NGHIÊN CỨU XÁC LẬP MÔ HÌNH HỆ KINH TẾ SINH THÁI LƢU VỰC ĐẦM Ô LOAN, TỈNH PHÚ YÊN LUẬN VĂN THẠC SỸ

Trong đó, nghiên cứu và đánh giá tổng hợp các điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên của lãnh thổ cho các mục đích phát triển kinh tế như: nông nghiệp, lâm nghiệp, du lịch,… có ý ngh

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

KHOA ĐỊA LÝ

Nguyễn Thị Huyền Thu

NGHIÊN CỨU XÁC LẬP MÔ HÌNH HỆ KINH TẾ SINH THÁI

LƯU VỰC ĐẦM Ô LOAN, TỈNH PHÚ YÊN

LUẬN VĂN THẠC SỸ Ngành: Quản lý Tài nguyên và Môi trường

Hà Nội - 2015

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

KHOA ĐỊA LÝ

Nguyễn Thị Huyền Thu

NGHIÊN CỨU XÁC LẬP MÔ HÌNH HỆ KINH TẾ SINH THÁI LƯU

VỰC ĐẦM Ô LOAN, TỈNH PHÚ YÊN

LUẬN VĂN THẠC SỸ Ngành: Quản lý Tài nguyên và Môi trường

Cán bộ hướng dẫn: GS.TS Nguyễn Cao Huần

Hà Nội - 2015

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt quá trình học tập tại khoa Địa Lý – trường Đại học Khoa học Tự nhiên – Đại học Quốc gia Hà Nội tác giả đã nhận được sự chỉ bảo, dạy dỗ tận tình của các thầy cô giáo, cán bộ trong khoa Tác giả xin chân thành cảm ơn! Đặc biệt tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới GS TS Nguyễn cao Huần người đã tận tình hướng dẫn và động viên tác giả trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận văn này

Tác giả xin chân thành cảm ơn thầy Nguyễn Đức Linh, CN Hoàng Văn Trọng đã tận tình giúp đỡ và tạo điều kiện tốt nhất cho tác giả trong quá trình thực tập và làm luận văn này

Tác giả xin chân thành cảm ơn UBND huyện Tuy An, UBND xã An Hiệp, UBND xã An Cư , UBND xã An Hải, UBND xã An Ninh Đông, UBND

xã An Thạch và bà con các thôn thuộc địa bàn nghiên cứu của đề tài đã giúp

đỡ về nguồn tài liệu cũng như trong quá trình thực địa, điều tra phục vụ đề tài

Cảm ơn đến gia đình bạn bè, những người đã chia sẻ những khó khăn

và cổ vũ động viên tác giả trong suốt thời gian học tập cũng như trong quá trình thực hiện luận văn thạc sỹ

Luận văn được thực hiện trên khuôn khổ giúp đỡ về ý tưởng, số liệu và kinh phí từ đề tài KC.09.12/11-15 do GS.TS Nguyễn Cao Huần chủ trì Xin cảm

ơn Ban Chủ nhiệm đề tài đã tạo điều kiện cho tác giả được tham gia thực hiện

và giúp đỡ về mặt chuyên môn để tác giả hoàn thành luận văn

Tác giả xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 18 tháng 03 năm 2015

Học viên

Nguyễn Thị Huyền Thu

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết 1

2 Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu 2

3 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu 2

4 Cơ sở dự liệu thực hiện luận văn 2

5 Kết quả và ý nghĩa của đề tài 3

6 Dự kiến cấu trúc luận văn 4

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 5

1.1 Tổng quan các nghiên cứu liên quan đến đề tài 5

1.1.1 Các công trình nghiên cứu về mô hình hệ kinh tế sinh thái 5

1.1.2 Tổng quan các nghiên cứu về cảnh quan 8

1.1.3 Các công trình nghiên cứu về lưu vực Đầm Ô Loan 12

1.2 Một số vấn đề cơ bản về hệ kinh tế sinh thái 12

1.2.1 Hệ kinh tế sinh thái 12

1.2.2 Mô hình hệ kinh tế sinh thái - Phân loại và nguyên tắc nghiên cứu 15

1.3 Một số vấn đề cơ bản trong nghiên cứu và đánh giá cảnh quan lưu vực đầm Ô Loan 24

1.3.1 Khái niệm cảnh quan và hệ thống phân vị phân loại cảnh quan khu vực nghiên cứu 24

1.3.2 Đánh giá cảnh quan 25

1.4 Quan điểm, phương pháp và quy trình nghiên cứu 28

1.4.1 Quan điểm nghiên cứu 28

1.4.2 Phương pháp nghiên cứu 30

1.4.3 Quy trình nghiên cứu 32

CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI VÀ CẢNH QUAN LƯU VỰC ĐẦM Ô LOAN 34

2.1 Vị trí địa lý 34

2.2 Điều kiện tự nhiên 35

2.2.1 Địa chất – Địa hình 35

2.2.1.1 Địa chất 35

2.2.1.2 Địa hình 37

2.2.2 Khí hậu - Thủy hải văn 38

2.2.3 Thổ nhưỡng 41

2.2.4 Sinh vật 43

2.3 Các điều kiện kinh tế xã hội 45

2.3.1 Dân số và lao động 45

2.3.2 Hiện trạng sử dụng đất 46

2.3.3 Đặc điểm kinh tế xã hội 49

2.4 Đặc điểm phân hóa cảnh quan – Dạng tài nguyên không gian cho xây dưng mô hình kinh tế sinh thái 57

2.4.1 Các đơn vị phân loại cảnh quan khu vực nghiên cứu 57

2.4.2 Đặc điểm và chức năng của các tiểu vùng cảnh quan 58

CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ CẢNH QUAN VÀ XÁC LẬP MÔ HÌNH

HỆ KINH TẾ SINH THÁI LƯU VỰC ĐẦM Ô LOAN 72

3.1 Phân tích đánh giá thích nghi sinh thái các cảnh quan cho mục đích phát triển nông lâm ngư nghiệp 72

3.1.1 Cơ sở lý luận và phương pháp đánh giá 72 3.1.2 Đánh giá cảnh quan cho phát triển nông, lâm nghiệp và nuôi trồng thủy sản 75

3.2 Phân tích và đánh giá mô hình hệ kinh tế sinh thái hiện trạng khu vực nghiên cứu 84

3.2.1 Phân tích cấu trúc các mô hình hệ kinh tế sinh thái hiện trạng 84 3.3.2 Đánh giá hiệu quả các mô hình hệ kinh tế hiện trạng lưu vực đầm Ô Loan phục vụ xác lập mô hình hệ kinh tế sinh thái 95

3.3 Xác lập mô hình hệ kinh tế sinh thái bền vững lưu vực đầm Ô Loan, tỉnh Phú Yên 106

3.3.1 Cơ sở đề xuất các mô hình hệ kinh tế sinh thái 106 3.3.2 Định hướng sử dụng cảnh quan và đề xuất mô hình hệ kinh

tế sinh thái lưu vực đầm Ô Loan, tỉnh Phú Yên 107

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết

Trong giai đoạn hiện nay, các hoạt động phát triển kinh tế của con người luôn gắn liến với việc sử dụng tài nguyên thiên nhiên Các hoạt động khai thác, sử dụng tài nguyên phần lớn chỉ chú trọng vào nhu cầu và lợi ích kinh tế mà chưa quan tâm đến lợi ích về môi trường và sử dụng lâu bền tiềm năng của tự nhiên Hậu quả là nguồn tài nguyên thiên nhiên đang ngày càng cạn kiệt, các yếu tố tự nhiên bị biến đổi gây ảnh hưởng xấu tới môi trường và cuộc sống của con người

Địa lý ứng dụng là một trong những hướng quan trọng của khoa học địa

lý xuất phát từ những vấn đề thực tiễn Trong đó, nghiên cứu và đánh giá tổng hợp các điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên của lãnh thổ cho các mục đích phát triển kinh tế như: nông nghiệp, lâm nghiệp, du lịch,… có ý nghĩa to lớn trong nền kinh tế quốc dân và dần trở thành luận cứ khoa học đáng tin cậy cho quy hoạch lãnh thổ và tổ chức không gian phát triển sản xuất gắn với sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường

Lưu vực Đầm Ô Loan thuộc huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên, có địa hình

đa dạng từ đồi núi đến đồng bằng ven biển Đầm Ô Loan còn được Bộ Văn hóa Thể thao - Du lịch công nhận là di tích thắng cảnh quốc gia năm 1996, với phong cảnh hữu tình, mặt hồ rộng, từng làn sóng gợn lăn tăn theo gió, những ruộng mía xanh ngắt trên những dải đồi thấp thoai thoải Có thể nói, đây là điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế đa dạng với đầy đủ nông, lâm, ngư nghiệp và kinh tế biển gắn với quỹ sinh thái tự nhiên Tuy nhiên, trong những năm gần đây, do việc khai thác rừng đầu nguồn bừa bãi dẫn tới cạn kiệt nước vào mùa khô, lũ lụt vào mưa mưa gây ảnh hưởng lớn tới việc sản xuất nông, lâm nghiệp Cùng với đó là việc khai thác nguồn lợi thủy sản quá mức, sử dụng nguồn tài nguyên không hợp lý mà môi trường khu vực đầm Ô Loan đang ngày càng bị suy thoái, còn lượng thủy sản ngày càng giảm sút

2

Một trong những vấn đề quan trọng và cấp thiết đối với lưu vực đầm Ô Loan hiện nay là cần có sự khảo sát, đánh giá tổng hợp nguồn lực tự nhiên, kinh tế xã hội và nhân văn để qua đó đưa ra được các mô hình hệ kinh tế sinh thái bền vững, phù hợp với tiềm năng của khu vực Vì vậy, học viên chọn đề

tài “Xác lập mô hình hệ kinh tế sinh thái lưu vực đầm Ô Loan, tỉnh Phú Yên”

2 Mục tiêu, nội dung nghiên cứu

 Mục tiêu nghiên cứu

Xác lập căn cứ khoa học dựa trên kết quả nghiên cứu, đánh giá cảnh quan và các điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội cho định hướng không gian sử dụng hợp lý lãnh thổ và xây dựng mô hình hệ kinh tế sinh thái quy mô hộ gia đình và cộng đồng phục vụ phát triển bền vững lưu vực đầm Ô Loan, tỉnh Phú Yên

 Nội dung nghiên cứu

 Nghiên cứu cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu xây dựng mô hình hệ kinh tế sinh thái cho lưu vực đầm ven biển

 Phân tích các điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội lưu vực đầm Ô Loan

 Phân tích đặc điểm và sự phân hóa cảnh quan khu vực nghiên cứu

 Đánh giá thích nghi sinh thái các cảnh quan và xác định chức năng kinh

tế xã hội các tiểu vùng cảnh quan

 Định hướng sử dụng hợp lý các cảnh quan trên lưu vực

 Đánh giá các mô hình hệ kinh tế sinh thái hiện trạng và đề xuất mô hình kinh tế sinh thái phù hợp sự phân hóa của cảnh quan

3 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi không gian: Nghiên cứu trên phạm vi toàn lưu vực (phần trên

cạn và phần đất ngập nước) đầm Ô Loan, huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên

Phạm vi khoa học: Nghiên cứu đặc điểm cảnh quan và thực trạng mô

hình hệ kinh tế sinh thái điển hình; Xây dựng mô hình hệ kinh tế sinh thái phục vụ định hướng phát triển bền vững lưu vực đầm Ô Loan, tỉnh Phú Yên

4 Cơ sở dự liệu thực hiện luận văn

3

 Sách, bài báo khoa học, tài liệu liên quan đến nghiên cứu cảnh quan

và mô hình hệ kinh tế sinh thái

 Các dự án, đề tài nghiên cứu khoa học liên quan đến hướng nghiên cứu

 Các kết quả điều tra khảo sát thực địa của đề tài KC.09.12/11-15 tại khu vực nghiên cứu

 Các tài liệu của địa phương:

+ Quy hoạch nuôi trồng thủy sản tỉnh Phú Yên giai đoạn 2000 –

2001 định hướng đến năm 2020 + Quy hoach tổng thể kinh tế xã hội huyện Tuy An đến năm 2020 + Niêm giám thống kê, huyện Tuy An

+ Quy hoạch sử dụng đất đến năm 2020 huyện Tuy An + Quy hoach nông thôn mới xã An Hải, An Cư, An Hiệp, An Ninh Đông, An Thạch, An Hòa

+ Các báo cáo kinh tế xã hội năm 2012, 2013, 6 tháng đầu năm

2014 và các bản đồ hiện trạng sử dụng đất xã An Hải, An Cư, An Hiệp, An Ninh Đông, An Thạch, An Hòa

 Các luận văn, luận án tiến sỹ có liên quan

 Kết quả khảo sát thực địa của học viên năm 2014

5 Kết quả và ý nghĩa của đề tài

 Kết quả

 Thành lập các bản đồ hợp phần và bản đồ cảnh quan khu vực nghiên

cứu tỉ lệ 1:50.000;

 Đánh giá thực trạng và hiệu quả (KT - ST) mô hình hệ kinh tế sinh thái lưu vực đầm Ô Loan;

 Xây dựng mô hình hệ kinh tế sinh thái phù hợp với tiềm năng của khu vực nghiên cứu;

4

 Ý nghĩa

 Kết quả nghiên cứu đề tài luận văn bổ sung nội dung nghiên cứu các hoạt động khai thác sử dụng tài nguyên gắn với các mô hình hệ kinh tế sinh thái trên cạn và dưới nước trong phạm vi lưu vực

 Kết quả nghiên cứu của đề tài là tài liệu bổ ích giúp các nhà quản lý hoạch định các giải pháp thúc đẩy phát triển kinh tế, gắn với sử dụng hợp lý tài nguyên và môi trường lưu vực đầm Ô Loan, tỉnh Phú Yên

6 Dự kiến cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, kiến nghị, phục lục và tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu Chương 2: Đặc điểm điều kiên tự nhiên, kinh tế xã hôi và sự phân hóa cảnh quan lưu vực Đầm Ô Loan

Chương 3: Đánh giá cảnh quan và xác lập mô hình hệ kinh tế sinh thái phục vụ định hướng phát triển bền vững lưu vực Đầm Ô Loan

5

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1.1 Tổng quan các nghiên cứu liên quan đến đề tài

1.1.1 Các công trình nghiên cứu về mô hình hệ kinh tế sinh thái

a) Trên thế giới

Ở Liên Xô trước đây, đối với cấp quốc gia và vùng lãnh thổ, các nhà địa lý đã có những công trình rất nổi tiếng nghiên cứu đề xuất các mô hình được xem như các hình mẫu khá tốt về phát triển sản xuất, kinh tế, sử dụng tổng hợp lãnh thổ, bảo vệ môi trường, phát triển bền vững, có giá trị sử dụng rất cao, rất hiệu quả cho nhiều nước, nhiều quốc gia khác trong khối Xã hội Chủ nghĩa Điển hình là Geraximov I.P (1979) trong công trình “Thiết kế Địa

lý học” đã phân chia lãnh thổ Liên Bang Nga thành 17 vùng địa lý và ở mỗi vùng đã xác định các hướng riêng, các mô hình cụ thể cho phát triển Ví dụ, ở Vùng địa lý Viễn Đông (toàn bộ vùng ven biển Thái Bình Dương, nơi có nhiều điểm khá tương đồng với điều kiện của Việt Nam) với đặc thù của khu vực địa lý ven biển thường có khá nhiều thiên tai, các quá trình tai biến tự nhiên, tác giả đã đề xuất những mô hình như “Mô hình phát triển nông - lâm bền vững”, “Mô hình phát triển hệ thống dịch vụ - thương mại, bảo tồn các Vườn quốc gia, Khu bảo tồn thiên nhiên”…Về cơ bản các kết quả nghiên cứu, các mô hình phát triển được đề xuất của tác giả trong các công trình nghiên cứu đó theo thời gian đã chứng minh chúng hoàn toàn đúng, rất phù hợp và đến thời điểm hiện nay vẫn còn giữ nguyên giá trị và hiệu quả Hay một ví dụ khác, trong công trình nghiên cứu của tác giả Sishenko (1991): “Quy hoạch thiết kế cảnh quan lãnh thổ Ucraina” đã đề xuất “Mô hình phát triển bền vững ngành nông nghiệp” khu vực lãnh thổ Thảo nguyên Nam Ucraina, có kết hợp với việc bảo tồn nguồn tài nguyên nước ngầm, tài nguyên rừng và đa dạng sinh học mặc dù không phong phú nhưng lại có đặc điểm mang tính chất đặc trưng, đặc thù ở vùng nghiên cứu Đây được có thể coi là một mô hình khá

6

chuẩn mực về định hướng “phát triển nông nghiệp – sinh thái bền vững” được

đề xuất dựa trên kết quả phân tích, đánh giá đúng tiềm năng tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên của vùng và hiện vẫn đang được áp dụng và mang lại hiệu quả cao ở Ucraina

Tổng quan chung cho thấy rằng, đối với đặc điểm đặc thù của mỗi nước, các công trình nghiên cứu được thực hiện có thể sẽ có những kết quả không giống nhau, tuy nhiên về tính logic học, đặc biệt các bước đi trên quan điểm tiếp cận địa lý tổng hợp nhằm giải quyết các nhiệm vụ thực tiễn cho phát triển các ngành, các lĩnh vực sản xuất kinh tế khá hiệu quả mà họ đã đạt được

có thể vận dụng áp dụng thực hiện ở nước ta với sự xem xét đánh giá các điều kiện đặc thù cụ thể

Và một trong những nội dung quan trọng của phát triển bền vững là dựa trên các hệ sinh thái hay nói cách khác cần có mô hình hệ kinh tế sinh thái bền vững Hiện nay, tại một số nước Đông Nam Á, các mô hình hệ kinh tế sinh thái chủ yếu được xây dựng theo hướng nông, lâm kết hợp nhằm đảm bảo hiệu quả

sử dụng các nguồn tài nguyên như:

- Tại Indonexia: mô hình kinh tế sinh thái kiểu vườn nhà là sự kết hợp

giữa cây ngắn ngày, cây lâu năm và vật nuôi trong vườn quanh nhà Mô hình

phổ biến nhất gồm các hợp phần: cây ăn quả - cây công nghiệp - cây lương thực

- chăn nuôi gia súc nhỏ nhằm cung cấp sản phẩm cho gia đình, tạo thu nhập

quanh năm

- Tại Trung Quốc: xuất hiện một số mô hình kinh tế sinh thái như hệ

thống nông, lâm kết hợp phát triển cây rừng là chính, được áp dụng phổ biến ở các tỉnh dọc theo thung lũng sông Dương Tử; Hệ thống nông, lâm kết hợp dựa vào cây ăn quả là chính, phân bố tại miền Nam Trung Quốc; Miền Bắc Trung Quốc chủ yếu là mô hình hệ kinh tế sinh thái với các loại cây hoa màu là chính, còn cây gỗ chỉ chiếm phần phụ Ngoài ra, Trung Quốc còn phân loại theo các vùng sinh thái để đảm bảo lợi ích theo kiểu kinh tế trang trại

7

- Tại Philipines: phần lớn các gia đình áp dụng mô hình: vườn-chăn nuôi

Ngoài ra, các mô hình nông, lâm kết hợp nhiều tầng cũng rất phổ biến nhằm tận dụng tối đa tài nguyên đất và ánh sáng thúc đẩy hiệu quả chu trình của dưỡng chất, hạn chế xói mòn

b) Tại Việt Nam

Vận dụng cơ sở lý luận về hệ kinh tế sinh thái của một số tác giả nước

ta, nhiều công trình đã được nghiên cứu trên những đơn vị lãnh thổ cụ thể như:

Nguyễn Văn Vinh, Nguyễn Văn Nhưng, 1995 – 1996, Mô hình tự nhiên – kinh tế xã hội vùng gò đồi Sáu Lán thuộc khu kinh tế mới Sen Bàng huyện

Bố Trạch tỉnh Quảng Bình

Nguyễn Văn Trương và nnk, 1993-1998, “Mô hình làng sinh thái Triệu Vân, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị” Nghiên cứu đã quy hoạch chi tiết

từng ô, từng thửa theo hình bàn cờ với diện tích từ 1,5-2 ha Mỗi ô có đai rừng phòng hộ bên ngoài cùng các mương thoát nước, bên trong phát triển nông nghiệp, thả cá, chuồng nuôi

Viện nghiên cứu chiến lược và chính sách khoa học về công nghệ,

1999, “Phát triển kinh tế - xã hội vùng đồi gò Bắc Trung Bộ” Nghiên cứu đã

bước đầu coi hộ gia đình là 1 trong 4 chủ thể sản xuất chính: hộ gia đình, trang trại, doanh nghiệp nông - lâm nghiệp, liên doanh với nước ngoài, đồng thời xác lập mô hình hệ kinh tế sinh thái phù hợp cho từng tiểu vùng sinh thái

Viện Sinh thái và sinh vật, 1995 – 2000, Mô hình vườn đồi tại vùng kinh tế mới tây Đồng Hới

Đặng Trung Thuận, Nguyễn Cao Huần và nnk, 2000, Nghiên cứu vùng đất ngập nước đầm Trà Ổ nhằm khôi phục nguồn lợi thuỷ sản và phát triển bền vững vùng ven đầm

Trương Quang Hải và nnk, 2004, Nghiên cứu và xây dựng mô hình hệ kinh tế sinh thái phục vụ phát triển bền vững cụm xã vùng cao Sa Pả - Tà Phìn, huyện Sa Pa, tỉnh Lào Cai