Nâng cao khả năng học tập cho học sinh yếu kém trong dạy học hóa học chương 2 và 4 lớp 10 chương trình cơ bản – trung học phổ thông

Nâng cao khả năng học tập cho học sinh yếu kém trong dạy học Hóa học chương 2 và 4 lớp 10 chương trình cơ bản – trung học phổ thông Abstract: Tìm hiểu thực tiễn dạy học hóa học lớp 10 h

Nâng cao khả năng học tập cho học sinh yếu kém trong dạy học Hóa học chương 2 và 4 lớp

10 chương trình cơ bản – trung học phổ thông

Abstract: Tìm hiểu thực tiễn dạy học hóa học lớp 10 hiện nay, đặc biệt về tình trạng yếu

kém môn hóa học của học sinh Phát hiện những biểu hiện của học sinh yếu kém và những nguyên nhân chính dẫn đến sự yếu kém đó Đề xuất một số biện pháp sư phạm nhằm nâng cao khả năng học tập cho học sinh yếu kém môn hóa học lớp 10 trung học phổ thông Thực nghiệm sư phạm để bước đầu khẳng định tính khả thi và hiệu quả của

Mục tiêu của giáo dục nhằm đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài và nâng cao dân trí

Nhiệm vụ phát triển năng lực học tập cho học sinh trong quá trình dạy học ở trường phổ thông

Thực tế giáo dục việc dạy học phân hóa, phân loại để bổ sung thêm kiến thức bị “hổng” cho học sinh yếu kém vẫn chưa được thực hiện một cách thường xuyên

Chương trình Hóa học phổ thông bao gồm hệ thống các kiến thức cơ bản về chất và hệ thống kiến thức cơ bản về phản ứng hóa học Lớp 10 là lớp đầu cấp trung học phổ thông nên việc lấp

“lỗ hổng” kiến thức về môn Hóa học đối với học sinh là rất cần thiết

Đó chính là lí do tôi chọn đề tài: “Nâng cao khả năng học tập cho học sinh yếu kém trong

dạy học Hóa học chương 2 và 4 lớp 10 chương trình cơ bản – trung học phổ thông”

Quá trình dạy học môn Hóa học ở trường trung học phổ thông

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Các biện pháp nâng cao khả năng học tập cho học sinh yếu kém trong dạy học môn hóa

học lớp 10 chương trình cơ bản

3.3 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu nội dung phần đại cương hóa học lớp 10 chương trình cơ bản

trong 2 chương:

+ Chương 2: Bảng tuần hoàn các nguyên tố hóa học và đinh luật tuần hoàn

+ Chương 4: Phản ứng oxi hóa – khử

Địa điểm tại 3 trường trung học phổ thông huyện Tiên Du – Bắc Ninh (Tiên Du 1, Nguyễn Đăng Đạo, Lý Thường Kiệt)

4 Giả thuyết khoa học

Trong quá trình dạy học, giáo viên xác định đúng nguyên nhân yếu kém của học sinh và sử dụng các biện pháp tích cực, phù hợp với từng đối tượng sẽ kích thích hoạt động học tập của học sinh Học sinh sẽ tích cực, chủ động trong học tập, việc dạy và học sẽ thực sự mang lại hiệu quả, góp phần nâng cao chất lượng dạy học

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu chương trình, nội dung kiến thức và kĩ năng 2 chương:

Chương 2: Bảng tuần hoàn các nguyên tố hóa học và định luật tuần hoàn

Chương 4: Phản ứng oxi hóa – khử

Lớp 10 chương trình cơ bản trung học phổ thông

- Tìm hiểu thực tiễn dạy học Hóa học lớp 10 hiện nay, đặc biệt về tình trạng yếu kém môn Hóa học của học sinh

- Phát hiện những biểu hiện của học sinh yếu kém và những nguyên nhân chính dẫn đến sự yếu kém đó

- Từ cơ sở trên, đề xuất một số biện pháp sư phạm nhằm khắc phục tình trạng yếu kém môn Hóa học lớp 10 trung học phổ thông

- Thực nghiệm sư phạm để bước đầu khẳng định tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp

đã xây dựng

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận

- Nghiên cứu chương trình hóa học lớp 10

- Truy cập thông tin trên internet

- Phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa các tài liệu liên quan

6.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Điều tra thực trạng dạy, học của học sinh yếu hóa học lớp 10

- Phương pháp chuyên gia: trao đổi, rút kinh nghiệm với các thầy cô, bạn bè

- Thực nghiệm sư phạm

6.3 Các phương pháp toán học

Sử dụng các kiến thức và phương pháp của thống kê toán học, các phương pháp nghiên cứu khoa học sư phạm ứng dụng và các phần mềm tin học để xử lí, phân tích và đánh giá các kết quả thực nghiệm sư phạm

7 Đóng góp mới của đề tài

+ Đề xuất ra 9 biện pháp giúp đỡ học sinh yếu kém trong dạy học hóa học chương 2 và 4

lớp 10 trung học phổ thông:

- Chương 2: Bảng tuần hoàn các nguyên tố hóa học và đinh luật tuần hoàn

- Chương 4: Phản ứng oxi hóa – khử

+ Tập hợp hệ thống bài tập của chương 2 và chương 4 hóa học lớp 10 chương trình cơ bản + Xây dựng một số giáo án theo hướng tích cực hóa hoạt động của học sinh yếu kém

8 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn về nâng cao khả năng học tập môn Hóa học cho học sinh yếu kém

Chương 2: Nâng cao khả năng học tập cho học sinh yếu kém trong dạy học hóa học chương 2 và

4 lớp 10 chương trình cơ bản – trung học phổ thông

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ NÂNG CAO KHẢ NĂNG HỌC TẬP

MÔN HÓA HỌC CHO HỌC SINH YẾU KÉM 1.1 Lich sử nghiên cứu

Tác giả Trịnh Văn Thịnh (2005) Những biện pháp giúp đỡ học sinh yếu kém đạt được yêu

cầu và có kết quả cao hơn trong học tập môn hóa học ở các trường THPT các tính miền núi phía Bắc, luận văn thạc sĩ – trường ĐHSP Hà Nội

Tác giả Dương Thị Y Linh (2011).Các biện pháp giúp đỡ học sinh trung bình, yếu học tốt

môn hóa học lớp 11 ban cơ bản ở trường THPT, luận văn thạc sĩ – trường ĐHSP TPHCM

Các đề tài đã đề cập vấn đề HS yếu kém cho môn Hóa học nói chung, nhưng các tác giả này chưa đi sâu nghiên cứu các chương cụ thể Chính vì vậy đề tài của chúng tôi đi sâu nghiên cứu để nâng cao khả năng học tập cho HS yếu kém kiến thức cơ sở chung (chương 2 và 4 hóa học lớp 10 chương trình cơ bản – trung học phổ thông)

1.2 Quá trình dạy học Hóa học ở trường trung học phổ thông

1.2.1 Khái niệm quá trình dạy học

Về bản chất là quá trình nhận thức đặc biệt của HS do GV tổ chức, điều khiển nhằm chiếm lĩnh nội dung học vấn phổ thông Nói cách khác, dạy học là quá trinh nhận thức độc đáo của HS dưới vai trò chủ đạo của giáo viên nhằm thực hiện mục đích, nhiệm vụ dạy học

1.2.2 Cấu trúc của quá trình dạy học

Cấu trúc của quá trình dạy học là cấu trúc hệ thống, bao gồm các thành tố vận động và phát triển trong mối quan hệ biện chứng với nhau

1.2.3 Bản chất của quá trình dạy học

1.2.3.1 Cơ sở xác định bản chất của quá trình dạy học

Dựa vào hai mối quan hệ cơ bản để xác định bản chất của quá trình dạy học:

+ Mối quan hệ giữa hoạt động nhận thức có tính chất lịch sử xã hội loài người (thể hiện ở các hoạt động nghiên cứu của các nhà khoa học) với hoạt động dạy học

+ Mối quan hệ giữa dạy và học, giữa GV và HS

1.2.3.2 Bản chất của quá trình dạy học

Bản chất của QTDH là quá trình nhận thức độc đáo của HS ( hay bản chất của QTDH là

quá trình nhận thức của HS dưới sự hướng dẫn của GV)

1.3 Phương pháp dạy học

1.3.1 Khái niệm

PPDH là cách thức hoạt động của thấy và trò trong mối liên hệ qua lại, thầy giữ vai trò chủ đạo, điều khiển, chỉ đạo, hướng dẫn, tổ chức các hoạt động học tập của trò một cách tích cực, chủ động nhằm đạt các mục tiêu dạy học đề ra

1.3.2 Những đặc trưng của phương pháp dạy học hóa học

Trình bày 2 đặc trưng cơ bản

1.3.3 Phân loại các phương pháp dạy học

Một số cách phân loại tiêu biểu sau:

Dựa vào mục đích lí luận dạy học, dựa vào phương tiện truyền thông tin, dựa vào đặc trưng hoạt động nhận thức của học sinh, PPDH truyền thống và những PPDH phức hợp

1.4 Định hướng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay

1.4.1 Định hướng đổi mới phương pháp dạy học

1.4.1.1 Đổi mới cách thiết kế và chuẩn bị bài học

1.4.1.2 Cải tiến các phương pháp dạy học truyền thống và kết hợp đa dạng các phương pháp dạy học tích cực

a Cải tiến các PPDH truyền thống

b Tích hợp phương pháp dạy học

1.4.1.3 Tăng cường sử dụng các phương tiện dạy học và công nghệ thông tin vào dạy học

Việc sử dụng các PTDH cần phù hợp với mối quan hệ giữa PTDH và PPDH, việc trang bị các PTDH mới cho các trường học cần được tăng cường

1.4.1.4 Cải tiến việc kiểm tra đánh giá kết quả học tập của người học

Cần sử dụng phối hợp các hình thức, phương pháp kiểm tra, đánh giá khác nhau: kết hợp giữa kiểm tra miệng, kiểm tra viết và bài tập thực hành, kết hợp giữa trắc nghiệm tự luận và trắc nghiệm khách quan

1.4.2 Dạy học theo hướng “Tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học”

Tích cực hóa là một hoạt động nhằm làm chuyển biến vị trí của người học từ thụ động sang chủ động, từ đối tượng tiếp nhận tri thức sang chủ thể tìm kiếm tri thức để nâng cao hiệu quả học tập

1.5 Học sinh yếu kém

1.5.1 Đặc điểm tâm sinh lý đặc trưng của học sinh yếu kém

Về nhận thức, tư duy, khả năng suy nghĩ, khả năng tính toán, khả năng phân tích tổng hợp

và so sánh, ý thức tự giác…

1.5.2 Chỉ số IQ và mối quan hệ với khả năng học tập của học sinh

1.5.2.1 Chỉ số IQ

1.5.2.2 Mối quan hệ IQ và khả năng học tập của học sinh

1.5.3 Thực trạng học sinh yếu kém trong quá trình học tập môn hóa học

Thực trạng về kết quả học tập môn Hóa học năm 2011 – 2012 của học sinh lớp 10 tại 3

trường THPT trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh

Kết quả điều tra thăm dò ý kiến của GV, HS và PHHS

1.5.4 Biểu hiện của học sinh yếu kém

1) Có nhiều lỗ hổng về kiến thức kĩ năng

2) Tiếp thu kiến thức chậm, không biết vận dụng kiến thức vào bài tập

3) Năng lực tư duy kém, thiếu linh hoạt

4) Chưa có phương pháp học tập đúng đắn

5) Diễn đạt bằng ngôn ngữ khó khăn, sử dụng ngôn ngữ Hóa học (kí hiệu, công thức, cách gọi tên…) lúng túng, nhiều chỗ lộn xộn

6) Thờ ơ với giờ học trên lớp, thường xuyên không làm bài tập ở nhà

7) Bị điểm yếu kém…thường có tính tự ti hoặc bất cần

1.5.5 Nguyên nhân dẫn đến sự yếu kém của học sinh trong học tập môn hóa học lớp 10 trung học phổ thông

1.5.5.1 Nguyên nhân chủ quan

 Do yếu tố sức khỏe

 Do sự rỗng kiến thức từ lớp dưới

 Do ý thức học tập của học sinh chưa tốt: lười học, lười suy nghĩ, không tự tin trong học tập, không có động lực học tập

1.5.5.2 Nguyên nhân khách quan

 Do giáo viên và nhà trường

 Do gia đình và môi trường học tập

 Do nội dung chương trình và sách giáo khoa

Tiểu kết chương 1

CHƯƠNG 2 NÂNG CAO KHẢ NĂNG HỌC TẬP CHO HỌC SINH YẾU KÉM

TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC CHƯƠNG 2 VÀ 4 LỚP 10 CHƯƠNG TRÌNH CƠ BẢN - TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

2.1 Cấu trúc chương 2 “Bảng tuần hoàn các nguyên tố hóa học và định luật tuần hoàn”

2.1.1 Vị trí và mục tiêu chung của chương

2.1.2 Cấu trúc nội dung

+ Nội dung kiến thức theo chương trình chuẩn

Nội dung kiến thức trong chương ( 9 tiết: 7 tiết lí thuyết và 2 tiết luyện tập)

Bài 7: Bảng tuần hoàn các nguyên tố hóa học

 Sơ lược về sự phát minh ra bảng tuần hoàn

 Nguyên tắc sắp xếp các nguyên tố trong bảng tuần hoàn

 Cấu tạo bảng tuần hoàn: ô nguyên tố, chu kì, nhóm nguyên tố

Bài 8: Sự biến đổi tuần hoàn cấu hình electron nguyên tử của các nguyên tố hóa học

 Sự biến đổi tuần hoàn cấu hình electron nguyên tử các nguyên tố

 Cấu hình electron nguyên tử của các nguyên tố

Bài 9: Sự biến đổi tuần hoàn tính chất của các nguyên tố hóa học Định luật tuần hoàn

 Tính kim loại, tính phi kim, độ âm điện

 Hóa trị của các nguyên tố

 Oxit và hidroxit của các nguyên tố A

 Định luật tuần hoàn

Bài 10: Ý nghĩa của bảng tuần hoàn các nguyên tố hóa học

 Quan hệ giữa vị trí và cấu tạo

 Quan hệ giữa vị trí và tính chất

 So sánh tính chất hóa học của một nguyên tố với các nguyên tố lân cận

Bài 11: Luyện tập chương 2

2.1.3 Một số điểm chú ý trong giảng dạy chương 2

2.1.3.1 Về phương pháp giảng dạy

2.1.3.2 Giảng dạy một số nội dung chính

2.2 Cấu trúc chương 4 “Phản ứng oxi hóa – khử”

2.2.1 Vị trí và mục tiêu chung của chương

2.2.2 Cấu trúc nội dung

+ Nội dung kiến thức theo chương trình chuẩn:

Nội dung kiến thức trong chương ( 6 tiết: 3 tiết lí thuyết, 2 tiết luyện tập và 1 tiết thực hành)

Bài 18: Phân loại phản ứng trong hóa học vô cơ

 Phản ứng có sự thay đổi số oxi hóa và phản ứng không có sự

thay đổi số oxi hóa

 Phân loại phản ứng

Bài 20: Bài thực hành số 2 Phản ứng oxi hóa – khử

 Phản ứng giữa kim loại và dung dịch axit

 Phản ứng giữa kim loại và dung dịch muối

 Phản ứng oxi hóa – khử trong môi trường axit

2.2.3 Một số điểm chú ý trong giảng dạy chương 4

2.2.3.1 Hệ thống kiến thức

Cần làm cho học sinh hiểu được bản chất của chất khử, chất oxi hóa, sự khử, sự oxi hóa, phản ứng oxi hóa – khử dựa trên cơ sở những kiến thức về cấu tạo nguyên tử, liên kết hóa học Giáo viên cần giúp cho học sinh hiểu được nguyên tắc và vận dụng phương pháp thăng bằng electron để cân bằng các phản ứng oxi hóa – khử

Học sinh phải vận dụng thành thạo các kiến thức về phản ứng oxi hóa – khử để phân biệt một số phản ứng hóa học có phải là oxi hóa – khử hay không? Từ đó nắm được cách phân loại phản ứng hóa học và sự thay đổi số oxi hóa

Bài 17: Phản ứng oxi hóa khử

 Định nghĩa

 Lập phương trình hóa học của phản ứng oxi hóa – khử

 Ý nghĩa của phản ứng oxi hóa – khử trong thực tiễn

Bài 19:

Luyện tập:

Phản ứng oxi hóa – khử

2.2.3.2 Phương pháp giảng dạy

Nên dùng nhiều dạng bài tập đa dạng, với mức độ từ dễ đến khó để học sinh xác định số oxi hóa, nắm vững các khái niệm, lập phương trình phản ứng oxi hóa – khử

2.3 Một số biện pháp khắc phục tình trạng học sinh yếu kém trong quá trình dạy học Hóa học lớp 10 trung học phổ thông

2.3.1 Cơ sở xây dựng biện pháp

 Dựa vào đặc điểm tâm sinh lý của HS yếu kém

 Dựa vào chuẩn kiến thức – kĩ năng của chương 2 và 4

 Mục tiêu nâng cao chất lượng dạy học

 Khả năng học tập của học sinh

2.3.2 Các biện pháp

2.3.2.1 Biện pháp chung

 Xây dựng môi trường học tập thân thiện

 Giáo dục ý thức học tập cho học sinh (kết hợp nhà trường và gia đình)

 Phân loại các đối tượng học sinh

 Kèm cặp học sinh yếu kém

2.3.2.2 Các biện pháp cụ thể

Biện pháp 1: Tăng cường gợi động cơ học tập cho học sinh

Trong dạy học hóa học, giáo viên có thể gợi động cơ học tập cho học sinh Đối với học sinh yếu kém thì cách gợi động cơ học tập cần thật đơn giản và dễ hiểu Từ đó, các em thấy được

ý nghĩa của các hoạt động trọng nhận thức môn Hóa học và sẽ có hứng thú học tập Các em sẽ cảm thấy môn Hóa học không quá khô khan, khó hiểu,…

Biện pháp 2: Tạo lòng tin gây hứng thú say mê, yêu thích môn học

Giáo viên cần quan tâm nhiều hơn đến việc hình thành và bồi dưỡng hứng thú học tập cho học sinh bằng các phương pháp dạy học mới, phù hợp và hiệu quả

Biện pháp 3: Lập danh sách và lên kế hoạch phụ đạo theo nhóm cho học sinh yếu kém

GV cần phải khảo sát chất lượng để biết số lượng học sinh yếu là bao nhiêu để có kế hoạch phụ đạo Giáo viên nên lập danh sách các đối tượng học sinh yếu và chú ý quan tâm đặc biệt đến những học sinh này trong mỗi tiết dạy

Biện pháp 4: Thường xuyên kiểm tra sự tiến bộ của học sinh trong quá trình học tập, tổ chức thi đua kết hợp khen chê hợp lí

a Kiểm tra sự tiến bộ của học sinh

b Tổ chức thi đua kết hợp khen chê kịp thời, hợp lí

Biện pháp 5: Lấp “lỗ hổng” kiến thức và tạo “tiền đề” xuất phát

Thông qua quá trình học lí thuyết và làm bài tập của học sinh, giáo viên cần tập cho học sinh có ý thức tự phát hiện những “lỗ hổng” kiến thức và tự bổ sung bằng cách tự tra cứu sách

vở, tài liệu để tự lấp “lỗ hổng” đó với phương châm “học mới – ôn cũ” song song với nhau

Biện pháp 6: Hệ thống hóa kiến thức “nền” đã học trong các giờ lý thuyết và giờ luyện tập

Trong quá trình dạy học việc hệ thống hóa kiến thức nền cho học sinh là rất quan trọng Giáo viên có thể giúp học sinh hệ thống hóa kiến thức theo chương, theo từng phần để tóm tắt một số phương pháp giải bài tập thường gặp làm cơ sở hỗ trợ cho những hoạt động trí tuệ phức hợp

Biện pháp 7: Lựa chọn, sử dụng hệ thống bài tập hóa học nhằm “luyện tập vừa sức” và

“rèn luyện” những kĩ năng cơ bản

 Nguyên tắc lựa chọn và sử dụng:

Đảm bảo thực hiện mục tiêu môn học theo chuẩn kiến thức – kĩ năng

Đảm bảo tính chính xác khoa học

Đảm bảo tính hệ thống, tính đa dạng

Đảm bảo tính phân hóa và tính vừa sức, phù hợp với năng lực HS yếu kém

Hệ thống câu hỏi, bài tập phải củng cố kiến thức cho HS ở các mức độ: hiểu, biết, vận dụng

 Một và bài tập ví dụ minh họa trong chương 2 và 4 hóa học 10 chương trình cơ bản – trung học phổ thông

Ví dụ 1: Hai nguyên tố có X, Y có Z X = 12, ZY = 27

a) Viết cấu hình electron của hai nguyên tố X và Y

b) Xác định vị trí của X, Y trong bảng hệ thống tuần hoàn

 Phải viết lại như sau: 1s2 2s2 2p6 3s2 3p6 3d7 4s2

b) Vị trí nguyên tố X: ZX = 12 Nằm ở ô 12

Có 3 lớp electron  chu kì 3 Lớp ngoài cùng có 2 electron  nhóm IIA

Vị trí nguyên tố Y: ZY = 27  Nằm ở ô 27

Có 4 lớp electron  chu kì 4 Tổng a + b = 9  nhóm VIIIB

Ví dụ 2: Cân bằng phản ứng oxi hóa khử sau: Fe 2 O 3 + H 2  Fe + H 2 O

Hướng dẫn giải

Phản ứng oxi hóa – khử cơ bản

Bước 1: Tính số oxi hóa của các nguyên tử Xác định chất oxi hóa – chất khử