Nâng cao kĩ năng đọc hiểu hai đoạn trích cảnh ngày xuân và kiều ở lầu ngưng bích cho học sinh lớp 9

Hệ thống hóa các vấn đề lý thuyết có liên quan đến đọc - hiểu văn bản, các nguyên tắc nhằm giúp học sinh lớp 9 nắm vững các kỹ năng đọc hiểu các đoạn trích trong Truyện Kiều một cách có

Nâng cao kĩ năng đọc-hiểu hai đoạn trích Cảnh ngày xuân và Kiều ở lầu Ngưng Bích

cho học sinh lớp 9

Improving reading skills-understand two excerpts Canh ngay xuan and

Kieu o lau Ngung Bich for students in grade 9

NXB H : ĐHGD, 2012 Số trang 114 tr + Nguyễn Thị Duyên

Trường Đại học Giáo dục Luận văn ThS ngành: Lí luận và phương pháp dạy học (Bộ môn Ngữ văn);

Mã số: 60 14 10 Người hướng dẫn: GS.TS Nguyễn Thanh Hùng

Năm bảo vệ: 2012

Abstract Hệ thống hóa các vấn đề lý thuyết có liên quan đến đọc - hiểu văn bản, các

nguyên tắc nhằm giúp học sinh lớp 9 nắm vững các kỹ năng đọc hiểu các đoạn trích trong Truyện Kiều một cách có hiệu quả Nghiên cứu một số vấn đề lí luận về đổi mới phương pháp dạy văn, nhiệm vụ của bộ môn theo hướng nâng cao kĩ năng đọc hiểu Khảo sát tình hình dạy học theo hướng kĩ năng đọc hiểu ở hai đoạn trích

Keywords: Ngữ văn; Kỹ năng đọc hiểu; Phương pháp giảng dạy; Lớp 9; Trung học phổ

Truyện Kiều của đại thi hào dân tộc Nguyễn Du là một kiệt tác không những của văn học Việt Nam mà còn là kiệt tác của văn học thế giới Đọc Truyện Kiều, mỗi người Việt Nam đều thấy có mình trong đó, thấy quê hương, đất nước, thấy những buồn vui, những số phận, những cuộc đời Với Truyện Kiều, Nguyễn Du được mệnh danh là nhà nhân đạo chủ nghĩa Đây cũng là một nội dung lớn của văn học Việt Nam từ thế kỷ X đến hết thế kỷ XIX Ngoài phương diện nội dung thì Truyện Kiều còn là áng văn mẫu mực về phương diện nghệ thuật: Nghệ thuật tả người, tả cảnh, tả tình, tự sự… đem lại cho người đọc nhiều hứng thú văn chương thi vị Do cuộc đời từng trải “Mười năm gió bụi thập phương” (1786 - 1796) nếm đủ mùi cay đắng kết hợp với vốn sống Truyện Kiều của Nguyễn Du đã đem đến cho văn học dân

tộc một ngôn ngữ văn hóa đặc sắc nhất của tiếng Việt Tiếng Việt đã phản ánh thứ ngôn ngữ trong sáng, trau chuốt và tài tình của người Việt Nói như nhà ngôn ngữ học Phạm Quỳnh:

“Truyện Kiều còn tiếng ta còn, tiếng ta còn nước ta còn…” Như vậy, ảnh hưởng của Truyện

Kiều rất lớn đối với các thế hệ người Việt Nếu tìm hiểu Truyện Kiều nói chung, một số đoạn trích đọc hiểu đưa vào chương trình lớp 9 nói riêng chúng ta có thể hiểu thi pháp của văn học trung đại Việt Nam, hiểu tiếng Việt Với học sinh sẽ giúp họ học tốt phần văn học trung đại

Ở các nhà trường phổ thông hiện nay, có một thực tế đáng buồn là HS ngày càng chán học văn, sợ học văn, học văn theo mẫu Trong cách dùng từ, còn quá nhiều sai sót, diễn đạt yếu, chưa cảm nhận được cái hay, cái đẹp của tác phẩm văn chương Có thể thấy nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ cách dạy của thày Những thiếu sót đầu tiên của GV như chưa chú trọng rèn luyện cách đặt câu, sử dụng từ, sửa lỗi chính tả cho HS, Giáo viên chưa thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ của môn văn

Bên cạnh đó, trong cách dạy của GV còn nặng về thuyết giảng Lên lớp chỉ giảng dạy theo bài soạn mà chưa có những tình huống sư phạm Nói thay, làm thay, cảm thụ thay những cái hay cái đẹp của TPVC HS chỉ có nhiệm vụ ghi chép lại, học thuộc rồi làm bài HS chưa thực sự, chủ động chiếm lĩnh tác phẩm Từ đó dẫn đến thói quen lười suy nghĩ, lười tư duy, thiếu sáng tạo Muốn nâng cao kỹ năng tiếp nhận văn học cho HS cần phải thay đổi cách dạy Cần phải đổi mới phương pháp - Tìm ra những phương pháp dạy học văn thích hợp

Đổi mới phương pháp giảng dạy ở môn Văn là sự vận dụng linh hoạt các nguyên tắc, các thao tác giảng dạy khác nhau, nhằm phát huy tối đa tinh thần chủ động tích cực, sáng tạo của HS, giúp các em tự tìm tòi khám phá ra chân lý thay vì cách học thụ động, một chiều trước đây

Phương pháp dạy đọc - hiểu phải đi từ khâu hướng dẫn HS đọc các văn bản, bám sát câu chữ văn bản để chỉ ra nội dung tư tưởng, tự khám phá ra cái hay cái đẹp của văn bản theo ý mình

Từ đó, hình thành phương pháp đọc hiểu các tác phẩm cùng loại

Là GV dạy văn với hai mươi năm trong nghề, bản thân vốn tha thiết yêu văn, yêu Truyện Kiều, khi có điều kiện học lên càng thấy giá trị của tác phẩm này và khao khát tìm một hướng đi để làm nên chất lượng dạy học bộ môn trong cuộc đời dạy học của mình Trong các đoạn trích của Truyện Kiều có mặt trong chương trình Ngữ văn Trung học cơ sở (THCS), đoạn nào cũng lấp lánh một vẻ đẹp riêng Trong thời lượng có hạn, đề tài này của tôi nhằm đưa ra một số biện pháp hướng dẫn kỹ năng đọc hiểu văn bản văn chương, giúp HS lớp 9 đọc - hiểu hai đoạn trích trong Truyện

Kiều: Cảnh ngày xuân và Kiều ở lầu Ngưng Bích một cách có hiệu quả Việc nghiên cứu này đều

nhằm mục đích nâng cao chất lượng dạy văn học nói chung và dạy học một số đoạn trích trong Truyện

Kiều nói riêng Đó chính là lý do mà tôi chọn đề tài Nâng cao kỹ năng đọc hiểu 2 đoạn trích “Cảnh ngày xuân” và “Kiều ở lầu Ngưng Bích” cho học sinh lớp 9 THCS

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Ngôn ngữ tồn tại dưới hai hình thức cơ bản là nói và viết Khi văn bản được lưu giữ dưới hình thức chữ viết, xuất hiện hoạt động đọc Đọc là quá chuyển hóa nội dung ý nghĩa từ chữ viết sang âm thanh Đã có nhiều công trình nghiên cứu hoạt động đọc Trên thế giới là công trình nghiên

cứu của A.Nhi-kôn-xki Trong “Phương pháp giảng dạy văn học ở trường phổ thông”, sách

khảng định “Học sinh là độc giả tác phẩm văn học” và quá trình đọc các tác phẩm văn học là

Ở Việt Nam, ngay từ những năm đầu thập kỷ XXI đọc - hiểu đã trở thành một khái niệm khá quen thuộc Giờ giảng văn trong nhà trường đã được gọi bằng tên mới “Đọc hiểu văn bản ngữ văn” Từ tên gọi này chúng ta thấy được sự chú trọng của những nhà nghiên cứu giáo dục với việc khẳng định vai trò của đọc - hiểu trong giờ học Ngữ văn

Tác giả Nguyễn Duy Bình trong bài viết “Coi trọng sự cảm thụ của học sinh trong giảng dạy văn học” (Tạp chí nghiên cứu giáo dục tháng 11 năm 1980) đã khẳng định quan niệm của mình

về đọc hiểu “Nhiệm vụ then chốt trước hết của giáo viên đối với học sinh là giúp các em biết đọc tác

phẩm, rèn luyện kỹ năng đọc, cảm thụ phân tích tác phẩm văn học để sau này suốt cuộc đời có thể tự

mình biết đọc,…”

Ngoài ra, còn phải kể đến các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học Việt Nam Tiêu

biểu là GS Phan Trọng Luận với chuyên luận “Cảm thụ văn học, giảng dạy văn học” (Nxb Giáo dục, 1983) và giáo trình “Phương pháp dạy học văn” (Nxb ĐHSP, 2007), GS đã phân tích

rõ tầm quan trọng của hoạt động đọc: “Đọc từ chữ đầu đến chữ cuối, đọc cho âm vang, đọc để tri

giác, cảm giác được bằng tai từ ngữ, hình ảnh chi tiết,… bài thơ”

Đọc văn là để vang lên cái chủ quan của tác giả “Đọc cho sáng rõ từng ý nghĩa tình cảm thái

độ, tâm trạng mà nhà văn định gửi gắm cho người nghe, người đọc” Tác giả đề xuất, việc đọc có thể

thực hiện dưới nhiều hình thức khác nhau như đọc to, đọc thầm, đọc theo vai Hoạt động đọc không chỉ dừng lại ở việc đọc thông, viết thạo mà còn phải được theo sát ở các cấp học

Chương trình Tiếng Việt ở cấp Tiểu học xác định nội dung phát triển kĩ năng đọc qua yêu

cầu hiểu nghĩa các từ thông thường, hiểu được diễn đạt trong câu; tìm và nắm ý chính của đoạn; tập chia đoạn; tập đặt đầu đề cho đoạn văn; tập nhận xét về hình ảnh từ ngữ trong các bài tập đọc; tìm ý chính tập tóm tắt bài văn, chia đoạn rút ra dàn ý chính của bài ; nhâ ̣n biết mối quan hê ̣ giữa thông tin trong bài văn ; tâ ̣p nhâ ̣n xét,… Lên THCS học sinh hoàn thiện bốn kỹ năng: Nghe, nói, đọc, viết

Chương trình THCS đã chỉ rõ, mục tiêu của môn Ngữ văn về kĩ năng là “học sinh phải có kĩ

năng nghe đọc một cách thận trọng, quan trọng nhất đối với kĩ năng nghe là nghe hiểu, đọc - hiểu

và cảm thụ được giá trị nghệ thuật của văn bản”

Giáo sư, TS Nguyễn Thanh Hùng - người có thể được coi là đặt nền móng đầu tiên cho

vấn đề đọc - hiểu ở Việt Nam, với tiểu luận khoa học mang tên “Dạy đọc - hiểu là nền tảng văn

hoá cho người đọc” trình bày tại Hội thảo khoa học chương trình và SGK thí điểm tổ chức tháng

9/2000 tại Hà Nội Tại đây giáo sư đã trình bày những phác thảo mang tính nền tảng hết sức cơ

bản cho việc nghiên cứu và ứng dụng việc dạy đọc - hiểu TPVC trong nhà trường GS cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của đọc, “Đọc được xem như năng lực văn hóa có ý nghĩa cơ bản đối

với sự phát triển nhân cách bởi vì phần lớn những tri thức hiện đại được truyền thụ qua việc đọc của học sinh Trên cơ sở đó sự phát triển kỹ năng đọc của học sinh trong nhà trường phổ thông là nhiệm vụ cơ bản của giáo viên Ngữ văn…”

Gần đây nhất, kế thừa và phát triển những thành tựu của lí thuyết tiếp nhận, trong bài viết

“Đọc và tiếp nhận văn chương” GS đã đưa “đọc” về đúng vị trí của nó trong quá trình khám

phá chiều sâu của tác phẩm văn chương Tác giả khẳng định, “Tiếp nhận văn học là một quá trình

vì nó chỉ diễn ra theo một thứ hoạt động duy nhất là đọc văn” Thông qua quá trình đọc văn, với

những yêu cầu riêng của một hoạt động tinh thần dựa trên một đối tượng thẩm mĩ, mục đích tiếp nhận là để hiểu được TPVC Như vậy, đọc là hoạt động bao trùm, xuyên suốt mọi nấc thang của cảm thụ và hiểu biết về tác phẩm văn chương trong hệ thống các hoạt động tiếp cận, phân tích, cắt nghĩa và bình giá

GS Trần Đình Sử trong bài viết “Đọc - hiểu văn bản, một khâu đột phá trong nội dung và

phương pháp dạy Văn hiện nay” đã thẳng thắn nhìn nhận về phương pháp dạy cũ mà trong đó theo

GS: “Cách giảng, phương pháp giảng của thày sao cho đúng, cho hay và người học trò chỉ là người

học cái hay cái đẹp do thày mang lại”

Tiến sĩ Nguyễn Trọng Hoàn, một người rất tâm huyết với vấn đề đọc hiểu có nhiều đóng góp cho đề tài đọc hiểu qua nhiều chuyên luận:

Quan niệm và giải pháp đọc - hiểu văn bản Ngữ văn trong cuốn "Đọc hiểu văn bản Ngữ văn 6"

Một số vấn đề đọc - hiểu thơ văn trữ tình và tác phẩm văn chương nghị luận trong cuốn

"Đọc hiểu văn bản Ngữ văn 7" - Nxb Giáo dục 2005

Một số vấn đề đọc - hiểu văn bản kịch trong cuốn "Đọc hiểu văn bản Ngữ văn 8" - Nxb Giáo dục 2005

"Đọc hiểu văn bản Ngữ văn 9" - Nxb Giáo dục 2007

"Một số vấn đề về đọc tác phẩm kí, tác phẩm truyện hiện đại trong cuốn SGK Ngữ văn 7"

- Tạp chí Văn học tuổi trẻ số 3 (93) tháng 3 năm 2004

Cốt lõi của vấn đề đọc - hiểu mà tác giả trình bày đó là: “Việc đọc gắn liền với tài năng,

phong cách tác giả; gắn liền với vấn đề loại thể, chú giải văn bản và mở rộng các lớp nghĩa từ văn bản… để từ đó người đọc vượt lên những kinh nghiệm, vươn tới những chân trời rộng lớn và mới lạ của tri thức nhân loại” Do vậy, đọc được xem như khởi đầu cho những năng lực khác,

đặc biệt là năng lực nhận biết, phân loại và tri giác các văn bản

Mở rộng sâu hơn về mối quan hệ giữa đọc - hiểu văn bản với các phân môn khác, TS Nguyễn Trọng Hoàn có bài viết nhan đề “Dạy đọc - hiểu văn bản môn Ngữ văn Trung học cơ sở” Trong bài

viết này TS khẳng định một cách chắc chắn ngay từ đầu, “đọc hiểu văn bản đối với học sinh không

chỉ là hoạt động chiếm lĩnh kiến thức phân môn văn học mà còn là đầu mối cho việc vận dụng và liên thông kiến thức đối với các phân môn Tiếng Việt và Tập làm văn”…

Thạc sĩ Trần Đình Chung cũng là người có nhiều nghiên cứu đóng góp tích cực và thiết thực cho đề tài khoa học này Trong bài viết “Tiến tới một quy trình đọc - hiểu trong bài học Ngữ

văn mới” tác giả quan niệm bản chất của đọc - hiểu “là tìm hiểu phân tích để chiếm lĩnh văn bản

bằng nhiều biện pháp và hình thức dạy học văn, trong đó dạy học bằng hệ thống câu hỏi cảm thụ văn bản được thực hiện dưới hình thức đối thoại sẽ là biện pháp và hình thức dạy học chủ đạo”

Lấy cơ sở từ lí thuyết tiếp nhận văn học, PGS TS Nguyễn Huy Quát trong cuốn “Phương pháp dạy học văn dành cho sinh viên khoa Ngữ văn” đã coi đọc văn sáng tạo là phương pháp đặc thù của phương pháp dạy văn học

Qua các công trình nghiên cứu, các bài viết, các tác giả thể hiện rõ ràng quan điểm của mình về vấn đề đọc hiểu văn bản ngữ văn, đánh giá rất cao vai trò của đọc hiểu đối với việc dạy học văn trong nhà trường phổ thông hiên nay Tuy nhiên, các bài viết của các tác giả đã cung cấp những lý thuyết chung mà chưa đi vào cụ thể rèn luyện kỹ năng đọc - hiểu ở những đối tượng học sinh, những vùng khác nhau Đây cũng là nội dung nghiên cứu của tôi trong đề tài này Đó là cụ thể hóa những vấn đề lý thuyết về đọc hiểu văn bản Ngữ văn mà các tác giả đã đặt ra và nâng cao

kĩ năng đọc hiểu cho đối tượng học sinh của mình như thế nào

Nghiên cứu về Nguyễn Du và các tác phẩm của ôngcó rất nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả nổi tiếng như GS Lê Trí Viễn trong cuốn “Lịch sử văn học Việt Nam - tập III”; Nguyễn Lộc trong cuốn “Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỉ XVIII, nửa đầu thế kỉ XIX”; Hoài Thanh với bài viết trong cuốn “Nguyễn Du - về tác giả và tác phẩm

Đối với hai đoạn trích “Cảnh ngày xuân” và “Kiều ở lầu Ngưng Bích” đã có rất nhiều bài

viết: "Đến với những bài giảng văn hay" của tác giả Lê Xuân Lít - Nxb Trẻ, năm 2000; "Giảng văn Truyện Kiều" của tác giả Đặng Thanh Lê - Nxb Giáo dục; và các bài bình giảng, giảng văn của nhiều tác giả khác

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

- Hệ thống hóa các vấn đề lý thuyết có liên quan đến đọc - hiểu văn bản Các nguyên tắc nhằm giúp học sinh lớp 9 nắm vững các kỹ năng đọc hiểu các đoạn trích trong Truyện Kiều một cách có hiệu quả;

- Nghiên cứu một số vấn đề lí luận về đổi mới phương pháp dạy văn, nhiệm vụ của bộ môn theo hướng nâng cao kĩ năng đọc hiểu;

- Khảo sát tình hình dạy học theo hướng kĩ năng đọc hiểu ở hai đoạn trích

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đọc - hiểu là tên gọi một bộ phận chương trình Ngữ văn

Truyện Kiều lên Trung học phổ thông cũng tiếp tục được học, luận văn tập trung nghiên cứu

nâng cao kỹ năng đọc - hiểu hai đoạn trích trong sách giáo khoa Ngữ văn 9 tập I: Cảnh ngày xuân, Kiều ở lầu Ngưng Bích

Kỹ năng dạy đọc hiểu hai trích đoạn trong Truyện Kiều

Khảo sát học sinh bốn lớp 9 của trường THCS Đồng Phú và trường THCS Trọng Quan - Đông Hưng - Thái Bình

5 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu khái quát hóa, tổng hợp tài liệu từ những công trình có liên quan đến

đề tàì

Phương pháp khảo sát, thống kê, so sánh

Phương pháp thực nghiệm sư phạm

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị và tài liệu tham khảo, luận văn được trình bày trong

3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và của đề tài

Chương 2: Cơ sở thực tiễn và đề xuất một số biện pháp nâng cao kỹ năng đọc - hiểu hai đoạn trích

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI

1.1 Những vấn đề chung về đọc hiểu tác phẩm văn chương

1.1.1 Quan niệm về đọc văn

Trong lịch sử nhân loại, khi nào xuất hiện những văn bản kí tự dưới hình thức cố định thì bắt đầu có hoạt động đọc Vậy đọc là gì? Có rất nhiều quan về đọc Tiêu biểu là công trình nghiên cứu của GS TS Nguyễn Thanh Hùng - người đã quan tâm sâu sắc và có những kiến giải mang tính khoa học về vấn đề đọc Theo GS, đọc là quá trình chuyển hoá nội dung ý nghĩa từ kí tự sang

âm thanh lời nói và âm vang trong óc “Là sự thu nhận thông tin có nội dung ý nghĩa nào đó Vì

thế, đọc lại liên quan đến khả năng nhận thức, đến nhu cầu sống và giao tiếp của con người với

sự sáng tạo ngày càng cao…” [17 tr 24]

Trong cuốn “Đọc và tiếp nhận văn chương", Nxb Giáo dục - 2002” tác giả khẳng định:

“Đọc văn chương là đọc cái chủ quan của người viết bằng cách đồng hóa tâm hồn, tình cảm, suy nghĩ của mình vào trang sách Hoạt động đó không chỉ là tái tạo âm thanh từ chữ viết mà còn là quá trình thức tỉnh cảm xúc, quá trình tri giác nhuần thấm tín hiệu để giải mã ngôn ngữ, mã nghệ thuật, mã văn hóa đồng thời với việc huy động vốn sống, kinh nghiệm cá nhân người đọc, để lựa chọn giá trị tư tưởng thẩm mĩ và ý nghĩa vốn có của tác phẩm Đọc là đón đầu những gì mình đang đọc qua để kiểm chứng và đi tìm sự hợp sức của tác giả để tác phẩm được tái tạo trong tính

cụ thể và giàu tưởng tượng” [14 Tr 29]

Thạc sỹ Trần Đình Chung cũng có quan niệm và những kiến giải sâu sắc về đọc Đọc là một

quá trình hoạt động tâm lý nhằm tiếp nhận ý nghĩa từ kí hiệu ngôn ngữ được in hay viết (Đại bách khoa

toàn thư của Trung Quốc, quyển Giáo dục)

Đọc là quá trình giao tiếp và đối thoại với người tạo ra văn bản Đó chính là tác giả, là xã hội, là văn hóa Đọc là quá trình tiêu dùng văn hóa văn bản như hưởng thụ, giải trí, học tập Và đặc biệt hơn đọc là quá trình tạo ra năng lực người, năng lực hiểu mình, hiểu văn hóa và hiểu thế giới

Tiến sĩ Nguyễn Trọng Hoàn quan niệm: Đọc là một hoạt động nhận thức nhằm hiểu nghĩa thông qua quá trình chủ thể người đọc làm việc với văn bản Trước văn bản người đọc vận dụng những kiến thức đã có cùng với những gợi ý (trực tiếp và gián tiếp, hiển ngôn và hàm ngôn) trong bài đọc để hiểu ý nghĩa tác phẩm

1.1.2 Quan niệm về hiểu văn

Hiểu là nhận ra, giải thích và áp dụng Hiểu không hạn chế vào tri thức về đối tượng, không hạn chế vào kinh nghiệm chủ quan mà mở rộng chủ quan của mình tới những chân trời mới, tự mở rộng bản thân mình

GS TS Nguyễn Thanh Hùng quan niệm, “Hiểu là nắm vững và vận dụng được Hiểu tức

là biết kĩ và làm tốt Hiểu một đối tượng không chỉ dừng ở quan sát nắm bắt cái bề ngoài Càng

là đối tượng phi vật chất như các tác phẩm văn chương lại càng không thể chỉ dùng năng lực quan sát” Vì thế, muốn đọc hiểu tác phẩm văn chương, người đọc phải được trang bị những tri

thức nhiều loại Tri thức để hiểu cấu trúc ngôn ngữ là đời sống xã hội (Ngôn ngữ và tiếng mẹ đẻ)

“Tri thức để hiểu cấu trúc thẩm mỹ là thể loại, là thi pháp, là phương thức trình bày nghệ thuật

Tri thức tối cần thiết để hiểu cấu trúc tư tưởng là quan niệm nghệ thuật về con người, là thế giới quan, là triết học, chính trị, tôn giáo, đạo đức,…” [16, tr.27]

1.1.3 Bản chất đọc - hiểu

Đọc hiểu là hành động nhận thức tích cực

Đọc là hoạt động sáng tạo vì đó là quá trình phát hiện ra sự sáng tạo của người viết và cả người đọc như đã nói, và nếu có điều kiện lại bổ sung thêm ý nghĩa bên ngoài dự liệu và ý đồ của tác phẩm

Đọc với bất cứ hình thức kiểu dạng gì cũng là một hoạt động cụ thể hóa bằng các thao tác, hành động và kĩ năng

Thạc sỹ Trần Đình Chung trong cuốn “Mấy vấn đề lý thuyết đọc văn” (Đọc - hiểu) cũng

cho ta một cách hiểu về bản chất đọc - hiểu văn bản

Về phương diện khách quan của đọc, người đọc phải nhận biết, hiểu được từ ngữ, câu đoạn, các phương diện tu từ, các mối liên kết văn bản, làm nền tảng để hiểu văn bản Người đọc cũng phải phát hiện hệ thống kí hiệu thẩm mĩ chung, truyền thống và đặc thù do nhà văn sáng tạo

ra trong văn bản làm cơ sở để hiểu ý tứ của văn bản Người đọc cũng phải tìm hiểu ngữ cảnh của văn bản để hiểu văn bản

Về phương diện chủ quan của đọc, vì văn bản không có khoảng trống về ý nghĩa, ý nghĩa không xác định, buộc người đọc phải suy đoán, kiến tạo ý nghĩa, do đó tính chủ quan rất đậm

Về mặt tâm lí, hiểu là người đọc cảm nhận được ý nghĩa của những kích thích mà văn bản gợi lên cho mình, là tìm thấy câu trả lời mà mình đặt ra khi tiếp xúc với văn bản, tự giải đáp được các nghi vấn do văn bản gợi lên Hiểu là một quá trình từ hiểu bộ phận tới hiểu toàn thể, từ hiểu bề mặt tới hiểu bề sâu Đọc hiểu là một khâu đột phá trong nội dung và phương pháp dạy học văn hiện nay

1.2 Nội dung đọc - hiểu tác phẩm văn chương

Quá trình phân tích bản chất, cơ sở khoa học và nghệ thuật của hoạt động đọc- hiểu đã đồng thời cho ta thấy rõ nội dung đọc – hiểu trong nhà trường Đó là quá trình kích hoạt HS tham gia vào việc vừa đọc vừa tìm hiểu văn bản theo mục tiêu cụ thể của phần văn học vừa là mục tiêu chung

của bài học Ngữ văn “Giảng văn, bình văn cũng là đọc hiểu, nhưng đó là đọc hiểu của người dạy,

còn đọc hiểu của người học sẽ là chiếm lĩnh văn học bằng đối thoại, lấy câu hỏi do thày thiết kế làm phương tiện” [3, tr 5] Như vậy nội dung đọc hiểu mang tính định hướng dạy học cụ thể hơn, tích

cực hơn so với khái niệm tìm hiểu, phân tích trong các giáo án truyền thống

Tiếp tục nội dung trên, GS TS Nguyễn Thanh Hùng trình bày khá cụ thể , chi tiết về nội dung

đọc hiểu trong TPVC Một TPVC tồn tại ba loại cấu trúc Đó là cấu trúc ngôn ngữ, cấu trúc hình tượng và cấu trúc ý nghĩa Khi đọc hiểu tác phẩm là hiểu ba bình diện cấu trúc: Nội dung sự kiện, nội dung hình tượng, và nội dung quan niệm của tác giả

1.2.1 Tầng cấu trúc ngôn ngữ (cấu trúc ngôn từ tác phẩm)

Ngôn ngữ chính là chất liệu, là hiện tượng của đời sống mang ý nghĩa phổ biến và ý nghĩa sáng tạo của cá nhân Ngôn ngữ không chỉ là chất liệu, là phương tiện mà còn là “kí hiệu của tình cảm” Hình thức ngôn ngữ của tác phẩm văn chương là sự nắm bắt quy luật hình thức của đời sống tự nhiên Nắm vững cấu trúc ngôn ngữ của tác phẩm là nắm vững hình thức tái hiện cuộc sống Đọc hiểu tầng cấu trúc ngôn từ tác phẩm là điều quan trọng nhất để thông qua lớp hiển ngôn mà phân giải lớp hàm ngôn Văn bản nghệ thuật được viết ra mới là thông tin một chiều Đọc - hiểu một TPVC, người đọc được khích lệ khả năng cảm thụ và tưởng tượng Ngôn ngữ TPVC bao giờ cũng mang sắc thái cá biệt của nhà văn như một sự phát hiện cuộc sống bằng chính ngôn ngữ sáng tạo của mình Bởi vậy mỗi nhà văn phải có giọng điệu và nghệ thuật vận dụng ngôn từ riêng Nhà văn nhìn đời, nhìn người trong từng tác phẩm không lặp lại với chính mình Do đó, đây là một việc rất khó đối với người đọc

1.2.2.Tầng cấu trúc hình tượng thẩm mỹ

Trong tác phẩm văn học là kết quả của sự liên hệ mật thiết và hoàn thiện dần kinh nghiệm sống và kinh nghiệm thẩm mĩ Hình tượng nghệ thuật làm nên tính chỉnh thể nghệ thuật của TPVC Hiểu tầng cấu trúc này, người đọc có điều kiện thâm nhập vào sự sáng tạo nghệ thuật mới

mẻ trong tác phẩm một cách đầy đủ, trọn vẹn nhất Tuy nhiên, hiểu tầng cấu trúc hình tượng nghệ thuật của tác phẩm là việc hết sức khó khăn Bởi hình tượng nghệ thuật được kiến tạo bằng ngôn ngữ nghệ thuật Nó cũng đa tầng, đa nghĩa và vận động biểu đạt

Như vậy, muốn đọc hiểu tầng cấu trúc hình tượng nghệ thuật của TPVC phải có cái nhìn sâu sắc về hệ thống ngôn từ Người đọc phải so sánh đối chiếu những hình ảnh có liên quan với nhau để xác định hình tượng trung tâm của tác phẩm Hình tượng ấy có thể là một nhân vật, cũng có thể là sự chung đúc của nhiều nhân vật

1.2.3 Đọc - hiểu ý nghĩa tầng cấu trúc tư tưởng và ý vị nhân sinh của tác phẩm văn chương

Thế giới tư tưởng rất đa dạng về khuynh hướng và giá trị Tư tưởng thẩm mĩ trong TPVC có một số nét gần gũi với tư tưởng nói chung, nó xác lập cách nhìn thế giới thực tại và con người thành những quan điểm làm chỗ dựa cho sự phát triển, hoàn thiện nhân cách trong tương lai Tư tưởng ấy chi phối tình cảm thẩm mĩ của con người Thể hện trong cách đánh giá và thị hiếu của mỗi người, tạo nên khả năng riêng để nhận thức thế giới

Tư tưởng thẩm mĩ chính là kết quả của những suy tư và sự bừng sáng linh cảm, là sự nghiền

ngẫm, trải nghiệm để vươn tới giá trị tinh thần Tư tưởng thẩm mĩ trong TPVC “luôn tìm kiếm và

muốn sống trong cuộc đời trần thế sinh động, đa dạng, mang tính người mà tình thương là thứ tôn

giáo uy nghi nhất, được thực hiện trong đời sống thường nhật của con người” [17, tr 54]

Sức sống của tác phẩm, giá trị lâu bền với người đọc là do độ sâu sắc của cấu trúc tư tưởng thẩm mỹ Tuy nhiên cấu trúc tư tưởng thẩm mỹ của tác phẩm không tách rời cấu trúc ngôn ngữ và cấu trúc hình tượng nghệ thuật Giá trị lớn lao của tác phẩm văn chương chính là đạt tới

“tư tưởng thẩm mỹ” và “ý vị nhân sinh”

1.3 Kỹ năng đọc - hiểu tác phẩm văn chương

Ngoài cách đọc từng mặt, từng phần, còn có cách đọc tóm tắt, đọc chéo, đọc lướt, đọc thầm Đọc rất nhiều lần để tái hiện và làm quen với hiện thực đời sống, cảnh tượng và tâm tình được lựa chọn Kĩ thuật đọc bao gồm tốc độ đọc và tính đúng đắn của sự đọc Cụ thể hơn là kỹ thuật phát âm, nhịp điệu, ngữ điệu, giọng điệu giúp HS ghi nhớ văn bản được thuận lợi

1.3.2.1 Kĩ năng đọc chính xác trong đọc hiểu tác phẩm văn chương

1.3.2.2 Kĩ năng đọc phân tích trong đọc hiểu tác phẩm văn chương

1.3.2.3 Kĩ năng đọc sáng tạo trong đọc hiểu tác phẩm văn chương

1.3.2.4 Kĩ năng đọc tích lũy trong đọc hiểu tác phẩm văn chương

Tiểu kết chương 1

Đọc - hiểu là một khái niệm có nội hàm phong phú Trong quá trình nghiên cứu có tính chất lí luận, nhiều nhà nghiên cứu đưa ra những luận điểm rất sâu sắc về vấn đề này Trong dạy học Ngữ văn, đọc - hiểu là một phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực học tập của

HS, tạo ra động cơ hứng thú học tập Đọc với tư cách là một phương thức tiếp nhận, tạo không

khí cho giờ học, giúp cho quá trình tiếp thu tri thức mới Tuy nhiên, phương pháp này khi vận dụng vào thực tiễn dạy học, hầu hết GV cũng như HS phát huy hiệu quả còn mức độ, chưa hiểu hết về cách thức cũng như kĩ năng đọc hiểu trong từng bài học Để phương pháp được phát huy thực sự hiệu quả trong thực tiễn dạy học, GV cần vận dụng tốt, sáng tạo, linh hoạt những tri thức đọc - hiểu Nội dung này sẽ được làm sáng tỏ thông qua việc dạy học đọc - hiểu hai đoạn trích

"Cảnh ngày xuân" và "Kiều ở lầu Ngưng Bích"ở chương 2

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG DẠY HỌC ĐỌC - HIỂU VÀ MỘT SỐ BIỆN PHÁP

NÂNG CAO KỸ NĂNG ĐỌC - HIỂU HAI ĐOẠN TRÍCH

2.1 Cơ sở thực tiễn

2.1.1 Vị trí Truyện Kiều trong chương trình Ngữ văn Trung học cơ sở

Sự sắp xếp chương trình cho thấy, SGK đã dành một thời lượng lớn cho tác giả Nguyễn

Du và Truyện Kiều Chương trình dành 1 tiết để giới thiệu về tác phẩm và 6 tiết học với 5 đoạn trích HS có nắm được những vấn đề cơ bản nhất của tác phẩm thì mới có điều kiện hiểu sâu những đoạn trích, mới thấy được giá trị hết sức to lớn của kiệt tác Truyện Kiều, đặc biệt là hai đoạn trích

2.1.2 Thực trạng dạy đọc- hiểu 2 đoạn trích “Cảnh ngày xuân” và “Kiều ở lầu Ngưng Bích” ở bốn lớp 9 Trường Trung học cơ sở Đồng Phú và Trung học cơ sở Trọng Quan - Đông Hưng - Thái Bình

2.1.2.1 Những ưu điểm

- Đối với GV:

+ Giáo viên đã bám sát văn bản SGK

+ Dựa vào tài liệu hướng dẫn giảng dạy của SGV (là chủ yếu) bước đầu phân tích tầng cấu trúc ngôn từ, từ đó rút ra ý nghĩa hình tượng thẩm mỹ

- Đối với HS:

Một số HS đã học thuộc đoạn thơ ngay tại lớp

Hăng hái phát biểu ý kiến

Chịu suy nghĩ và hoàn thành bài tập về nhà

Bước đầu đã cảm nhận một số giá trị nội dung và nghệ thuật

2.1.2.2 Những tồn tại cần khắc phục

- Về phía học sinh:

+ Mặc dù là HS cuối cấp THCS, phải hoàn thiện 4 kĩ năng, trong đó có kĩ năng đọc, tuy nhiên có tới 50% số HS lớp 9 đọc chưa chính xác ngôn từ, dấu câu, cách ngắt nhịp của đoạn thơ,

đọc chưa trôi chảy, chưa lưu loát;

+ Số HS tự giác học thuộc hai đoạn thơ không nhiều;

+ Học sinh chưa say mê với bài học, đứng ngoài bài học

+ Khả năng tạo lập văn bản, bày tỏ cảm xúc, suy nghĩ của cá nhân còn yếu

+ Học còn mang tính đối phó, thụ động, HS nặng về học vẹt, học tủ, học vì mục đích thi cử; đại đa số chán, sợ học văn, một bộ phận học sinh có lối sống không lành mạnh, thiếu kỹ năng sống, tâm hồn xơ cứng, hoặc vô cảm Chất lượng bộ môn có thể nói rất thấp

- Về phía giáo viên:

+ Đa số GV nắm khái niệm đọc - hiểu còn hạn chế, chưa phân biệt thế nào là đọc rộng và đọc hẹp Họ cho rằng, đọc rộng là tưởng tượng và suy ngẫm, là luyện kỹ năng quan sát phát hiện, sưu tầm tài liệu; đọc hẹp là đọc thành tiếng, đọc thầm, đọc nghệ thuật

+ Chưa đáp ứng được hầu hết những yêu cầu về mục tiêu, kiến thức, kỹ năng, thái độ cho người học

+ Việc đổi mới phương pháp còn chậm, bài soạn mang tính khuôn mẫu,

+ Giáo viên, nhất là những GV đã dạy lâu năm, quen lối truyền thụ một chiều: GV hỏi, giảng, HS trả lời, nghe, ghi chép

2.2 Nhận định riêng về nội dung phương pháp dạy đọc - hiểu

- Đọc - hiểu là một PP mới Trong đó đọc được hiểu là hoạt động, hiểu được quan niệm là mục đích, hay đọc còn bao hàm cả PP để hiểu nội dung cần hiểu về các mặt như phong cách văn bản, hiệu quả của các yếu tố ngôn ngữ trong hoạt động giao tiếp;

- Dạy đọc - hiểu cho HS là cách dạy “Phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS trong quá trình tiếp nhận và cảm thụ văn học” Tạo cho người học có một phương pháp để tự học,

tự hoàn thiện kiến thức cho mình trong suốt cuộc đời

Học sinh hứng thú hơn với môn học hơn do có cách thức, con đường tiếp nhận khoa học đối với TPVC, chất lượng bộ môn được nâng cao rõ rệt

2.3 Những nguyên tắc và biện pháp hướng dẫn đọc - hiểu hai đoạn trích "Cảnh ngày xuân" và

"Kiều ở lầu Ngưng Bích" trong chương trình sách giáo khoa và sách giáo viên

2.3.1 Trong sách giáo khoa

2.3.2 Trong sách giáo viên

2.4 Như ̃ng nô ̣i dung và cách thức dạy trong các sách tham khảo

2.4.1 Tiến sĩ Nguyễn Tro ̣ng Hoàn trong cuốn “Đọc - hiểu văn ba ̉ n Ngữ văn 9”

2.4.2 Đọc hiểu hai đoạn trích bằng hệ thống câu hỏi - tài liệu tham khảo của Thạc sĩ Trần Đình Chung

2.4.3 Tác giả Nguyễn Xuân Lạc - Bùi Tất Tươm - Đỗ Việt Hùng "Hướng dẫn tự học Ngữ văn 9" 2.4.4 Một vài nhận xét về cách hướng dẫn đọc - hiểu hai đoạn trích trong các tài liệu sách