Đề xuất các thao tác tổ chức cho học sinh lớp 11 hính thành kiến thức và tổ chức hoạt động dạy học giúp học sinh lớp 11 rèn luyện kĩ năng vận dụng hiểu biết về nghĩa của câu để lĩnh hội
Trang 1Hướng dẫn học sinh lớp 11-Trung học phổ thông vận dụng hiểu biết về nghĩa của câu vào
việc lĩnh hội và tạo lập văn bản
Mai Thị Thùy
Trường Đại học Giáo dục Luận văn ThS ngành: Lý luận và phương pháp dạy học (Bộ môn Ngữ văn)
Mã số: 60 14 10 Người hướng dẫn: PGS.TS Đỗ Việt Hùng
Năm bảo vệ: 2010
Abstract Hệ thống hóa những kiến thức cơ bản về văn bản, nghĩa của câu trong lì
thuyết ngôn ngữ học Chứng minh tình đúng đắn của việc tìch hợp dạy học nghĩa của câu với việc lĩnh hội và tạo lập văn bản trong chương trính lớp 11-Trung học phổ thông (THPT) qua việc nghiên cứu thực trạng dạy học nghĩa của câu và ứng dụng của nó trong việc lĩnh hội và tạo lập văn bản trong chương trính lớp 11 hiện nay Đề xuất các thao tác tổ chức cho học sinh lớp 11 hính thành kiến thức và tổ chức hoạt động dạy học giúp học sinh lớp 11 rèn luyện kĩ năng vận dụng hiểu biết
về nghĩa của câu để lĩnh hội và tạo lập các loại văn bản trong chương trính Ngữ văn
11 Thực nghiệm sư phạm nhằm xác nhận tình khả thi và hiệu quả của đề tài
Keywords Phương pháp giảng dạy; Ngữ văn; Văn bản; Câu; Lớp 11
Content
MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Xuất phát từ các lì do khách quan và chủ quan sau đây:
1.1 Vai trò quan trọng của nghĩa trong học tập và đời sống
Trong quá trính giao tiếp bằng ngôn ngữ, điều kiện mang tình tiên quyết nhằm đạt được hiệu quả giao tiếp là người phát phải sử dụng ngôn ngữ để truyền tải đầy đủ nội dung giao tiếp, người nhận phải lĩnh hội trọn vẹn nội dung mà người phát đã phát
Hiểu đúng, hiểu đầy đủ nghĩa ( nội dung giao tiếp) luôn là nhu cầu tất yếu của con người trong đời sống Trong xã hội bùng nổ thông tin như ngày nay, giáo dục không chỉ còn là truyền tin- nhận tin Quan niệm dạy học đang thay đổi theo xu hướng phát huy tình tìch cực chủ động của người học Qúa trính dạy học phải tác động đến các kĩ năng mềm cho người học, các kĩ năng góp phần hính thành năng lực giải quyết các vấn đề ngoài cuộc sống, đặc biệt là kĩ năng thu nhận và xử lì thông tin, bao gồm kĩ năng lĩnh hội và tạo lập văn bản Học sinh lớp 11- THPT là đối tượng HS đang được trang bị kiến thức và hoàn thiện các
kĩ năng sống Đây là thời gian lì tưởng để các em luyện tập các thao tác tư duy để từ đó hính thành các năng lực sống Một phần không nhỏ trong số các em sau khi tốt nghiệp THPT tham gia trực tiếp vào đời sống lao động xã hội Các em rất cần được trang bị kiến thức về ngữ
Trang 2nghĩa và được rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức đó để lĩnh hội và tạo lập các loại văn bản Từ đó có thể thìch ứng với xã hội thông tin như hiện nay Đây là một nhiệm vụ của bộ môn Ngữ văn trong nhà trường phổ thông
1.2 Hiện nay, nghiên cứu về ngữ nghĩa nói chung và nghĩa của câu tiếng Việt nói riêng
đã đạt được những thành tựu nhất định Song lại chưa có công trính nghiên cứu ứng dụng
những thành tựu đó trong dạy học Ngữ văn ở bậc THPT
1.3 Việc vận dụng những hiểu biết về nghĩa của câu trong giảng dạy Ngữ văn theo hướng tích hợp chưa được quan tâm đúng mức
Trong quá trính dạy học, người giáo viên Ngữ văn ở phổ thông hiện nay gặp phải nhiều vấn đề:
- Sự xuất hiện tràn lan của các loại giáo án mẫu “ theo hướng tìch hợp”, nhưng đa số giáo
án này không hoặc đã quên không tìch hợp một phương pháp tư duy sư phạm cho người giáo viên, vô hính chung, tìch hợp khoa học đã đổi thành sự lắp ghép thiếu hệ thống
-Yêu cầu của chương trính hầu như bài nào, giờ nào cũng có vận dụng kiến thức, hoặc kĩ năng A vào kiến thức kĩ năng B hoặc vào thực tiễn đời sống làm cho giáo viên rất lúng túng Yêu cầu này làm cho giáo viên phải lựa chọn và xây dựng một tư duy sư phạm đa chiều Vừa tư duy phương pháp, hính thức tổ chức dạy học cho học sinh, vừa tư duy hệ thống kĩ năng cần vận dụng hợp lì nhất, hiệu quả nhất để rèn luyện cho học sinh
Xuất phát từ những vấn đề nêu trên đã gợi cho chúng tôi ý tưởng chọn lựa một cách tổ chức dạy học tìch hợp trên cơ sở giúp cho học sinh có khả năng tìch hợp kiến thức và kĩ năng
đã học để tiếp nhận các kiến thức và kĩ năng khác Chúng tôi lựa chọn đề tài “Hướng dẫn học
sinh lớp 11- trung học phổ thông vận dụng hiểu biết về nghĩa của câu vào việc lĩnh hội và tạo lập văn bản” để nghiên cứu với mong muốn sẽ góp phần lì giải nhiều vấn đề đặt ra trong việc
vận dụng dạy học tìch hợp trong dạy học Ngữ văn ở nhà trường phổ thông hiện nay
2 Ý nghĩa của luận văn
2.1 Ý nghĩa lí luận
Đề tài được nghiên cứu sẽ góp phần sáng ỏ khái niệm tìch hợp dạy học, vận dụng thành tựu nghiên cứu của tiếng Việt vào dạy học Ngữ văn nói chung và vận dụng hiểu biết về nghĩa của câu vào lĩnh hội và tạo lập văn bản nói riêng
2.2 Ý nghĩa thực tiễn
Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ có tác dụng thiết thực đối với giáo viên dạy ngữ văn ở bậc THPT hiện nay khi dạy học chương trính Ngữ văn lớp 11 Những ứng dụng được trính bày có thể là tư liệu tham khảo cho giáo viên áp dụng trong thực tế dạy häc Ng÷ v¨n lớp 11- THPT ë ViÖt Nam hiÖn nay
3 Lịch sử nghiên cứu
Chương trính giáo dục THPT hiện hành đã tìch hợp ba phân môn: văn học, làm văn và Tiếng Việt trước đây thành bộ môn duy nhất: Ngữ văn Trên quan điểm dạy học tìch hợp ở ba phân môn này, nhiều nghiên cứu về phương pháp dạy học tìch hợp trong bộ môn ngữ văn ở nhà trường phổ thông đã có những thành tựu nổi bật
Đầu tiên phải kể đến cuốn “Phương pháp dạy học tiếng Việt” do Lê A chủ biên Đây là
cuốn sách bám sát yêu cầu đổi mới dạy học tiếng Việt trong mối tương quan với các phân môn Làm văn và văn học Các tác giả đã xác định rất rõ về vai trò và tình ứng dụng của dạy học tiếng Việt nói chung và phần nghĩa của câu với các tri thức về lĩnh hội và tạo lập văn bản
Công trính thứ hai có ý nghĩa lớn trong việc dạy và học câu là công trính “ Câu tiếng
Việt” của tác giả Nguyễn Thị Lương Trong đó, tác giả đã đề cập đến việc giảng dạy câu theo
ngữ pháp chức năng và việc tìch hợp dạy học gắn ngữ với văn Tác giả đã sử dụng nhiều ngữ liệu trong chương trính ngữ văn phổ thông để phân tìch các bính diện của câu Nhưng tác giả chưa đề cập đến việc vận dụng lì thuyết về câu như một công cụ tư duy hỗ trợ việc lĩnh hội và tạo lập văn bản cho học sinh trong nhà trường phổ thông
Trang 3Qua khảo sát các tài liệu dạy học Ngữ văn hiện hành trong nhà trường Việt Nam( tài liệu tiếng Việt), người viết nhận thấy có các công trính nghiên cứu việc ứng dụng ngôn ngữ học trong dạy học Ngữ văn ở nhà trường phổ thông như sau:
Cuốn “ Phân tích tác phẩm văn học trong nhà trường từ góc độ ngôn ngữ” của Nguyễn Trọng Khánh; “ Ngôn ngữ học một số phương diện nghiên cứu liên ngành’’ Nguyễn Huy Cẩn chủ biên, “ Tín hiệu thẩm mỹ trong tác phẩm văn học” của Mai Thị Bìch Phượng…
Nhín chung, các tác giả đều đề cập đến việc ứng dụng ngôn ngữ học trong tiếp nhận văn học Nhưng vấn đề dạy học tiếng Việt, đặc biệt là dạy học nghĩa của câu để giúp học sinh hính thành một vốn kiến thức để từ đó có thể lĩnh hội và tạo lập văn bản từ góc độ khoa học giáo dục thí chưa có tài liệu nào chuyên sâu
Trong luận văn này, chúng tôi kế thừa những kết quả nghiên cứu nói trên và đưa ra một giải pháp cho việc tìch hợp dạy học trong môn Ngữ văn và trường hợp cụ thể là tổ chức hướng dẫn học sinh lớp 11 vận dụng hiểu biết về nghĩa của câu vào việc lĩnh hội và tạo lập văn bản
4 Mục tiêu nghiên cứu
4.1 Mục tiêu chung:
Tím và đề xuất những thao tác tổ chức và hướng dẫn học sinh lớp 11 THPT vận dụng hiểu biết về nghĩa của câu vào việc lĩnh hội và tạo lập văn bản
4.2 Mục tiêu cụ thể:
Trong quá trính nghiên cứu, đề tài tập trung giải quyết các vấn đề sau đây:
- Hệ thống hóa những kiến thức cơ bản về văn bản, nghĩa của câu trong lì thuyết ngôn ngữ học
- Chứng minh tình đúng đắn của việc tìch hợp dạy học nghĩa của câu với việc lĩnh hội và tạo lập văn bản trong chương trính lớp 11-THPT
- Đề xuất các thao tác tổ chức cho học sinh lớp 11 hính thành kiến thức về nghĩa của câu
- Đề xuất các thao tác tổ chức hoạt động dạy học giúp HS lớp 11 rèn luyện kĩ năng vận dụng hiểu biết về nghĩa của câu để lĩnh hội và tạo lập các loại văn bản trong chương trính Ngữ văn 11
- Thực nghiệm sư phạm nhằm xác nhận tình khả thi và hiệu quả của đề tài
5 Phạm vi nghiên cứu
- Nghiên cứu theo mục tiêu đã đề xuất tại mục 4
6 Mẫu khảo sát
- Khảo sát các tài liệu dạy học Ngữ văn hiện hành
- Khảo sát thực tế dạy học tại trường THPT B Hải Hậu, Nam Định và trường THPT Ngọc Hồi, Hà Nội
7 Vấn đề nghiên cứu
Luận văn này xem xét những vấn đề sau đây:
- Tại sao học sinh có thể vận dụng hiểu biết về nghĩa của câu vào việc lĩnh hội và tạo lập văn bản?
- Giáo viên tổ chức hướng dẫn học sinh như thế nào để giúp các em có khả năng vận dụng hiểu biết về nghĩa của câu vào việc lĩnh hội và tạo lập văn bản?
8 Giả thuyết nghiên cứu
Để giải quyết những vấn đề đã đặt ra, người viết sơ bộ đưa ra một số giả thuyết sau:
- Kiến thức về nghĩa của câu mà học sinh được trang bị không chỉ là kiến thức ngữ pháp về câu mà còn là lì luận, là phương pháp tư duy giúp học sinh có thể vận dụng để lĩnh hội và tạo lập văn bản
- Giáo viên cần tổ chức hướng dẫn học sinh hính thành và rèn luyện kĩ năng vận dụng hiểu biết về nghĩa của câu vào việc lĩnh hội và tạo lập văn bản thường xuyên, liên tục trong các giờ dạy và theo một quy trính khoa học như sau:
Trang 4+/ Tổ chức các hoạt động dạy học nhằm trang bị kiến thức về nghĩa của câu cho học sinh theo hướng tìch hợp dạy học giữa tiếng Việt với Văn học và Làm văn
+/ Tổ chức các hoạt động dạy học thực hành, luyện tập cho học sinh nhằm giúp học sinh hính thành kĩ năng vận dụng kiến thức về nghĩa của câu
+/ Tổ chức các hoạt động dạy học văn học và làm văn theo hướng tìch hợp, tạo cơ hội và điều kiện cho học sinh vận dụng hiểu biết về nghĩa của câu
9 Phương pháp nghiên cứu
- Phân tìch các tài liệu về phương pháp dạy học, các thiết kế bài học Ngữ văn bậc THPT, các tài liệu nghiên cứu ứng dụng của ngôn ngữ học và văn học…
- Phương pháp quan sát, tổng kết thực tiễn
- Phương pháp thực nghiệm: tiến hành dạy học tại trường THPT Ngọc Hồi, Hà Nội và trường THPT B Hải Hậu, Nam Định
10 Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chình của luận văn được trính bày trong 4 chương:
Chương 1: Cơ sở lì luận
Chương 2: Thực trạng dạy học nghĩa của câu và ứng dụng của nó trong việc lĩnh hội
và tạo lập văn bản trong chương trính lớp 11 hiện nay
Chương 3: Hướng dẫn HS lớp 11-THPT vận dụng hiểu biết về nghĩa của câu vào việc lĩnh hội và tạo lập văn bản
Chương 4: Thực nghiệm sư phạm
Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN
1.1 Cơ sở ngôn ngữ học
1.1.1 Văn bản
1.1.1.1 Khái niệm
Khái niệm văn bản được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau, qua khảo sát chúng tôi nhận thấy có một số cách định nghĩa văn bản phổ biến hiện nay như sau:
- Văn bản: “ Chuỗi các đơn vị kí hiệu ngôn ngữ làm thành một thể thống nhất bằng
mối liên hệ ý nghĩa mà thuộc tính cơ bản của nó là sự hoàn chỉnh về hình thức và nội dung; sản phẩm của lời nói được định hình dưới dạng chữ viết hoặc in ấn” [34;
tr 413]
Cách định nghĩa này khá phổ biến, và theo đó, văn bản được gắn với khái niệm văn tự, chữ viết( bản chép tay, in ấn…)
- “ Văn bản không hoàn toàn đồng nhất với “ ngôn ngữ viết” mà bao gồm, hay đúng
hơn, là các hoạt động lời nói đã được “văn tự hóa” thành các phát ngôn Một đơn
vị văn bản được tính bằng một hiệu lực giao tiếp có tính độc lập giao tiếp, hoàn thành nhiệm vụ giao tiếp trong một hoàn cảnh phát ngôn nhất định Đặc biệt nó gắn với một chủ thể nhất định đã sáng tạo ra nó…”[30; tr 69]
Cách định nghĩa thứ hai gắn văn bản với hoạt động giao tiếp, môi trường sản sinh và tồn tại của văn bản
Ở đây, chúng tôi nhận diện văn bản, phân loại văn bản sao cho phù hợp với việc truyền thụ kiến thức cho học sinh phổ thông, đặc biệt đảm bảo tình hệ thống của chương trính Ngữ văn bậc phổ thông Ví vậy chúng tôi xin không bàn đến tình đúng sai của các định nghĩa, mà
từ các định nghĩa này, chúng tôi nhận ra những kiến thức quan trọng về văn bản phục vụ cho việc vận dụng dạy học được đặt ra ở đề tài nghiên cứu này
1.1.1.2 Đặc điểm của văn bản
Dù định nghĩa theo cách nào, chúng ta cũng cần thừa nhận một số các đặc điểm cơ bản của văn bản sau đây:
Trang 5- Văn bản là một chỉnh thể ngôn ngữ về mặt cấu trúc nghĩa( nội dung) và cấu trúc hính thức
+/Về mặt nội dung: văn bản có một chủ đề nhất định, toàn bộ văn bản gắn kết với nhau về mặt ý nghiã, tập trung thể hiện một chủ đề Điều này giúp ta phân biệt với các tổ hợp ngôn ngữ không là văn bản- có nhiều câu, nhiều đoạn được ghép với nhau nhưng không có quan hệ
gí về ý nghĩa Văn bản bao giờ cũng phải thể hiện được chủ đìch của người tạo lập nó
+/ Về mặt hính thức: các câu trong văn bản có những mối liên hệ, quan hệ nhất định Toàn bộ những mối liên hệ ấy tạo nên cấu trúc của văn bản Như vậy văn bản không đơn thuần chỉ là chuỗi câu ghép lại Mặt khác, tùy vào chủ đìch mà người tạo lập văn bản phải chon lựa các phương tiện ngôn ngữ phù hợp, điều này tạo nên những cấu trúc khác nhau của các loại văn bản
- Văn bản tồn tại cả ở dạng nói và dạng viết
- Văn bản có thể dài và có thể ngắn
1.1.1.3 Phân loại văn bản
Chương trính lớp 10 THPT phân loại văn bản theo phong cách chức năng ngôn ngữ bao gồm:
- Văn bản thuộc phong cách ngôn ngữ sinh hoạt ( thư, nhật kì…)
- Văn bản thuộc phong cách ngôn ngữ nghệ thuật ( thơ, truyện…)
- Văn bản thuộc phong cách ngôn ngữ khoa học( luận văn, luận án…)
- Văn bản thuộc phong cách ngôn ngữ hành chình(đơn, biên bản, …)
- Văn bản thuộc phong cách ngôn ngữ chình luận( hịch, tuyên ngôn…)
- Văn bản thuộc phong cách ngôn ngữ báo chì( bản tin, phóng sự…)
1.1.1.4 Lĩnh hội văn bản(đọc -hiểu văn bản) ở nhà trường THPT
Lĩnh hội văn bản trong nhà trường không đơn thuần chỉ là một quá trính giải mã các kì hiệu ngôn ngữ để nắm bắt được nội dung văn bản, hiểu tác giả nói gí mà nó là bước nối liền giữa dạy lĩnh hội và tự lĩnh hội HS được rèn luyện để trở thành người lĩnh hội có bản lĩnh, sáng tạo
1.1.1.5 Tạo lập văn bản ở trường THPT
Tạo lập văn bản (làm văn), là một phân môn quan trọng ở bậc THPT HS được rèn luyện
để có thể tạo lập được các kiểu văn bản từ dễ đến khó:
Tự sự→Miêu tả →Biểu cảm→ Ứng dụng →Thuyết minh→ Nghị luận
Trong đó, chiếm đa số là tạo lập kiểu văn bản nghị luận HS được trang bị và rèn luyện kĩ năng tạo lập từ câu, đoạn đến bài văn
1.1.2.Nghĩa của câu
Như chúng tôi đã trính bày, nghĩa của câu là vấn đề ìt được đề cập đến trong các tài liệu giảng dạy tiếng Việt cho dù đây là yếu tố không thể thiếu đối với mỗi câu Trong quá trính giao tiếp, khi tạo lập một câu, bao giờ nhân vật giao tiếp cũng muốn biểu hiện những ý nghĩa nào đó Nghĩa chình là cơ sở để tạo lập câu, cũng chình là nội dung mà câu biểu thị
Để đảm bảo tình khoa học đồng thời đảm bảo các nguyên tắc sư phạm, chúng tôi nhận thấy những nội dung cơ bản về nghĩa của câu cần xác lập và có ý nghĩa vận dụng trong dạy học Ngữ văn lớp 11 cơ bản như sau:
Mỗi câu thường có hai thành phần nghĩa:
* Thành phần nghĩa thứ nhất là nghĩa sự việc ( còn gọi là nghĩa miêu tả, nghĩa biểu hiện, nghĩa mệnh đề) Đó là nghĩa ứng với sự việc ( hay còn gọi là sự kiện, sự tính, sự thể) trong hiện thực Sự việc xảy ra trong hiện thực, được con người nhận thức và biểu hiện trong câu, trở thành nghĩa sự việc của câu Mỗi câu biểu hiện một hoặc một số sự việc Nghĩa sự việc của câu thường được biểu hiện nhờ những thành phần ngữ pháp như: chủ ngữ, vị ngữ, trạng ngữ, khởi ngữ và một số thành phần phụ khác
* Thành phần nghĩa thứ hai là nghĩa tính thái Nghĩa tính thái có thể được bộc lộ tường minh qua các từ ngữ tính thái trong câu, có thể hàm ẩn, nhưng câu nào cũng có nghĩa tính thái
Trang 6Nhiều loại nghĩa tính thái có thể hòa quyện với nhau trong một phương tiện ngôn ngữ, thậm chì đan xen với nghĩa miêu tả
Nghĩa tính thái là vấn đề phức tạp đối với học sinh phổ thông Chúng tôi chỉ tập trung vào hai trường hợp có ý nghĩa thiết thực với việc vận dụng để lĩnh hội và tạo lập văn bản trong nhà trường phổ thông hiện nay:
Một là: Sự nhìn nhận, đánh giá và thái độ của người phát đối với sự việc được đề cập
đến trong câu
Khi đề cập đến sự việc nào đó, người phát không thể không bộc lộ thái độ, sự đánh giá của mính đối với sự việc đó Đó có thể là sự tin tưởng chắc chắn, sự hoài nghi, sự phỏng đoán, sự đánh giá, …đối với sự việc
Hai là: Tình cảm của người phát đối với người nhận
( thông qua các từ ngữ cảm thán, từ ngữ xưng hô, từ tình thái…)
1.1.3 Ứng dụng lí thuyết về nghĩa của câu vào việc lĩnh hội và tạo lập văn bản
Như chúng ta đã phân tìch ở phần 1 về cấu tạo của văn bản, có thể nhận thấy mối liên hệ hữu cơ, nòng cốt, biện chứng giữa nghĩa của câu với văn bản
Khi lĩnh hội hoặc tạo lập một văn bản bao giờ các nhân vật giao tiếp cũng phải tình đến yếu tố nghĩa của nó Kiến thức về nghĩa của câu như chiếc chía khóa để giải mã các văn bản đồng thời là nền móng để tạo lập các văn bản Do đó, việc ứng dụng những thành tựu nghiên cứu về nghĩa của câu vào việc lĩnh hội và tạo lập văn bản là điều vô cùng cần thiết
1.2.Cơ sở tâm lí- giáo dục học
1.2.1 Quan điểm dạy học tích hợp trong dạy học Ngữ văn ở nhà trường phổ thông
1.2.1.1 Quan điểm dạy học tích hợp
Các nhà khoa học thừa nhận những ưu thế của dạy học tìch hợp:
→ HS được lĩnh hội các năng lực song song với lĩnh hội kiến thức thông thường → Hạn chế tính trạng quá tải, trùng lặp, dư thừa kiến thức nhằm tiết kiệm thời gian trong đào tạo
→ Rèn luyện kĩ năng vận dụng sáng tạo cho HS
→ Hính thành và rèn luyện tư duy tổng hợp, tư duy sáng tạo cho HS
1.2.1.2 Dạy học Ngữ văn bậc phổ thông theo quan điểm tích hợp
Tìch hợp trong dạy học Ngữ văn, hiểu đơn giản nhất là thể hiện sự phối hợp giữa các phần Văn học, Tiếng Việt và Làm văn Chẳng hạn sử dụng những ngữ liệu từ các văn bản văn học trong giờ học Tiếng Việt, phân tìch các ngữ liệu đó để rút ra các kết luận về các hiện tượng ngôn ngữ Từ đó, vận dụng những kết luận đó vào phân tìch các văn bản văn học hoặc ứng dụng vào tạo lập văn bản
Tìch hợp trong dạy học Ngữ văn là dạy kiến thức rèn luyện và phát triển các kĩ năng.Dạy học tìch hợp không chỉ đạt mục tiêu truyền đạt kiến thức mà còn tạo ra kiến thức và
kĩ năng tổng hợp cho HS
Tìch hợp trong dạy học Ngữ văn còn là tìch hợp các nội dung dạy học có tình chất liên môn giữa Ngữ văn với các môn học khác và giữa các nội dung dạy học bộ môn với các vấn
đề mang tình thời sự, với các kĩ năng sống
Tìch hợp cũng chình là tìch cực hóa việc học tập của học sinh, biến quá trính “rót” kiến thức của GV thành quá trính HS chủ động chiếm lĩnh kiến thức
1.2.2 Vận dụng kiến thức về nghĩa của câu vào việc lĩnh hội và tạo lập văn bản là một biểu hiện tích cực của dạy học tích hợp trong môn Ngữ văn
Vận dụng ( application) là khả năng vận dụng những gí đã biết, đã được học vào giải quyết một vấn đề nào đó ( một vấn đề đã biết- vận dụng tái tạo theo mẫu hoặc một vấn đề mới- vận dụng sáng tạo, vào những tính huống hoàn toàn mới) Muốn vận dụng được tất yếu phải làm chủ các nội dung đã được học
Vận dụng đòi hỏi năng lực tổng hợp của người học Người học trước hết phải chiếm lĩnh và làm chủ các nội dung học tập Không những thế, người học phải có khả năng phân
Trang 7tìch, tổng hợp, đánh giá những nội dung đã học và những tính huống mới để có thể vận dụng được những nội dung kiến thức đó Vận dụng là một kĩ năng quan trọng cần được hính thành
và rèn luyện cho HS THPT Đây là yêu cầu bắt buộc cần đạt được đề ra trong chương trính các môn học
Các nhà khoa học khẳng định mối quan hệ biện chứng giữa ngôn ngữ và tư duy Ngôn ngữ hiện thực hóa tư duy, tư duy biểu đạt bằng ngôn ngữ Ví vậy, rèn luyện ngôn ngữ phải gắn với rèn luyện tư duy HS cần biết phân tìch, đánh giá tư duy được biểu thị qua ngôn ngữ Kiến thức về nghĩa của câu là khối kiến thức Tiếng Việt, HS không chỉ được truyền thụ một khối kiến thức ngữ nghĩa đơn thuần mà được rèn luyện để hính thành kĩ năng vận dụng kiến thức này vào quá trính đọc và tạo lập văn bản( quá trính học hai phân môn Văn học và Làm văn) Việc vận dụng này kìch thìch tình chủ động, tìch cực hoạt động của học sinh trong giờ học Ngữ văn Đồng thời hính thành, rèn luyện và nâng cao năng lực học văn cho HS Đặc biệt là năng lực lì giải và tạo lập văn bản
1.2.3 Đặc điểm tâm lí đối tượng học sinh lớp 11- THPT
HS lớp 11- THPT ở vào độ tuổi gần như đã phát triển hoàn thiện về trính độ tiếng Việt thông qua giao tiếp hàng ngày Đó là những kinh nghiệm thực tiễn quan trọng và quý báu giúp các em trong quá trính hính thành những kĩ năng vận dụng mới Dạy học tiếng Việt cho các em trong độ tuổi này phần lớn là giúp các em có được sự ý thức khoa học trong việc sử
dụng những kinh nghiệm đó
HS lớp 11- THPT là đối tượng đã được hoàn thiện kiến thức cơ sở về từ vựng, ngữ pháp tiếng Việt, các loại văn bản, lì luận văn học; đã hính thành năng lực tiếp nhận và tạo lập các loại văn bản ở bậc THCS Ở bậc THPT, HS tiếp tục được nâng cao những tri thức và kĩ năng
đã học và rèn luyện ở lớp dưới
HS lớp 11- THPT đã phát triển tư duy trừu tượng, điều này bộc lộ ở khả năng liên hệ kiến thức, ở tư duy khái quát, tổng hợp, năng lực chiếm lĩnh tri thức một cách hệ thống, khả năng vận dụng kiến thức và kĩ năng Tư duy trừu tượng phát triển là một điều kiện thuận lợi cho việc học tập các nội dung về nghĩa của câu- vốn là vấn đề khá trừu tượng Đó cũng là một thuận lợi cho HS để có thể vận dụng linh hoạt kiến thức, có thể kĩ năng hóa các kiến thức đã
có
HS lớp 11- THPT đã có vốn hiểu biết về văn học nói chung và ngôn ngữ văn học nói riêng
Cùng với sự phát triển của xã hội thông tin, các em rất cần có những công cụ tư duy hỗ trợ để nâng cao năng lực chiếm lĩnh và tạo lập các loại văn bản khác nhau trong nhà trường
và ngoài đời sống xã hội Hướng dẫn các em vận dụng hiểu biết về nghĩa của câu để lĩnh hội
và tạo lập văn bản là giúp các em rèn luyện thêm một công cụ hữu ìch
Chương 2: THỰC TRẠNG DẠY HỌC VẬN DỤNG KIẾN THỨC VỀ NGHĨA CỦA
CÂU VÀO VIỆC LĨNH HỘI VÀ TẠO LẬP VĂN BẢN TRONG CHƯƠNG TRÌNH
NGỮ VĂN LỚP 11- THPT HIỆN NAY 2.1 Chương trình Ngữ văn THPT hiện nay
2.1.1 Mục tiêu chung của môn Ngữ văn
Chương trính Ngữ văn cũng như chương trính các môn học khác là pháp lệnh của nhà nước Chương trính Ngữ văn hiện nay hướng tới các mục tiêu chình như sau:
- Môn Ngữ văn cung cấp cho HS những kiến thức phổ thông, cơ bản, hiện đại, có tình hệ thống về ngôn ngữ ( trọng tâm là tiếng Việt) và văn học ( trọng tâm là văn học Việt Nam), phù hợp với trính độ phát triển của lứa tuổi và yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực trong thời kí công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước
- Môn Ngữ văn hính thành và phát triển ở HS các năng lực sử dụng tiếng Việt, tiếp nhận văn học, cảm thụ thẩm mĩ; phương pháp học tập, tư duy, đặc biệt là phương pháp tự học; năng lực ứng dụng những điều đã học vào cuộc sống
Trang 8- Môn Ngữ văn bồi dưỡng cho học sinh tính yêu tiếng Việt, văn học, văn hóa; tính yêu gia đính, thiên nhiên, đất nước, lòng tự hào dân tộc; ý chì tự lập, tự cường; lì tưởng xã hội chủ nghĩa; tinh thần dân chủ, nhân văn; giáo dục cho HS trách nhiệm công dân, tinh thần hữu nghị và hợp tác quốc tế, ý thức tôn trọng và phát huy các giá trị văn hóa của dân tộc và nhân loại
2.1.2 Đặc điểm chương trình Ngữ văn bậc THPT
- Chương trính được xây đựng theo nguyên tắc tìch hợp “ 3 trong 1”: hợp nhất 3 phân môn riêng lẻ ( Văn học, Tiếng Việt, Làm văn) thành một môn học duy nhất là Ngữ văn
- Chương trính không phân bố nội dung dạy học các phân môn theo tình chất hệ thống cấu trúc mà theo nguyên tắc tìch hợp: xen kẽ và phối hợp phần Tiếng Việt với Làm văn và Văn học ở những nội dung gần gũi
- Chương trính Ngữ văn THPT đề cao và coi kĩ năng vận dụng là một mục tiêu cần đạt quan trọng chương trính
Từ sự phân tìch trên đây, chúng tôi nhận thấy sự cần thiết phải hính thành một quy trính khoa học cho người GV, giúp người GV trong việc hướng dẫn HS các thao tác nhằm hính thành và rèn luyện các kĩ năng vận dụng
2.2 Thực trạng việc thực hiện tích hợp dạy học đối với bài nghĩa của câu
2.2.1 Vị trí bài dạy “ Nghĩa của câu” trong chương trình Ngữ văn lớp 11 THPT
Bài dạy “ Nghĩa của câu” được sắp xếp ở đầu học kí II, lớp 11
2.2.2 Thực trạng dạy học tích hợp nghĩa của câu với lĩnh hội và tạo lập văn bản
2.2.2.1 Thực trạng dạy học của GV
- Đa số GV ( tác giả của các thiết kế bài dạy) không coi trọng kiến thức về nghĩa của câu và việc tìch hợp các kiến thức đó với việc lĩnh hội và tạo lập văn bản Các giáo án hầu như dập khuôn theo SGK và sách GV Chúng tôi khảo sát 18 giáo án của GV đang đứng lớp và 7 giáo
án lưu hành trên thị trường đối với bài dạy “ Nghĩa của câu” thí có 23 giáo án sử dụng ngữ liệu giống nhau, các bước lên lớp như nhau
- Việc rèn luyện kĩ năng thực hành cho HS chỉ gói gọn trong 2 giờ dạy theo phân phối chương trính, còn lại hầu như bị bỏ quên
- Không có một quy trính khoa học nhằm rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức
2.2.2.2 Thực trạng học tập của HS
HS ở bậc THPT học tiếng Việt rất hời hợt, đối phó, gần như không có ý thức suy xét, vận dụng các kiến thức Tiếng Việt đã học vào tiếp nhận các môn học khác
Nghĩa của câu là một nội dung kiến thức tiếng Việt nên không tránh khỏi tính trạng nói trên HS nắm bắt những kiến thức cơ bản về nghĩa của câu một cách chung chung, không có
ý thức và khả năng vận dụng kiến thức về nghĩa của câu vào việc lĩnh hội và tạo lập văn bản
2.2.3 Các hiệu quả của dạy học tích hợp nghĩa của câu với đọc hiểu văn bản và tạo lập
văn bản
Học nghĩa của câu, các em không chỉ được học kiến thức tiếng Việt, làm giàu có thêm tri thức ngôn ngữ cho các em mà các em còn được trang bị một công cụ tư duy để từ đó phát triển các năng lực tiếp nhận , năng lực tư duy logic, năng lực tư duy tổng hợp, phân tìch
và sáng tạo
Chương 3: HƯỚNG DẪN HỌC SINH LỚP 11-THPT VẬN DỤNG HIỂU BIẾT VỀ NGHĨA CỦA
CÂU VÀO VIỆC LĨNH HỘI VÀ TẠO LẬP VĂN BẢN 3.1 Trang bị kiến thức về nghĩa của câu cho HS lớp 11
3.1.1 Định hướng nhận thức
Trang bị kiến thức về nghĩa của câu cho HS, trước hết phải hướng đến mục tiêu nhận thức
ở hai mức độ cơ bản:
Mức 1: Giúp HS biết ( nhớ, nhắc lại, nhận ra) các thành phần nghĩa của câu
Mức 2: Giúp HS thông hiểu ( chuyển đổi, giải thìch, cắt nghĩa, sắp xếp, diễn đạt) kiến thức
về nghĩa của câu theo những yêu cầu khác nhau
Trang 93.1.2 Định hướng tích hợp
Trang bị kiến thức về nghĩa của câu cho HS cần phải định hướng tìch hợp với các phần
đọc hiểu và tạo lập văn bản nhằm tạo tiền đề cho việc rèn luyện kĩ năng vận dụng sau này Trong đó cần phải chú ý đến việc:
- Kiến tạo các bài tập tạo lập văn bản có tình gần gũi với hoạt động giao tiếp
- Kiến tạo các bài tập sử dụng ngữ liệu từ các tác phẩm văn học được giảng dạy trong nhà trường
3.2 Hình thành và rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức về nghĩa của câu trong đọc -hiểu văn bản
3.2.1 Thực hiện trong giờ luyện tập về nghĩa của câu
3.2.1.1 Kiến tạo các bài tập mang tính tích hợp với phần đọc hiểu
GV kiến tạo các bài tập nhận diện, phân tìch Đây là loại bài tập cho sẵn ngữ liệu và yêu cầu phân tìch, xác định, nhận diện kiến thức lì thuyết GV chọn các ngữ liệu được lấy từ các văn bản đọc hiểu mà HS đã được học Các bài tập này thông thường gồm hai phần: phần nêu yêu cầu và phần dẫn ngữ liệu
3.2.1.2 Hướng dẫn HS luyện tập trong đó chú trọng đến việc rèn kĩ năng lĩnh hội văn bản thông qua việc vận dụng kiến thức về nghĩa của câu
GV thực hiện các bước:
Bước 1: GV gợi ý cho HS nhớ lại hoặc nhắc lại tri thức về nghĩa của câu Bước 2: Vận dụng vào ngữ liệu của bài tập để xác định đối tượng cần nhận diện, phân tìch
Trước hết, GV cần định hướng cho HS một số các quy luật vận dụng khi xác định ngữ liệu:
Ngữ liệu có đặc điểm gí?
Ngữ liệu thuộc kiểu văn bản nào?
Đối với các định luật, định lì, nguyên lì khoa học thí thành phần nghĩa biểu thị nào quyết định?
Đối với các văn bản văn học thí thành phần nghĩa nào cần đặc biệt chú ý?
Từ các gợi dẫn trên đây của GV, HS hính thành một hướng vận dụng mang tình hệ thống
Bước 3: Phân tìch đối tượng tím được để xác định đặc điểm của nó, đối chiếu với kiến thức lì thuyết về nghĩa của câu đã học
3.2.2.1 Đặc trưng của giờ đọc- hiểu văn bản ở trường THPT
Chúng tôi nhận thấy rằng, dù có những điểm khác nhau nhưng các nhà nghiên cứu và các
GV đứng lớp đều công nhận một số thao tác quan trọng trong dạy đọc- hiểu văn bản là:
- Hướng dẫn HS chuẩn bị cho giờ đọc- hiểu văn bản
- Tổ chức, hướng dẫn HS đọc diễn cảm/ trần thuật sáng tạo
- Đặt những câu hỏi tím hiểu văn bản
- Bính, giảng
- Hướng dẫn HS vận dụng tri thức
3.2.2.2 Hướng dẫn HS vận dụng hiểu biết về nghĩa của câu vào việc lĩnh hội văn bản
Thao tác 1: Hướng dẫn HS vận dụng kiến thức về nghĩa của câu trong hoạt động hướng dẫn
HS chuẩn bị cho giờ đọc- hiểu
Qúa trính chuẩn bị bài không hoàn toàn lệ thuộc vào những cảm xúc mang tình tức thời Qúa trính này có thể chia làm hai giai đoạn:
- Đọc
- Muốn biết được văn bản nói gí
* Các thao tác hướng dẫn của GV
Hoạt động chuẩn bị bài là một hoạt động dạy học ví vậy với một hoạt động bao giờ người GV cũng phải xác định:
- Mục tiêu của hoạt động
Trang 10- Cách tiến hành hoạt động
- Thời lượng để thực hiện hoạt động
- Kết luận về hoạt động
Thao tác 2 Hướng dẫn HS vận dụng kiến thức về nghĩa của câu trong khi kiến tạo các câu hỏi nhằm tím hiểu văn bản trong giờ đọc -hiểu văn bản
Các thao tác kiến tạo câu hỏi của GV theo hướng tìch hợp vận dụng kiến thức về nghĩa của câu
Sau khi đã xây dựng kế hoạch bài dạy, xác định các mục tiêu bài học… GV cần lập bảng điều tiết, tổ chức các câu hỏi
Bảng 3.1 Bảng điều tiết, tổ chức các câu hỏi:
Tên hoạt
động
lượng Nhận
thức
Tính
1
2
3
Căn cứ vào bảng, GV xác định các yếu tố khả thi để có thể hướng dẫn HS vận dụng hiểu biết về nghĩa của câu mà trả lời câu hỏi, nói cách khác là dẫn dắt HS vận dụng kiến thức về nghĩa của câu mà lĩnh hội văn bản
Bước tiếp theo, GV tiến hành viết câu hỏi
3.3 Hình thành và rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức về nghĩa của câu trong việc tạo lập văn bản
3.3.1 Thực hiện trong giờ luyện tập về nghĩa của câu
Để rèn kĩ năng vận dụng kiến thức về nghĩa của câu trong việc tạo lập văn bản, loại bài tập tạo lập là thìch hợp và hiệu quả
Bài lập tạo lập là loại bài tập yêu cầu HS tự mính tạo nên sản phẩm ngôn ngữ theo một yêu cầu nào đó Việc thực hiện những bài tập này gắn với những hoạt động nói và viết hàng ngày của HS nhưng vẫn ở dạng luyện tập theo yêu cầu
Trong phạm vi giờ học về nghĩa của câu, thời gian luyện tập trên lớp chỉ gói gọn trong
45 phút, GV phải kiến tạo nhiều loại bài tập khác nhau ví những mục tiêu khác nhau, ví vậy,
GV cần cân đối các loại bài tập cho vừa khớp với thời lượng và lực học của HS
3.3.2 Thực hiện trong giờ làm văn
GV có thể tiến hành hướng dẫn HS vận dụng kiến thức về nghĩa của câu để rèn luyện kĩ năng viết câu, viết đoạn, dùng từ trong giờ trả bài làm văn, cụ thể là trong khâu phân tìch và sửa chữa lỗi GV có thể thực hiện thông qua các thao tác tổ chức dạy học như sau:
- Chọn ngữ liệu ( câu văn) từ chình bài làm của HS; ngữ liệu phân chia làm hai loại: có lỗi và không có lỗi
- Cho HS phân tìch ngữ liệu theo định hướng: nghĩa sự việc của câu, nghĩa tính thái của câu,
từ tính thái sử dụng có thìch hợp không, có thể thay thế từ tính thái đã dùng bằng từ tính thái khác phù hợp hơn không
- HS phân tìch và tự quyết định
- GV giảng giải thêm để HS có thể tự sửa lỗi trong chình bài làm của mính
Chương 4: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
4.1 Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm
Thực nghiệm nhằm kiểm nghiệm và xác nhận tình khả thi, hiệu quả của đề tài
