.1.2 Tính sáng tạo của bạn đọc trong tiếp nhận văn chương

Sáng tạo trong tiếp nhận văn học của người đọc cũng thể hiện ở cái mới, cái độc đáo

Đó có thể là những phát hiện mới về giá trị tư tưởng và nghệ thuật của tác phẩm mà trước đó chưa ai nghĩ ra, song cũng có thể là những kiến giải mới, theo một góc nhìn khác về những vấn đề mà nhiều người bàn luận

- Thứ nhất: sự tái hiện mang tính sáng tạo

- Thứ hai, trong quá trình tiếp nhận bạn đọc đã “điền thêm” vào những “khoảng trống”, những “điểm trắng”, mà nhà văn đã cố tình hoặc vô tình tạo ra

- Thứ ba, người đọc bổ sung các phạm vi ý nghĩa mới, giá trị mới cho tác phẩm

Như vậy , bạn đọc sáng tạo là khái niệm chỉ người đọc văn học tích cực và sáng tạo,

là người không chỉ chuyển hóa văn bản nghệ thuật thành tác phẩm văn chương mà còn giúp nhà văn bổ sung cho tác phẩm những ý nghĩa và giá trị mới.[5, tr.70]

1.1.3.1.3 Học sinh là bạn đọc trong dạy học tác phẩm văn chương

Học sinh là bạn đọc chỉ người học sinh tích cực, sáng tạo trong hoạt động tiếp nhận văn học dưới sự hướng dẫn của giáo viên; là chủ thể cảm thụ tác phẩm, là người đối thoại với nhà văn qua tác phẩm, đồng hành với giáo viên và các bạn lĩnh hội tri thức

HS là một nhân tố căn bản trong hoạt động dạy học nên một quan niệm mới về người

HS tất yếu sẽ dẫn đến những thay đổi trong cơ chế, quá trình, PPDH tác phẩm… Học sinh là bạn đọc là quan niệm hiện đại về vị thế của người học trong giờ dạy học văn, thể hiện ý nghĩa mới về hệ hình phương pháp, phù hợp với bản chất của dạy học tác phẩm văn chương ở nhà trường phổ thông trên tinh thần phát huy tính tích cực chủ động của người học

Với cách định danh như trên, gọi tên Học sinh là Bạn đọc trong giờ dạy học TPVC là một quan niệm mới về vị thế của người HS, dẫn đến những điều chỉnh của cả hệ hình dạy học, đồng thời đặt ra yêu cầu mới về dạy học TPVC hiện nay

1.1.3.2 Lí do dạy học tác phẩm văn chương theo hướng coi học sinh là bạn đọc

1.1.3.2.1 Bạn đọc là nhân tố không thể thiếu trong sự vận hành của tác phẩm văn chương

Qua sự tiếp nhận và lĩnh hội của bạn đọc, tác phẩm được khai thác theo những quan điểm và chiều hướng khác nhau, ý nghĩa tác phẩm sâu sắc và đa dạng với nhiều góc độ, nhiều

cảm xúc… lúc này văn bản tác phẩm mới chính thức trở thành TPVC, chính thức hiện hữu trong đời sống văn học Như vậy, không có bạn đọc thì không có TPVC đúng nghĩa ; đồng thời TPVC và bạn đọc luôn song hành tồn tại với những hiểu biết mới, trường nghĩa mới trong từng giai đoạn lịch sử khác nhau với mỗi đối tượng bạn đọc riêng

1.1.3.2.2 Thực tiễn dạy học tác phẩm văn chương ở THPT hiện nay thiên lệch về văn bản mà coi nhẹ hoạt động tiếp nhận của học sinh

Trong dạy học TPVC hiện nay tuy có những thay đổi, cải cách về sách giáo khoa cũng như cơ chế dạy và học nhưng việc giảng văn theo phương pháp truyền thống vẫn chiếm ưu thế Do đó, việc xác lập vị thế mới cho người học, việc HS chủ động tiếp nhận tri thức là mục đích của quá trình dạy học văn hiệu quả

Lí luận và phương pháp dạy học hiện đại đạt được những thành tựu mới về phương pháp dạy học, khuyến khích khả năng tự học của HS, GV trở thành người hướng dẫn và hỗ trợ HS trên con đường lĩnh hội tri thức Dạy học TPVC theo hướng coi học sinh là bạn đọc là việc coi trọng vai trò chủ động khám phá tri thức từ phía HS, giúp dạy học TPVC trở nên hiệu quả và phù hợp nhu cầu, xu thế của người học

1.1.4 Những thay đổi cơ bản trong phương pháp dạy học tác phẩm văn chương theo hướng coi học sinh là bạn dọc

1.1.4.1 Dạy học tác phẩm văn chương ở THPT theo hướng coi học sinh là bạn đọc đòi hỏi phải có sự thay đổi căn bản về hệ hình

Vận dụng vào giờ học TPVC ta thấy cơ chế dạy học được xác lập bởi ba yếu tố cơ

bản: nhà văn- giáo viên- học sinh Cơ chế dạy học văn mới xác nhận vai trò của Bạn đọc- học sinh trong tương quan với đối tượng tiếp nhận là tác phẩm văn chương Sự vận hành của cơ chế mới đòi hỏi sự chuyển hóa của chính bản thân HS từ thụ động sang chủ động chiếm lĩnh tác phẩm trong vai trò mới là Bạn đọc trên cơ sở gắn liền với sự chuyển đổi từ văn bản thành tác phẩm văn chương

1.1.4.2 Dạy học tác phẩm văn chương theo hướng Học sinh là Bạn đọc đòi hỏi tổ chức học sinh hoạt động cảm thụ văn học theo đặc trưng của quy luật tiếp nhận

Quá trình tiếp nhận văn học của Bạn đọc- Học sinh diễn ra rất phức tạp song đó là hạt nhân của quá trình dạy học văn Nghiên cứu quá trình tiếp nhận nghệ thuật của Bạn đọc- Học sinh có những đặc điểm cơ bản sau:

- Tâm thế: được dùng để chỉ trạng thái tâm hồn, tình cảm, trí tuệ, nhận thức đang tồn

tại ở người đọc khi bắt đầu tiếp xúc với tác phẩm văn học

- Sự chú ý trong tiếp nhận nghệ thuật bao giờ cũng gắn liền với những khoái cảm thẩm

mĩ ban đầu, với sự chuyển hóa trong tình cảm người tiếp nhận trước hình thức nghệ thuật đẹp

và độc đáo của tác phẩm

- Tâm thế và chú ý có liên quan mật thiết đến các biểu hiện tâm lý, nhận thức như nhu

cầu, động cơ, hứng thú của người đọc

- Tri giác ngôn ngữ nghệ thuật: là hoạt động tâm lý- nhận thức diễn ra ở người đọc khi

trực tiếp tiếp xúc với văn bản tác phẩm

- Tưởng tượng hỗ trợ cho tri giác đồng thời mở rộng giới hạn và mức độ cảm thụ nghệ

thuật Tưởng tượng được các nhà tâm lí xác định ở hai dạng: tưởng tượng tái hiện (tái tạo) và tưởng tượng sáng tạo

- Liên tưởng là đầu mối của những rung động thẩm mĩ và cảm xúc nghệ thuật

- Phân tích, cắt nghĩa, suy luận, phán đoán, tổng hợp… là những thao tác quen thuộc

của tư duy trong quá trình đi sâu khám phá tư tưởng nghệ thuật của nhà văn, nhận thức giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm

- Xúc cảm thẩm mỹ: là những phản ứng tâm lí đối với văn học nghệ thuật, là thái độ

thưởng ngoạn, sự thích thú của người đọc, người nghe trước đối tượng nghệ thuật

- Sự thanh lọc (catacxit): là sự cân bằng hài hòa về tâm ls và mở rộng nâng cao về tâm

hồn và nhân cách sau quá trình tiếp nhận văn chương

1.1.5 Những hình thức hoạt động của học sinh trong quá trình tiếp nhận tác phẩm văn chương

1.1.5.1 Hoạt động cảm nhập ban đầu (tạo tâm thế)

1.1.5.2 Hoạt động tri giác ngôn ngữ nghệ thuật

1.1.5.3 Hoạt động tái hiện hình tượng

1.1.5.4 Hoạt động phân tích, cắt nghĩa và khái quát hóa các chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm

1.1.5.5 Hoạt động tự bộc lộ, tự nhận thức của học sinh

1.1.6 Vai trò định hướng của giáo viên

1.1.6.1 GV cần bồi dưỡng nhận thức đúng đắn về đặc trưng của văn học và bộ môn văn học cho HS

1.1.6.2 Giáo dục cho học sinh ý thức đúng đắn rằng cảm thụ văn học là quá trình lao động sáng tạo

1.1.6.3 Nắm vững tình hình học tập và cảm thụ văn học của học sinh

1.1.7 Những khuynh hướng trái chiều trong phát triển và cảm thụ văn chương của học sinh trung học

1.1.7.1 Khuynh hướng ngoại văn bản

Khuynh hướng ngoại văn bản luôn tồn tại và ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến quá trình sáng tác và cảm thụ TPVC, nếu cực đoan sẽ khiến người đọc có cái nhìn phiến diện

về tác phẩm, tuy nhiên trong chừng mực cho phép thì đây cũng là hướng nghiên cứu tác phẩm bao quát và toàn diện

1.1.7.2 Khuynh hướng duy tâm chủ quan

Người đọc thoát li khỏi văn bản tác phẩm, tác giả để liên tưởng theo chiều hướng của kinh nghiệm chủ quan Hiện tượng liên tưởng ngoài tác phẩm là khá phổ biến ở HS và bạn đọc chưa phát triển về văn học

Như vậy, việc xác định năng lực cảm thụ văn học cần so sánh với năng lực chung và trình độ phát triển về văn học, về tư duy nhưng không đồng nhất với những phạm trù khác nhau vốn có những giới hạn và thuộc tính riêng

1.2 Thực tiễn dạy học tác phẩm văn chương ở THPT

1.2.1 Phương thức dạy học tác phẩm văn chương hiện nay

Chúng tôi tìm hiểu thông qua những bảng khảo sát sau về giáo án 3 TPVC: Trao duyên (Truyện Kiều- Nguyễn Du), Tràng giang (Huy Cận), Rừng xà nu (Nguyễn Trung Thành)

1.2.1.1 Hoạt động tạo tâm thế cho học sinh trong dạy học tác phẩm văn chương

Hoạt động tạo tâm thế cho giờ dạy học văn đã được chú ý song vẫn chưa thực sự được

GV coi là cần thiết Một số GV đã có ý thức thực hiện hoạt động và phương thức thực hiện khá tốt, ngược lại cũng có GV chưa nhận thức đúng đắn được tầm quan trọng của hoạt động này

1.2.1.2 Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương

PPDH đóng vai trò quan trọng để truyền tải nội dung tri thức đến HS, cũng như tạo tiền đề để kích thích HS hứng thú tìm hiểu tác phẩm Trong 3 giáo án phân tích, các PPDH được sử dụng khá đơn điệu và mang tính chất Giảng văn hơn là Dạy học văn

1.2.1.3 Hoạt động của giáo viên trong dạy học tác phẩm văn chương

Hoạt động của GV trong quá trình dạy học văn chủ yếu thiên về hướng thuyết trình, bình giảng

1.2.2 Học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương hiện nay

1.2.2.1 Hoạt động của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương

Trong 3 giáo án hoạt động của HS còn hạn chế, đơn thuần là ghi chép và trả lời phát vấn HS chủ yếu lĩnh hội tri thức từ GV, có phát biểu ý kiến và tìm hiểu TP song còn mang