Vận dụng mô hình lực hấp dẫn để phân tích, đánh giá và đề ra giải pháp cho tình hình thương mại việt nam

công trình đạt giải khuyến khích trong cuộc thi sinh viên nghiên cứu khoa học FTU 2013 .Hy vọng tài liệu này sẽ hữu ích cho các bạn tham khảo !

B GIÁO D C VÀ ÀO T O

-o0o -

Công trình tham d Cu c thi

Sinh viên nghiên c u khoa h căTr ngă i h c Ngo iăth ngă2013

Tên công trình: V NăD NGăMỌăHÌNHăL CăH PăD Nă ă

Nhóm ngành: KD3

Hà N i, tháng 5 n m 2013

M C L C

L I M U 1

CH NGă1:ăLụăTHUY T CHUNG V TH NGăM I QU C T VÀ MÔ HÌNH L C H P D N 5

1 Lý thuy t v l i th tuy t đ i và l i th so sánh trong th ng m i 5

2 Mô hình Heckscher-Ohlin (H-O) 6

3 Lý thuy t m i v th ng m i 7

3.1 Lý thuy t v th ng m i d a trên hi u qu kinh t theo quy mô 7

3.2 Lý thuy t v th ng m i n i ngành 8

3.3 Lý thuy t th ng m i d a trên vòng đ i s n ph m 9

4 Mô hình l c h p d n trong th ng m i 9

5 T ng quan v vi c áp d ng mô hình l c h p d n trong phân tích ho t đ ng th ng m i 11

5.1 Các nghiên c u n c ngoài 11

5.2 Các nghiên c u trong n c 12

CH NGă2:ăV N D NG MÔ HÌNH L C H P D N PHÂN TÍCH CÁC Y U T NHăH NGă N HO Tă NGăTH NGăM I C A VI T NAM 14

1 Th c tr ng ho t đ ng th ng m i c a Vi t Nam 14

1.1 T n m 1976 đ n n m 1985 14

1.2 T n m 1986 đ n n m 2007 16

1.3 T n m 2007 đ n nay 21

2 Mô hình đánh giá các y u t nh h ng đ n ho t đ ng th ng m i c a Vi t Nam 25

2.1 T ng quan s li u s d ng đ phân tích 25

2.2 Xây d ng mô hình 28

2.3 Các v n đ khi c l ng mô hình 31

2.4 K t qu c l ng 32

m n ng th ng m i 35

CH NGă3:ăM T S GI I PHÁP NH MăT NGăC NG HO Tă NG

TH NGăM I C A VI T NAM 41

1 Xu th phát tri n ho t đ ng th ng m i c a Vi t Nam 41

2 M t s gi i pháp nh m t ng c ng ho t đ ng th ng m i c a Vi t Nam 43

K T LU N 46

TÀI LI U THAM KH O 47

B ng 5: Kim ng ch, t c đ t ng/gi m xu t nh p kh u c a ASEAN n m 2011

B ng 6: Nh ng qu c gia có giá tr trao đ i th ng m i l n nh t v i Vi t Nam

B ng 7: Các y u t nh h ng đ n ho t đ ng th ng m i c a Vi t Nam

B ng 8: Ti m n ng trao đ i th ng m i c a các qu c gia v i Vi t Nam

B ng 9: Các n c có tr s th i gian nh nh t

Bi uăđ 1: Giá tr trao đ i th ng m i gi a Vi t Nam và các nhóm n c

Bi uăđ 2: T c đ t ng tr ng th ng m i trung bình n m gi a Vi t Nam v i các

nhóm n c giai đo i 2000 - 2010

L I M U

1 Tínhăc păthi tăc aăđ ătƠi

Sau khi chi n tranh v i M k t thúc n m 1975, Vi t Nam b t tay vào xây d ng n n kinh t theo mô hình kinh t k ho ch hóa t p trung Trong kho ng 10 n m (t 1976

- 1985), Vi t Nam áp d ng chính sách th ng m i là khuy n khích s n xu t trong

n c thay th hàng nh p kh u, d n đ n k t qu là kim ng ch xu t kh u c a Vi t Nam th ng th p, ch b ng 20 - 40% kim ng ch nh p kh u (Ngu n: Niên giám

th ng kê, T ng c c Th ng kê Vi t Nam) Tuy nhiên, s n xu t trong n c không đáp

ng đ nhu c u c a ng i dân nên h u h t các lo i hàng hóa thi t y u ph c v cho

s n xu t và đ i s ng đ u ph i nh p kh u khi n n n kinh t r i vào tình tr ng suy thoái nghiêm tr ng N m 1986, Vi t Nam b t tay vào công cu c c i t n n kinh t

t k ho ch hóa t p trung sang n n kinh t th th ng, khuy n khích các doanh nghi p t nhân phát tri n và xu t kh u sang th tr ng n c ngoài, t ng c ng thi t

l p các m i quan h h p tác song ph ng và đa ph ng, khai thác ngu n hàng, m

r ng tìm ki m th tr ng

Trong nh ng n m tr l i đây, trong khi các th tr ng xu t kh u truy n th ng c a

Vi t Nam đang có xu h ng bão hòa và ngày càng khó tính, th tr ng châu Phi, Tây Á và Nam Á đ c đánh giá v n còn nhi u c h i và tri n v ng đ i v i vi c đ y

m nh xu t kh u hàng hóa c a Vi t Nam c bi t khi kh ng ho ng tài chính và suy

thoái kinh t có tác đ ng l n đ n xu t kh u thì vi c chuy n d ch th tr ng càng tr

nên quan tr ng Trong 5 n m g n đây, Vi t Nam đư và đang đ y m nh vi c xu t

kh u sang th tr ng Tây Á và châu Phi sau nh ng tín hi u tích c c t nh ng th

tr ng này

Hi n nay, nhi u m t hàng xu t kh u c a Vi t Nam đư b c đ u giành đ c uy tín

t i th tr ng các n c khu v c châu Phi, Tây Á nh th y s n, cà phê, h t tiêu, d t may Các chuyên gia th ng m i cho bi t: đi u này đ c minh ch ng rõ nét qua

kim ng ch xu t kh u sang th tr ng khu v c không ng ng gia t ng, kim ng ch

n c Nhi u nghiên c u s d ng mô hình l c h p d n (gravity model) đ ch ra r ng

các y u t nh t ng thu nh p qu c n i (GDP), s l ng dân c , kho ng cách v đ a

lý và kho ng cách v v n hóa là nh ng y u t quan tr ng nh h ng đ n k t qu

ho t đ ng th ng m i gi a các n c Ví d , nghiên c u c a Blomqvist (2004) v

ho t đ ng th ng m i c a Singapore, Montanari (2005) v ho t đ ng th ng m i

gi a EU v i Balkans, Anaman và Al-Kharusi (2003) v tác đ ng c a dân s t i ho t

đ ng th ng m i c a Brunei v i EU, Thornton và Goglio (2002) v tác đ ng c a

qui mô n n kinh t , kho ng cách đ a lý, và ngôn ng trong th ng m i song ph ng

trong n i b ASEAN… Tuy nhiên, Vi t Nam, theo quan sát c a chúng tôi, cho

đ n th i đi m này ch có hai nghiên c u c a Nguy n B c Xuân (2010) v các nhân

t nh h ng đ n ho t đ ng xu t kh u c a Vi t Nam v i các n c khác t n m

1991 đ n 2006 b ng ph ng pháp ti p c n l c h p d n, và nghiên c u c a Thái

Trí (2006) v th ng m i gi a Vi t Nam và 23 n c châu Âu t n m 1993 đ n

2004 b ng mô hình l c h p d n Vì v y, c n thi t ph i có thêm nhi u công trình nghiên c u m r ng v m ng đ tài này, đ hi u rõ h n xu h ng chuy n d ch ho t

đ ng th ng m i c a Vi t Nam đ c bi t là v i khu v c châu Phi và Tây Á trong

nh ng n m g n đây K t qu nghiên c u c a đ tài có th giúp các nhà ho ch đ nh chính sách có cái nhìn rõ nét h n v xu h ng phát tri n c a ho t đ ng xu t nh p

kh u c a Vi t Nam Qua đó, đ tài c ng đ xu t m t s chính sách phù h p nh m

khai thác hi u qu nh t ho t đ ng th ng m i v i các đ i tác ti m n ng

- xu t đ c chính sách và các gi i pháp nh m t ng c ng ho t đ ng th ng

m i c a Vi t Nam và khai thác hi u qu nh t các đ i tác ti m n ng

3 ă iăt ng và ph măviănghiênăc u

3 1.ă iăt ngănghiênăc u

i t ng nghiên c u c a đ tài là lý thuy t v mô hình l c h p d n trong th ng

m i, các y u t nh h ng đ n ho t đ ng th ng m i c a Vi t Nam v i các n c

trên th gi i và các gi i pháp nh m t ng c ng ho t đ ng th ng m i c a Vi t

Nam

3.2 Ph măviănghiênăc u

Ph m vi nghiên c u c a đ tài là ho t đ ng xu t kh u và nh p kh u c a Vi t Nam

v i t t c các n c trên th gi i Ngoài ra, đ tài c ng phân tích chuyên sâu v i các

n c đang có xu h ng tr hành đ i tác th ng m i ti m n ng c a Vi t Nam nh các n c châu Phi và Tây Á

4 ăCáchăti păc năvƠăph ngăphápănghiênăc u

4.1 Cách ti p c n

Trên n n t ng c s lý lu n v mô hình l c h p d n, đ tài s d ng mô hình đ nh

l ng h i qui nh th c (O S) đ l ng hóa nh h ng c a các y u t đ n ho t đ ng trao đ i th ng m i c a Vi t Nam K t qu l ng là c s đ đ tài đ ra các gi i

cá nhân trong và ngoài n c nh m thu th p các thông tin l lu n v v n d ng

mô hình l c h p d n trong th ng m i qu c t K th a các k t qu nghiên

c u có tr c và tham kh o kinh nghi m c a m t s n c đ t ng c ng c s khoa h c, hi u bi t c n thi t cho công vi c nghiên c u

- (2) D a trên l thuy t nghiên c u v mô hình l c h p d n, đ tài s d ng

Ch ngă1: Lý thuy t chung v th ng m i qu c t và mô hình l c h p d n

Ch ngă2: V n d ng mô hình l c h p d n phân tích các y u t nh h ng đ n ho t

đ ng th ng m i c a Vi t Nam

Ch ngă3: M t s gi i pháp nh m t ng c ng ho t đ ng th ng m i c a Vi t Nam

CH NGă1: LÝ THUY T CHUNG V TH NGăM I

QU C T VÀ MÔ HÌNH L C H P D N

1.ăLỦăthuy tăv ăl iăth ătuy tăđ iăvƠăl iăth ăsoăsánhătrongăth ngăm i

Adam Smith là ng i đ u tiên đ a ra l thuy t v l i th tuy t đ i c a ho t đ ng

ngo i th ng Trong cu n “S giàu có c a các qu c gia” (Smith, 1776), A.Smith đư

so sánh các qu c gia v i các h gia đình M i h gia đình đ u th y có l i khi s n

xu t ch m t vài m t hàng đáp ng nhu c u c a h và mua nh ng hàng hóa c a

ng i khác, các qu c gia c ng nh v y Nh ng ng i ch gia đình khôn ngoan s

không bao gi c g ng t s n xu t ra m t hàng nào mà chi phí b ra đ s n xu t l n

h n giá ph i tr đ mua m t hàng đó Ng i th may s may m t chi c áo sau đó mang đi trao đ i l y m t đôi giày c a hi u đóng giày

Nh v y, l i th tuy t đ i là l i th có đ c trong đi u ki n so sánh chi phí s n xu t

đ s n xu t ra cùng m t lo i s n ph m, khi m t n c s n xu t s n ph m có chi phí cao h n có th nh p s n ph m đó t n c khác có chi phí s n xu t th p h n Các

qu c gia t p trung chuyên môn hóa vào s n xu t m t hàng mà mình có l i th tuy t

đ i, sau đó trao đ i v i các qu c gia khác và k t qu là t t c các bên đ u đ c

h ng l i t th ng m i qu c t

Lý thuy t v l i th tuy t đ i c a A.Smith đư bác b quan đi m c a Ch ngh a

Tr ng th ng cho r ng th ng m i qu c t là m t trò ch i có t ng b ng không,th c

ch t đây là trò ch i mang l i l i ích cho t t c các bên tham gia Tuy nhiên, lý

thuy t này ch dành cho nh ng qu c gia có l i th tuy t đ i khi s n xu t m t lo i hàng hóa nào đó, nó không th gi i thích đ c lí do vì sao nh ng qu c gia không có

l i th tuy t đ i l i tham gia vào th ng m i qu c t Lý thuy t v l i th so sánh

c a David Ricardo s tr l i cho v n đ này

Lý thuy t v l i th so sánh c a D.Ricardo cho r ng “m t qu c gia, c ng nh m t

ng i, thu đ c l i ích t th ng m i b ng cách xu t kh u hàng hóa ho c d ch v

mà qu c gia đó có th s n xu t v i l i th so sánh l n nh t, và nh p kh u nh ng

hàng hóa mà qu c gia đó có l i th so sánh nh nh t” (Ricardo, 1817)

Lý thuy t l i th so sánh đư ch ng minh đ c r ng m t qu c gia có th thu đ c l i

t th ng m i cho dù qu c gia đó có l i th tuy t đ i hay không Lý thuy t l i th

so sánh là khái ni m tr ng y u trong nghiên c u th ng m i qu c t Nhà kinh t

h c đ c gi i th ng Nobel n m 1970 Paul Samuelson đư vi t: “M c dù có nh ng

h n ch , lý thuy t l i th so sánh v n là m t trong nh ng chân lý sâu s c nh t c a

m i môn kinh t h c Các qu c gia không quan tâm đ n l i th so sánh đ u ph i tr

m t cái giá r t đ t b ng m c s ng và t ng tr ng kinh t c a chính mình”

2 Mô hình Heckscher-Ohlin (H-O)

Là m t trong nh ng lý thuy t hàng đ u v các y u t quy t đ nh mô hình th ng

m i c a m t qu c gia, lý thuy t Heckscher-Ohlin ra đ i khi Eli Heckscher, m t nhà

kinh t ng i Th y i n phát tri n t ng t m t bài báo xu t b n n m 1919, sau

đó đ c Bertil Ohlin, m t sinh viên c a Heckscher ch ng minh và ph bi n r ng rãi

vào nh ng n m 30 c a th k XX Lý thuy t và b ng ch ng đ y tính thuy t ph c

c a Ohlin đ c c ng c thêm b i Paul Samuelson, ông đư nêu lên nh ng đi u ki n

toán h c ki m ch ng d báo c a mô hình Heckscher-Ohlin là hoàn toàn chính xác

H c thuy t v mô hình th ng m i c a Heckscher-Ohlin đ c phát bi u nh sau:

“Nh ng hàng hóa mà vi c s n xu t ra chúng c n nhi u y u t d th a và c n ít y u

t khan hi m đ c xu t kh u đ đ i l y nh ng hàng hóa mà vi c s n xu t ra chúng

c n các y u t s n xu t theo t l ng c l i Vì v y, nói m t cách gián ti p, các y u

t s n xu t d th a đ c xu t kh u và các y u t cung khan hi m đ c nh p kh u”

(Ohlin, 1993)

Hay ng n g n h n, h c thuy t Heckscher-Ohlin d đoán r ng các n c xu t kh u

đ c s d ng đ s n xu t ra các hàng hóa khác nhau M t qu c gia đ c coi là có

y u t lao đ ng d th a khi qu c gia đó có t l gi a lao đ ng và các y u t khác cao h n các qu c gia khác M t s n ph m đ c coi là thâm d ng lao đ ng n u t l

chi phí lao đ ng so v i giá tr s n ph m l n h n t l đó trong các s n ph m khác

Mô hình Heckscher-Ohlin đ c coi là phát tri n lên t mô hình th ng m i đ n

gi n c a D.Ricardo khi b sung thêm v n và đ t đai bên c nh lao đ ng, nhân t c

b n

3.ăLỦăthuy tăm iăv ăth ngăm i

3.1.ăLỦăthuy tăv ăth ngăm iăd aătrênăhi uăqu ăkinhăt ătheoăquyămô

Hi u qu kinh t theo quy mô, hay còn g i là tính kinh t theo quy mô, c ng là m t

lý do chính d n đ n vi c trao đ i th ng m i gi a các qu c gia Tính kinh t theo quy mô đ c tr ng cho quá trình s n xu t mà trong đó, s t ng lên c a m t s l ng

s n ph m nh t đ nh s làm gi m chi phí bình quân trên m i s n ph m s n xu t ra

Khi s n xu t trong ngành có đ c tính này, thì vi c chuyên môn hóa và trao đ i

th ng m i s làm t ng n ng su t lao đ ng c ng nh t o ra l i nhu n cho t t c các bên tham gia vào th ng m i

Theo lý thuy t v th ng m i d a trên hi u qu kinh t theo quy mô, s khác bi t

gi a các qu c gia không ph i là y u t duy nh t d n đ n trao đ i th ng m i gi a

các qu c gia đó ó chính là lí do trong th ng m i qu c t l i có hi n t ng gi a các n c nh Nh t và Hàn Qu c, Pháp và c, M và Canada; m c dù ngu n l c

c ng nh n ng su t lao đ ng không khác bi t nhi u nh ng trao đ i th ng m i gi a

nh ng n c này l i khá l n

3.2 Lý thuy tăv ăth ngăm iăn iăngƠnh

Các lý thuy t v th ng m i qu c t c a Adam Smith (l i th tuy t đ i), David

Ricardo (l i th so sánh) hay c a Heckscher-Ohlin (t l các nhân t ) đ u đư d đoán r ng nguyên nhân c a vi c trao đ i hàng hóa gi a các qu c gia là do s khác

nhau v các ngu n l c và v n ng su t lao đ ng Tuy nhiên, nh ng b ng ch ng th c

t l i ch ra r ng các n c có trang b ngu n l c t ng t nhau nh p kh u và xu t

kh u đ ng th i các s n ph m t ng t thu c cùng m t ngành Do v y, n u ch v n

d ng nh ng lý thuy t th ng m i c đi n nói trên thì chúng ta khó có th gi i thích

đ c m t cách thuy t ph c nh ng hi n th c này ó chính là lí do các l thuy t m i

v th ng m i ra đ i, trong đó có l thuy t th ng m i n i ngành

Th ng m i n i ngành (Intra-Industry Trade) là vi c trao đ i th ng m i hai chi u, trong đó các qu c gia xu t kh u và nh p kh u đ ng th i các s n ph m t ng t

nhau Ví d , M và châu Âu cùng có l i th t ng đ i v v n và công ngh nh ng

M v n xu t kh u xe Ford và nh p xe BMW t châu Âu S d đi u này x y ra là vì

ng i tiêu dùng quan tâm t i tính đa d ng c a s n ph m, chính s a thích tính đa

d ng này đư cho phép c hai hãng Ford và BMW có l i th t ng đ i trong s n xu t

nh ng nhãn hi u c a mình

M t b ph n l n th ng m i qu c t hi n nay là th ng m i n i ngành, lí do ch

y u là vì th ng m i n i ngành cho phép các qu c gia thu đ c l i t th tr ng

r ng l n h n Th t v y, tham gia vào th ng m i n i ngành các qu c gia s có kh

n ng cùng m t lúc gi m b t s lo i s n ph m t mình s n xu t ra và t ng thêm s

đa d ng hàng hóa cho ng i tiêu dùng trong n i đ a Do s l ng ch ng lo i hàng

hóa gi m đi, m t n c có th t p trung vào s n xu t m t s m t hàng quy mô l n

h n, v i n ng su t lao đ ng cao h n, và chi phí s n xu t th p h n

3.3 ăLỦăthuy tăth ng m iăd aătrênăvòngăđ iăs năph m

N i dung c b n c a h c thuy t này nh sau: r t nhi u s n ph m ph i tr i qua m t

chu k s ng bao g m b n giai đo n: gi i thi u; phát tri n; chín mu i và suy thoái

Xét trên quy mô th tr ng th gi i, đ kéo dài chu k s ng c a m t s n ph m, các hưng th ng hay thay đ i đ a đi m s n xu t, m r ng s n xu t sang khu v c th

tr ng khác tu thu c vào t ng giai đo n c a chu k s ng K t qu là quan h

th ng m i gi a các qu c gia v s n ph m đó đ c t o nên và quan h này thay đ i

tu theo các giai đo n c a chu k :

- Giai đo n gi i thi u: vì là s n ph m m i, còn s n xu t đ c quy n nên giá

cao, s n l ng tiêu th ít, ch y u là đ c tiêu th n c phát minh ra s n

ph m

- Giai đo n phát tri n: s n l ng s n xu t và tiêu th t ng m nh, nhi u nhà

s n xu t cùng tham gia s n xu t các s n ph m t ng t do đó tính c nh tranh

t ng lên; nhà s n xu t lúc đó m i b t đ u xu t kh u s n ph m sau đó tìm cách di chuy n đ a đi m s n xu t sang các qu c gia g n g i v m c s ng và

v n hoá

- Giai đo n chín mu i: s n ph m c nh tranh m nh, th ph n gi m, giá gi m

Sau khi c i ti n thay đ i m u mư, ki u dáng, nhà s n xu t tìm cách gi i thi u, phát tri n th tr ng sau đó di chuy n đ a đi m s n xu t sang các n c kém phát tri n h n

- Giai đo n suy thoái: s n ph m đư lưo hoá, ch y u ch còn th tr ng

nh ng n c đang phát tri n Trong giai đo n này có hi n t ng xu t kh u

ng c s n ph m v các n c công nghi p phát tri n do m t b ph n dân c

v n còn có nhu c u v s n ph m

4 Mô hì nhăl căh păd nătrongăth ngăm i

Lý thuy t v l c h p d n đ c s d ng r ng rãi trong nh ng n m g n đây đ gi i

thích v ho t đ ng trao đ i th ng m i gi a hai qu c gia, đi u mà các lý thuy t

kinh t h c khác không làm đ c Trong v t lí h c, theo “ nh lu t v n v t h p

d n” c a Isaac Newton, gi a hai v t th luôn t n t i m t l c h p d n có đ l n t l

thu n v i kh i l ng c a hai v t th và t l ngh ch v i bình ph ng kho ng cách

Lý thuy t v l c h p d n đ c áp d ng l n đ u tiên trong th ng m i qu c t

b i Jan Tinbergenvào n m 1962 Sau đó, r t nhi u nhà kinh t khác đư ti p t c v n

d ng lý thuy t này vào phân tích dòng ch y th ng m i song ph ng gi a các

n c Mô hình ph bi n th ng đ c s d ng có d ng nh sau: (xem thêm

Krugman và Maurice, 2005)

Trong đó:

là t ng l ng trao đ i th ng m i hai chi u c a qu c gia i đ n qu c gia j

là quy mô c a hai n n kinh t qu c gia i và j, th ng đ c l y là t ng s n

(3)

5.ăT ngăquanăv ăvi căápăd ngămôăhìnhăl căh păd nătrong phơnătíchăho tăđ ngă

th ngăm i

5 1.ăCácănghiênăc uă ăn căngoƠi

Mô hình l c h p d n đóng góp m t vai trò r t quan tr ng trong vi c phân tích dòng

ch y th ng m i song ph ng và đư đ c các nhà nghiên c u ch ng minh r ng là

m t công c r t h u ích đ đánh giá ti m n ng th ng m i, hay là ti m n ng xu t

kh u c a m t qu c gia

Timbergen (1903 - 1994), nhà kinh t h c ng i Hà an, là ng i đ u tiên đư ng

d ng mô hình l c h p d n đ phân tích nh ng dòng ch y th ng m i qu c t vào

n m 1962 Mô hình c a ông v i bi n ph thu c là t ng dòng ch y th ng m i t

n c A sang n c B, cùng v i GDP c a các n c và kho ng cách gi a 2 n c là

các bi n đ c l p K t qu c a ông cho th y r ng các bi n GDP có ngh a tích c c,

và bi n kho ng cách thì ng c l i, đi u này nói lên đ c r ng các n c có quy mô

n n kinh t càng l n, và kho ng cách càng g n nhau thì càng trao đ i th ng m i

v i nhau nhi u h n

Sau Timbergen, hàng lo t các nhà nghiên c u khác c ng đư ng d ng mô hình l c

h p d n đ phân tích v th ng m i qu c t R t nhi u bài nghiên c u đi n hình

nh : Chan-Hyun Sohn (2005) - phân tích nh ng dòng ch y th ng m i Hàn

Qu c, Ranajoy và Tathagata (2006) - gi i thích v xu h ng th ng m i n , Alberto vào n m 2009 c ng s d ng mô hình này đ xem xét r ng li u mô hình có

th gi i thích đ c ho t đ ng xu t kh u c a các n c khu v c châu Phi hay

không, Càng nh ng bài nghiên c u v sau, mô hình càng d n d n đ c c i ti n

nhi u h n v i nhi u bi n đ c l p m i nh : dân s , t giá h i đoái, GDP bình quân

đ u ng i, FDI, và đ c bi t h n là s xu t hi n c a các bi n gi nh : History (l ch

s ), WTO, ASEAN, trong nh ng bài nghiên c u c a Chan-Hyun Sohn (2005), Alberto (2009),

5 2.ăCácănghiênăc uă ătrongăn c

Cho đ n th i đi m này, có r t nhi u bài nghiên c u v tình hình th ng m i, ho t

đ ng xu t nh p kh u Vi t Nam, nh ng theo quan sát và thu th p c a chúng tôi thì

ch có hai bài s d ng mô hình l c h p d n đ phân tích đó là nghiên c u c a

Thái Trí (2006) và c a Nguy n B c Xuân (2010)

Thái Trí (2006) đư áp d ng mô hình này đ gi i thích dòng ch y th ng m i song ph ng gi a Vi t Nam và 23 n c Châu Âu t n m 1993 đ n n m 2004 Tác

gi đư s d ng bi n ph thu c là giá tr th ng m i, t c là t ng xu t kh u và nh p

kh u gi a Vi t Nam v i các n c trong khu v c Châu Âu, các bi n đ c l p đó là

GDP, dân s , t giá h i đoái th c t , kho ng cách và bi n gi là l ch s K t qu h i

qui cho th y r ng, các bi n nh h ng đ n s giao th ng gi a Vi t Nam v i các

n c Châu Âu đó là qui mô n n kinh t (GDP) và qui mô th tr ng (dân s ) v i

nh h ng tích c c, và t giá h i đoái th c t v i nh h ng tiêu c c Bi n kho ng

cách và l ch s h u nh không có nh h ng gì đáng k đ n dòng ch y th ng m i

gi a Vi t Nam và 23 n c Châu Âu Ngoài ra, tác gi đư ng d ng mô hình này đ đánh giá ti m n ng th ng m i gi a Vi t Nam và 23 n c Châu Âu Qua tính toán,

ông nh n th y r ng Vi t Nam v n ch a khai thác tri t đ ti m n ng th ng m i đ i

v i m t s n c nh Áo, Ph n Lan, Luxembourg

Nghiên c u c a Nguy n B c Xuân (2010) s d ng mô hình l c h p d n đ phân

tích ho t đ ng xu t kh u Vi t Nam, v i bi n ph thu c là giá tr xu t kh u t Vi t Nam sang các n c khác t n m 1986 đ n n m 2006, các bi n đ c l p đó là t ng

thu nh p (đ c tính toán qua GDP trong n m đó), kho ng cách, t giá h i đoái th c

t trung bình và bi n gi là ASEAN Sau khi ch y mô hình h i qui, ông nh n xét

r ng các bi n thu nh p, t giá h i đoái và ASEAN có nh h ng tích c c, t c là

xu t kh u c a Vi t Nam sang m t n c s t ng n u thu nh p c a Vi t Nam và n c

đó t ng, t giá h i đoái t ng và n c đó n m trong khu v c ASEAN Ng c l i,

bi n kho ng cách l i có ngh a tiêu c c, Vi t Nam s xu t kh u sang m t n c

ASEAN nhi u h n n u n c y g n v m t đ a lý v i Vi t Nam h n

Nh v y, s l ng bài vi t s d ng mô hình l c h p d n đ phân tích tình hình

th ng m i Vi t Nam còn r t khiêm t n H n n a, hai bài nghiên c u nêu trên

v n ch a l gi i đ c xu h ng th ng m i ngày càng phát tri n c a Vi t Nam v i

m t s n c và khu v c nh châu Phi, Tây Á và Nam Á Vì v y, đ tài nghiên c u

c a chúng tôi v i ph m vi đ c m r ng h n, t p trung vào nh ng đ i tác th ng

m i ti m n ng c a Vi t Nam là c n thi t, đóng góp vào s thi u h t v m t lí thuy t

và nghiên c u th c ti n trong vi c v n d ng mô hình l c h p d n đ phân tích ho t

đ ng th ng m i c a Vi t Nam

CH NGă2:ăV N D NG MÔ HÌNH L C H P D N PHÂN

1.ăTh cătr ngăho tăđ ngăth ngăm iăc aăVi tăNam

1.1.ăT ăn mă1976ăđ năn mă1985

Sau khi đ t n c đ c th ng nh t, chúng ta có đi u ki n và kh n ng khai thác có

hi u qu nh ng ti m n ng c a qu c gia nh đ t đai, r ng, bi n, khí h u, tài nguyên

thiên nhiên, phong c nh, ngu n lao đ ng và y u t con ng i, v trí c a Vi t Nam…

đ đ y m nh xu t kh u, phát tri n du l ch, các d ch v thu ngo i t , phát tri n ngo i

th ng m r ng h p tác kinh t , khoa h c k thu t v i n c ngoài, thu hút v n và

k thu t n c ngoài

Nh ng bên c nh đó, chúng ta c ng ph i đ i m t v i nh ng thách th c b t ngu n t trình đ phát tri n kinh t c a c n c còn th p, c s v t ch t và k thu t còn th p

kém, kinh t hàng hoá ch a phát tri n, ch a có tích lu t n i b n n kinh t , n n

kinh t còn b l thu c n ng n vào bên ngoài M t khác, nh ng h u qu kinh t

n ng n t cu c chi n tranh kéo dài làm cho đ t n c phát tri n ch m l i trong vòng

nhi u n m và gây ra nh ng v t th ng xư h i mà ph i qua m t th i gian dài m i

hàn g n đ c

Tr c tình hình đó, các ho t đ ng kinh t đ i ngo i, trong đó có ngo i th ng c n

đ c phát tri n và m r ng đ đ a đ t n c ti n lên

N m 1977, n c ta tham gia Ngân hàng u t Qu c t và Ngân hàng H p tác

Qu c t thu c H i đ ng T ng tr Kinh t (H TTKT) Tháng 7/1978, t i khoá h p

l n th 32 c a H TTKT, n c ta đư gia nh p H TTKT v i t cách là thành viên

chính th c

Sau khi gia nh p H TTKT, Chính ph Vi t Nam đư k Hi p c H u ngh và Hi p

c h p tác Kinh t dài h n v i Liên Xô (11/1978) và nhi u n c XHCN khác

B ngă1:ăXu tănh păkh uăc aăVi tăNamăgiaiăđo nă1976 - 1985

n v tính: Tri u RUB (Nga)

(Ngu n: Niên giám th ng kê qua các n m)

Ngày 18/04/1977, Chính ph Vi t Nam đư ban hành i u l v đ u t c a n c

ngoài vào Vi t Nam, nh m thu hút đ u t c a n c ngoài, không phân bi t ch đ

chính tr , trên nguyên t c đ m b o đ c l p ch quy n c a Vi t Nam và các bên cùng

có l i Nh ng t cu i n m 1978, đ u n m 1979 đ n cu i n m 1980, tình hình tr

nên ph c t p Trong nh ng n m này, trong khi iên Xô và các n c c ng đ ng

XHCN, n và m t s n c bè b n khác t n tình h p tác h tr Vi t Nam đ

kh c ph c khó kh n thì m t s n c ph ng Tây th c hi n chính sách c m v n và

phân bi t đ i x v iVi t Nam, ng ng vi n tr và đ u t , k c vi c ng ng th c hi n

các kho n tín d ng đư cam k t v i Chính ph ta Không nh ng th , h còn tác đ ng

t i các t ch c kinh t tài chính, tín d ng qu c t đ ng ng các quan h v i Vi t Nam nh Qu ti n t Qu c t và Ngân hàng Th gi i

Hoàn c nh qu c t không thu n l i đó đư gây ra cho n c ta không ít khó kh n,

nh ng kinh t đ i ngo i nói chung và xu t nh p kh u nói riêng v n đ c ti p t c

phát tri n B ng 1 d i đây đ a ra k t qu ho t đ ng xu t nh p kh u giai đo n 1976

- 1985

Nhìn vào b ng s li u trên chúng ta có th th y kim ng ch xu t kh u t ng d n qua các n m T l t ng tr ng bình quân trong giai đo n 1976 - 1985 c a xu t kh u

(13,5%/n m) cao h n t l t ng c a t ng kim ng ch buôn bán hai chi u (8,4%/n m)

và c a nh p kh u (7%/n m) Trong giai đo n 10 n m này chúng ta đư nh p siêu

kho ng 10 t RUB trong khi kim ng ch xu t kh u hàng n m ch đ t vài tr m tri u

RUB N u so sánh v i nh p kh u, t l xu t kh u hàng n m ch đ t kho ng t 21%

đ n 40%

1.2.ăT ăn mă1986ăđ năn mă2007

a Kháiăquátăth cătr ngăth ngăm i:

Sau khi th ng nh t đ t n c n m 1975, Vi t Nam xây d ng n n kinh t theo mô hình k ho ch hóa t p trung Tuy nhiên, n n kinh t r i vào b t c, s n l ng s n

xu t trong n c không đ ph c v cho nhu c u c a ng i dân Vì v y, trong i

h i ng VI n m 1986, ng và nhà n c đư quy t đ nh chuy n đ i vi c phát tri n

n n kinh t sang mô hình kinh t th tr ng d i s qu n l c a nhà n c M t trong nh ng nhi m v chính c a ch ng trình đ i m i này là khuy n khích và phát tri n thành ph n kinh t t nhân và gi m b t s ph thu c c a n n kinh t vào kh i kinh t nhà n c Ngoài ra, chính ph c ng khuy n khích ho t đ ng th ng m i

- Th tr ng n c ngoài đ c m r ng theo đa d ng hóa và đa ph ng hóa

b Khái quát t ìnhăhìnhăxu tăkh u

B ng 2 cho th y kim ng ch xu t kh u t n m 1986 đ n n m 2007 c a Vi t Nam

đ u t ng T c đ t ng tr ng xu t kh u trung bình giai đo n 1986 - 1990 là 23,11%,

t 1991 - 1995 là 27,1%, t n m 1996 - 2000 là 18,86%, t 2001 - 2003 là 15,02%,

và tính c giai đo n 1986 đ n n m 2007 là 20%

Tuy nhiên n m 1991, kim ng ch xu t kh u gi m so v i n m 1990 T c đ t ng

tr ng âm là do s s p đ c a iên Xô c và các n c XHCN ông Âu nên ta đư đánh m t th tr ng truy n th ng ch y u c a mình

Cu c kh ng ho ng tài chính ông Nam Á n m 1997 c ng tác đ ng đ n ho t đ ng

xu t kh u c a Vi t Nam, xu t kh u n m 1998 c a n c ta ch đ t 9360 tri u USD

Tuy nhiên, t n m 1998 - 2007, nh có nh ng gi i pháp v mô đúng đ n, ho t đ ng

xu t kh u đư thoát kh i kh ng ho ng và ti p t c đi lên T c đ t ng tr ng cao nh t

là 35,81% vào n m 1994

B ngă2:ăKimăng chăxu tăkh u 1986 - 2007

N m Kim ng ch xu t kh u (Tri u USD)

Nhi u m t hàng xu t kh u c a Vi t Nam chi m v trí xu t kh u hàng đ u th gi i:

h tiêu, và h t đi u đ ng hàng đ u (chi m 1/3 th ph n th gi i); g o chuy n t v trí th hai lên xu t kh u v i s l ng nhi u nh t th gi i; cà phê đ ng hàng th hai trên th gi i; trong s nh ng m t hàng xu t kh u có giá tr cao thì có đ n 9 m t hàng có kim ng ch xu t kh u trên 1 t USD (xem B ng 3)

B ng 3: Các m tăhƠngăcóăkimăng chăxu tăkh u trên 1 t ăUSDăvƠoăn mă2006

Th tr ng xu t kh u c a Vi t Nam trên 23 n c, trong đó có 9 th tr ng xu t

kh u ch l c có kim ng ch xu t kh u trên 1 t USD(2003-2007): châu Á, ASEAN,

Trung Qu c, Nh t B n, EU 25, M , châu Phi, Úc, châu M

c Khái quát t ìnhăhìnhănh păkh u

B ng 4 th hi n kim ng ch nh p kh u c a Vi t Nam giai đo n 1986 - 2007 N m

2006 kho ng 70% hàng nh p kh u là nguyên v t li u ph c v s n xu t, các m t hàng tiêu dùng khác chi m kho ng 30% Sang đ n n m n m 2007 kim ng ch nh p

kh u v n ch y u là nguyên v t li u ph c v s n xu t nh máy móc, thi t b d ng

c , ph tùng c tính đ t 4,4 t USD, t ng t i 46,4% so v i cùng k ; x ng d u 3,3

t USD, t ng 8,2%; s t thép 2,15 t USD, t ng 60,9%, hóa ch t t ng 47,1%, ô tô

t ng 76,9%, tân d c t ng 25,6%

Th tr ng nh p kh u l n nh t c a Vi t Nam đ n n m 2007 là Trung Qu c, Singapore, ài oan, Nh t B n và Hàn Qu c v i tr giá hàng hóa nh p kh u t 5 th

tr ng này chi m h n 50% t ng kim ng ch nh p kh u c a c n c

B ngă4:ăKimăng chănh păkh uă1986ă- 2007

V tình tr ng nh p siêu, trong su t 25 n m t khi th c hi n đ i m i đ n n m 2011,

ch có n m 1992 Vi t Nam xu t siêu 40 tri u USD, t l nh p siêu trung bình c a giai đo n 1986 - 1990 là 80% so v i kim ng ch xu t kh u, t l nh p siêu cao nh t

là n m 1987 đ t 187%; giai đo n 1991 - 1995 là 33%; giai đo n 1996 - 2000 là 20%; giai đo n 2001 - 2005 là 17% và giai đo n 2006 - 2010 là 22% (xem b ng)

Nh v y, xét theo giai đo n thì t l nh p siêu có xu h ng gi m, phù h p v i xu

h ng phát tri n c a n n kinh t

N u xét theo khu v c th tr ng thì Vi t Nam l i nh p siêu ch y u t các n c ASEAN và APEC, trong khi đó l i xu t siêu sang EU N m 2006, Vi t Nam nh p

siêu t ASEN là 5,9 t USD, t APEC là 8,1 t USD; cao nh t n m 2008 nh p siêu

t các n c ASEAN là 9,3 t USD, t APEC là 23,1 t USD

Th c hi n đ ng l i, chính sách m c a h i nh p, n c ta s tri n khai quan h

th ng m i v i nhi u n c trên th gi i Trong t ng quan cán cân th ng m i v i các n c Vi t Nam l i xu t siêu sang nhi u n c phát tri n, trong khi đó l i nh p

siêu t nhi u n c đang phát tri n, nh ng n c không đem l i cho chúng ta công

ngh hi n đ i hay làm thay đ i c c u kinh t n c ta theo h ng hi n đ i Nh ng

n c và vùng lãnh th mà Vi t Nam nh p siêu nhi u bao g m Trung Qu c, ài

Loan, Singapore, Thái Lan

Trung Qu c là qu c gia mà Vi t Nam nh p siêu l n nh t, xu h ng nh p siêu t ng

m nh và s l thu c ngày càng nhi u N m 2007, nh p siêu t Trung Qu c là 9,063

t USD b ng 64% m c nh p siêu c a c n c trong n m Rõ ràng nh p siêu là v n

đ n i b t trong quan h th ng m i v i Trung Qu c, d n đ n s ph thu c quá

nhi u c a n n kinh t Vi t Nam vào Trung Qu c, do đó t n t i nhi u r i ro và b t

Ngay sau khi gia nh p WTO, Vi t Nam đư b t tay vào xây d ng Chi n l c h i

nh p kinh t qu c t Ngày 5/2/2007,H i ngh l n th t Ban Ch p hành Trung

ng ợ ng khóa X đư ban hành Ngh quy t s 08-NQ/T v “M t s ch tr ng, chính sách l n đ n n kinh t phát tri n nhanh và b n v ng khi Vi t Nam là thành

viên c a WTO” Theo đó, Chính ph , các b , ngành và đ a ph ng c ng đư ban hành các Ch ng trình hành đ ng theo các đ nh h ng l n c a ợ ng

ợ th c hi n ngh a v thành viên WTO, Vi t Nam đư ti n hành đi u ch nh chính sách th ng m i theo h ng minh b ch và thông thoáng h n, ban hành nhi u lu t

và các v n b n d i lu t đ th c hi n các cam k t đa ph ng, m c a th tr ng hàng hóa, d ch v , c ng nh các bi n pháp c i cách đ ng b trong n c nh m t n

d ng t t các c h i và v t qua thách th c trong quá trình h i nh p

Vi c đi u ch nh th ch kinh t , hoàn thi n t ng b c khung pháp l , xóa b các rào

c n và nâng cao tính minh b ch trong chính sách kinh t , th ng m i, c i thi n môi

tr ng kinh doanh đư làm t ng hi u qu và thúc đ y kinh t phát tri n b n v ng

h n M c dù ch u nh h ng c a kh ng ho ng tài chính, ti n t toàn c u, nh ng GDP n m 2008 c a n c ta v n t ng tr ng m c 6,23%, xu t kh u v n b o đ m

nh p đ t ng tr ng khá: N m 2007, t ng kim ng ch xu t kh u đ t 48,56 t USD,

t ng 21,9% so v i n m 2006; N m 2008, dù đa s các th tr ng l n r i vào suy thoái nh ng kim ng ch xu t kh u c a Vi t Nam v n r t đáng khích l , c tính đ t kho ng 63 t USD, t ng 29,5% so v i n m 2007 Th tr ng xu t kh u c a Vi t Nam đư đa d ng h n và hàng hóa c a Vi t Nam đư thâm nh p t t h n, đ ng v ng

h n trong các th tr ng l n nh Hoa K , EU,

N m 2009, tình hình xu t nh p kh u c a Vi t Nam g p nhi u khó kh n do kh ng

ho ng kinh t toàn c u d n đ n s đình tr s n xu t và h n ch tiêu dùng nh ng

n c v n là th tr ng xu t kh u l n c a Vi t Nam nh M , Nh t B n, EU T ng

kim ng ch xu t kh u n m 2009 c đ t kho ng 56,5 t USD, gi m 9,9% so v i n m

2008 Kim ng ch xu t kh u gi m là do giá c th gi i gi m (riêng y u t gi m giá

trong 9 tháng đ u n m làm kim ng ch xu t kh u gi m trên 6 t USD) - m t y u t

ngoài t m ki m soát c a chúng ta T ng kim ng ch nh p kh u n m 2009 c đ t

67,5 t USD, gi m 16,4% so v i n m 2008 i u này ph n ánh nh ng khó kh n c a

s n xu t trong n c do suy gi m kinh t M c dù c kim ng ch xu t kh u và kim

ng ch nh p kh u đ u gi m sút, nh ng do t c đ gi m kim ng ch xu t kh u ch m