(Luận án tiến sĩ) Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam

(Luận án tiến sĩ) Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan, đây là công trình nghiên cứu của tôi và công trình này đảm bảo các nguyên tắc đạo đức trong việc trích dẫn tài liệu!

Nghiên cứu sinh

Trần Văn Nhàn

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 9

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 9

1.1.1 Các nghiên cứu về bản địa hóa các tôn giáo tại Việt Nam 9

1.1.2 Nghiên cứu về bản địa hóa Công giáo 14

1.1.3 Nghiên cứu về Đức Mẹ Maria và bản địa hóa Đức Mẹ Maria 24

1.1.4 Nhận xét 33

1.2 Cơ sở lý luận 35

1.2.1 Một số khái niệm cơ bản 35

1.2.2 Cơ sở lý luận về chủ trương hội nhập Công giáo và quan điểm về hội nhập Công giáo ở Việt Nam của các nhà nghiên cứu 39

1.3 Khái quát về địa bàn nghiên cứu 45

1.3.1 Giáo xứ Quy Chính (xã Vân Diên, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An) 45

1.3.2 Giáo xứ Đức Mẹ Hằng cứu giúp (phường 9, quận 3 – Tp Hồ Chí Minh) 46 1.3.3 Giáo xứ Vỉ Nhuế (thôn Nấp, xã Yên Đồng, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định) 47

1.3.4 Giáo xứ La Vang 48

1.3.5 Giáo xứ Khmer Trung Bình – Sóc Trăng 48

Tiểu kết chương 1 49

CHƯƠNG 2 ĐẠO CÔNG GIÁO, ĐỨC MẸ MARIA VÀ QUÁ TRÌNH DU NHẬP VÀO VIỆT NAM 50

2.1 Khái quát đạo Công giáo và sự du nhập vào Việt Nam 50

2.1.1 Khái quát về đạo Công giáo 50

2.1.2 Quá trình truyền nhập Công giáo tại Việt Nam 52

2.1.3 Thuận lợi, khó khăn khi hội nhập đạo Công giáo vào Việt Nam 57

2.2 Đức Maria trong đạo Công giáo và sự du nhập, thờ Kính Đức Maria trong Hội thánh Việt Nam 66

2.2.1 Đức Maria trong đạo Công giáo 66

2.2.2 Sự du nhập và thờ kính Đức Maria trong Hội thánh Việt Nam 70

Tiểu kết chương 2 80

CHƯƠNG 3 NHỮNG BIỂU HIỆN CỦA SỰ BẢN ĐỊA HÓA ĐỨC MẸ MARIA TRONG CỘNG ĐỒNG NGƯỜI CÔNG GIÁO Ở VIỆT NAM 81

3.1 Bản địa hóa hình tượng Đức Mẹ Maria qua tên gọi 81

3.2 Bản Địa hóa hình tượng Đức Mẹ Maria trong văn học Công giáo Việt Nam 84

3.3 Bản địa hóa hình tượng Đức Mẹ Maria trong nghệ thuật tạo hình 88

3.3.1 Bản địa hóa hình tượng hình tượng Đức Maria qua tranh, tượng 88

3.3.2 Bản địa hóa Đức Mẹ Maria qua kiến trúc tượng đài, đền thờ 94

3.4 Bản địa hóa quyền năng qua biểu tượng Đức Mẹ Maria 103

3.4.1 Bản địa hóa biểu tượng Đức Mẹ Maria qua truyền tụng sự hiển linh 103

3.4.2 Bản địa hóa biểu tượng Đức Mẹ Maria qua quyền năng của Đức Mẹ 106

3.5 Bản địa hóa thực hành thờ kính Đức Mẹ Maria 116

3.5.1 Bản địa hóa nghi thức dâng hoa, thắp hương 116

3.5.2 Bản địa hóa nghệ thuật trình diễn nghi thức thờ kính Đức Mẹ 119

Tiểu kết chương 3 127

CHƯƠNG 4 BẢN ĐỊA HÓA ĐỨC MẸ MARIA TRONG CỘNG ĐỒNG NGƯỜI CÔNG GIÁO TẠI VIỆT NAM: MỘT SỐ VẤN ĐỀ BÀN LUẬN130 4.1 Nền tảng truyền thống văn hóa Việt – cơ sở của sự bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam 130

4.1.1 Tâm thức thờ thánh trong văn hóa dân gian Việt Nam và sự “Thánh hóa” Đức Mẹ Maria ở Việt Nam 130

4.1.2 Truyền thống khoan dung tôn giáo – tinh thần nhân văn và hội nhập 135

4.1.3 Truyền thống văn hóa địa phương và tộc người 138

4.2 Bản địa hóa Đức Maria: Sự hội nhập và giao lưu tiếp biến hình tượng Đức Mẹ Maria với các thành tố văn hóa truyền thống Việt Nam 140

4.2.1 Hội nhập và giao lưu tiếp biến với văn nghệ dân gian truyền thống Việt Nam 140

4.2.2 Hội nhập và giao lưu tiếp biến với mỹ thuật truyền thống Việt Nam 142

4.2.3 Hội nhập và giao lưu tiếp biến với phong tục thờ cúng của người Việt Nam 143

4.3 Bản địa hóa Đức Mẹ Maria: vai trò và sự ảnh hưởng tới đời sống tinh thần của cộng đồng người Công giáo tại Việt Nam 147

4.3.1 Đức mẹ Maria– điểm tựa tinh thần và sự lan tỏa tình yêu thương bác ái147 4.3.2 Đức Mẹ Maria – biểu tượng của sự kết nối và đoàn kết cộng đồng 149

4.3.3 Bản địa hóa Đức Mẹ Maria góp phần củng cố và hun đúc các giá trị văn hóa dân tộc 153

4.3.4 Bản địa hóa Đức Mẹ Maria với việc tạo động lực phát triển kinh tế văn hóa xã hội tại Việt Nam 155

Tiểu kết chương 4 156

KẾT LUẬN 158

TÀI LIỆU THAM KHẢO 162

MỤC LỤC PHỤ LỤC 171

MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài

Công giáo được truyền vào Việt Nam vào năm 1533, ở thời kỳ đầu Công giáo có phần lạ lẫm với văn hóa tín ngưỡng truyền thống Việt nên gặp khá nhiều khó khăn trong việc truyền đạo Trải qua quá trình du nhập, hòa nhập vào văn hóa Việt, Công giáo đã không ngừng phát triển và trở thành một trong những tôn giáo lớn, có sức anh hưởng nhiều mặt trong xã hội Việt Nam Đi cùng với sự du nhập của đạo Công giáo, các vị thánh Công giáo cũng được du nhập vào Việt Nam mà một trong những vị thánh nổi bật là Đức Mẹ Maria.Từ một người phụ nữ đến từ trời Tây với những đặc điểm có phần khác lạ so với văn hóa truyền thống Việt, Đức Mẹ Maria đã được hòa mình trong văn hóa Việt, trở thành người phụ nữ Việt, mang nhiều giá trị và biểu tượng của người phụ nữ Việt Nam Sự du nhập và hòa nhập của Đức Mẹ Maria trong văn hóa Việt là cả một quá trình dài, trong đó quá trình bồi đắp các giá trị và “thiêng hóa” Đức Mẹ Maria bằng nhiều con đường và nhiều dạng thức khác nhau, từ đó đã biến Đức Mẹ Maria dần trở thành người một vị thánh của

tín đồ Việt, gần gũi như một người mẹ Việt Nam

Đức Mẹ Maria hiện diện trong văn hóa Việt với nhiều tên gọi, nhiều quyền năng, nhiều huyền thoại và nhiều hình tượng khác nhau, gần gũi với văn hóa truyền thống, văn hóa địa phương, văn hóa tộc người tại Việt Nam… Đó chính là những biểu hiện của sự bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam Theo thời gian, Đức Mẹ Maria đã dần được bản địa hóa, uy quyền như các Thánh nữ, Thánh Mẫu, bà Chúa… như những vị thánh được thờ trong tín ngưỡng dân gian của người Việt, vừa gần gũi thân thương, hiền hậu bao dung như người mẹ Việt, những cũng đầy quyền năng để luôn bảo vệ và chở che con dân của mình

Kinh Thánh miêu tả Đức Maria là mẹ Chúa Giê Su, một người phụ nữ bình thường, không có quyền năng ban ơn Tuy nhiên, trong tâm thức của các tín đồ Việt Nam, Đức Maria được tôn sùng với rất nhiều quyền năng gắn với nhiều huyền thoại cứu nhân độ thế từ Bắc vào Nam, điều này càng thể hiện rõ sự tôn kính mạnh mẽ của tín đồ Việt dành cho Ngài

Mẹ Thiên Chúa, Đức nữ đồng trinh, Cửa thiên đàng, mẹ Hội thánh, vv… đó

là những danh hiệu dành cho Đức Maria, người Mẹ được yêu mến và có sức ảnh hưởng lớn lao trên thế giới Tại Việt Nam, cùng với quá trình bản địa hóa, Đức Mẹ Maria ngày càng trở nên gần gũi và có sức lan tỏa sâu rộng trong đời sống tâm linh của tín đồ Việt Theo đó, Đức Mẹ Maria một nhân vật quan trọng trong đạo Công giáo đã hóa thân thành một hình tượng người mẹ và tên gọi thân thuộc với người Việt, cùng với nhiều quyền năng gần gũi với tâm thức thờ thánh của người Việt Nam Việc tín đồ và giáo hội Công giáo Việt Nam tôn sùng và yêu mến đặc biệt với Đức Mẹ Maria, việc Đức Mẹ Maria hòa nhập trong văn hóa Việt, đặc biệt là có nhiều biểu hiện tương đồng với tín ngưỡng thờ thánh trong văn hóa truyến thống dân tộc đã tạo nên một hiện tượng văn hóa độc đáo chứa đựng nhiều giá trị

Tại Việt Nam, sự xuất hiện và phát triển của các linh địa Đức Mẹ Maria trải dài

từ Bắc - Trung - Nam, trở thành các trung tâm hành hương, thu hút hàng triệu tín đồ tìm về hàng năm, biến những vùng này trở thành các trung tâm du lịch tâm linh và cùng với lòng sùng kính có phần cuồng nhiệt đôi khi lấn át cả sự sùng kính và Đức Chúa mà các tín đồ dành cho Bà là một vấn đề rất cần được nghiên cứu để thấy được quá trình bản địa hóa một vị thánh ngoại sinh được du nhập vào Việt Nam

Việc nghiên cứu bản địa hóa Đức Maria chính là để làm rõ quá trình bồi đắp, quá trình thiêng hóa Đức Mẹ Maria đặc biệt là những biểu hiện của việc bản địa hóa này tại Việt Nam, qua đó cung cấp thêm một góc nhìn khác về sự bản địa hóa một nhân vật tôn giáo dưới góc nhìn văn hóa, khẳng định sức mạnh văn hóa dân tộc và những đóng góp của đạo Công giáo dưới góc nhìn văn hóa

Với những lý do trên, chúng tôi quyết định chọn đề tài: “Bản địa hóa Đức

Mẹ Maria tại Việt Nam” làm đề tài luận án Tiến sĩ văn hóa học của mình

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu trên, đề tài sẽ tập trung vào những nhiệm

vụ nghiên cứu sau:

- Tập hợp thông tin và tư liệu về sự du nhập Đức Maria vào Việt Nam

- Tập hợp thông tin và tư liệu về quá trình hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam ở một số điểm nghiên cứu

- Khảo sát những biểu hiện của bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam thông qua tên gọi, biểu tượng, điện thờ, quyền năng và các nghi thức, nghi lễ…

- Phân tích các yếu tố tác động đến sự bản địa hóa Đức Mẹ Maria ở Việt Nam

- Bàn luận về sự bản địa hóa Đức Mẹ Maria ở Việt Nam

Dưới đây là các câu hỏi nghiên cứu chính đặt ra cho đề tài:

1 Đức Mẹ Maria là ai ? Vai trò vị trí Đức Mẹ Maria trong Giáo hội Công giáo?

2 Quá trình du nhập Đức Mẹ Maria trong văn hóa Việt diễn ra như thế nào? thuận lợi và khó khăn?

3 Vì sao Đức Mẹ Maria lại được tín đồ Việt yêu kính cách cuồng nhiệt?

4 Những biểu hiện cụ thể như thế nào của việc bản địa hóa Đức Mẹ Maria trong cộng đồng Công giáo tại Việt Nam tại các địa bàn khảo sát?

5 Cơ sở và những yếu tố nào tác động đến sự bản địa hóa Đức Mẹ Maria ở Việt Nam? Sự bản địa hóa việc tôn thờ Đức Mẹ Maria trong mối liên hệ với truyền thống văn hóa và đặc trưng văn hóa vùng miền và tộc người ở Việt Nam thể hiện như thế nào?

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu:

Bản địa hóa Đức Mẹ Maria ở Việt Nam là vấn đề nghiên cứu lớn Trong đề tài này, chúng tôi giới hạn tập trung nghiên cứu về hai khía cạnh chính là bản địa hóa hình tượng Đức Mẹ Maria và bản địa hóa cách tôn thờ Đức Maria trong cộng

đồng người Công giáo Việt Nam (gọi tắt là “Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam”), xuất phát từ các lý do sau:

Một là, tôn giáo tín ngưỡng nói chung và Công giáo nói riêng vốn có tính biểu tượng cao, thể hiện qua văn học, nghệ thuật âm nhạc, nghệ thuật hội họa, điêu khắc, kiến trúc… Nghiên cứu hình tượng Đức Mẹ Maria là để thấy được cảm quan

và niềm tin của tín đồ Việt Nam đối với Đức Mẹ Maria, qua đó cho thấy sự chủ động hội nhập hình tượng Đức Mẹ Maria vào văn hóa Việt Nam qua cách bản địa hóa tên gọi, hình tượng trong văn học nghệ thuật, kiến trúc điện thờ, sự hiển linh và niềm tin về quyền năng, sự thờ kính của người dân ở các địa phương và các tộc người ở Việt Nam

Hai là, Đức Mẹ Maria là biểu tượng tinh thần của tín đồ Việt, trong suốt chiều dài truyền nhập Công giáo tại Việt Nam, đặc biệt trong những hoàn cảnh lịch

sử khó khăn nhất của Công giáo Việt Nam, thì Đức Mẹ Maria trở thành chỗ dựa tinh thần, là nơi tìm đến và là chỗ ẩn nấu của tín đồ Việt trước những nghịch cảnh của lịch sử xã hội…Nghiên cứu vấn đề này góp phần cung cấp thêm một khía cạnh

về tâm lý học tôn giáo, cụ thể là Công giáo Việt Nam, biểu hiện qua sự mến mộ, yêu kính có phần cuồng nhiệt của tín đồ Việt dành cho Đức Mẹ Maria đặc biệt là thông qua các thực hành nghi lễ tôn thờ Đức Maria

3.2 Phạm vi thời gian nghiên cứu:

- Thời gian đối tượng được nghiên cứu: Nghiên cứu đối tượng qua các tư liệu thứ

cấp, tư liệu hồi cố và tư liệu thực địa thu thập qua các địa bàn nghiên cứu cụ thể…

- Thời gian tập trung điền dã: Từ tháng 6/2017 đến tháng 1/2021

3.3 Phạm vi địa bàn nghiên cứu:

Đề tài lựa chọn năm điểm nghiên cứu chính thuộc 3 khu vực miền Bắc, miền Trung, miền Nam là:

- Giáo xứ Vỉ Nhuế (trọng tâm là Giáo dân tại làng Vỉ Nhuế) - thôn Nấp, xã Yên Đồng, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định

- Giáo xứ Quy Chính (trọng tâm là Giáo dân tại làng Quy Chính) - thuộc xã Vân Diên, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An)

- Giáo xứ Đức Mẹ Hằng cứu Giúp - Số 38 Đường Kỳ Đồng, phường 9, quận

Ngoài ra chúng tôi còn khảo sát tại một số địa điểm khác như: Đền Đức Mẹ Hằng Cứu Giúp tại Giáo xứ Thái Hà, địa chỉ: 180/2 Đường Nguyễn Lương Bằng, quận Đống Đa Tp Hà Nội; Vương cung thánh đường Phú Nhai, địa chỉ: Làng Phú Nhai, xã Xuân Phương, huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định; Trung tâm hành hương Fattima Bình Triệu (Giáo xứ Bình Triệu), địa chỉ: Số 52 đường số 5, phường Hiệp Bình Chánh, quận Thủ Đức, Tp Hồ Chí Minh; Giáo xứ Hòa Nam - Địa chỉ:

Xã Ea nuôi, huyện Buôn Đôn, tỉnh Đăk Lăk; Trung tâm Thánh Mẫu Tà Pao, địa chỉ:

Xã Đồng Kho, huyện Tánh Linh, tỉnh Bình Thuận; Núi Đức Mẹ tại Giáo xứ của Giáo dân Khme Trung Bình, địa chỉ: Ấp Chợ, xã Trung Bình, huyện Long Phú, tỉnh Sóc Trăng …

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện mục đích và nhiệm vụ của đề tài, luận án tiếp cận phương pháp nghiên cứu chuyên ngành văn hóa dân gian và phương pháp nghiên cứu liên ngành trong nghiên cứu Khoa học xã hội Cụ thể trong đề tài này là vận dụng nghiên cứu liên ngành Dân tộc học, Xã hội học, Văn hóa dân gian, Tôn giáo học để lý giải, phân tích các biểu hiện của việc bản địa hóa Đức Mẹ Maria thông qua điện thờ, các nghi thức nghi lễ thờ kính Đức Mẹ Maria…

Trong luận án này, chúng tôi chủ yếu sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính thông qua các phương pháp cụ thể sau:

4.1 Phương pháp điền dã dân tộc học

Đây là phương pháp được sử dụng phổ biến trong nghiên cứu văn hóa dân gian Với phương pháp này chúng tôi có thể tận mắt thấy, tai nghe và xem mình như người trong cuộc (insider) để có thể tham dự và quan sát các hiện tượng văn hóa diễn ra quanh mình Cụ thể, chúng tôi đã trực tiếp tham gia vào hoạt động dâng hoa Đức Mẹ tại Giáo xứ Quy Chính, tham gia rước kiệu Đức Mẹ tại Giáo xứ Vỉ Nhuế, tham gia giờ cầu nguyện Đức Mẹ tại Vương cung thánh đường Đức Mẹ La Vang - Quảng trị … Trên cơ sở đó, chúng tôi sẽ xử lý và sắp xếp thông tin theo các lớp ý nghĩa từ người cung cấp thông tin liên quan đến nội dung của luận án Với phương pháp này, tại thực địa chúng tôi sẽ sử dụng các thao tác sau:

- Quan sát tham dự, mô tả: Tham dự, quay phim, chụp ảnh các hoạt động

nghi thức nghi lễ thờ kính Đức Mẹ Maria tại gia đình của tín đồ, tại Nhà Thờ, tại đền thờ Đức Mẹ, quan sát các bàn thờ Đức Mẹ tại gia đình tín đồ, trong nhà thờ và tại các đền thờ Đức Mẹ ngoài nhà thờ… Từ đó có thể phân tích và mô tả kỹ các hành động, hành vi thực hành nghi lễ thờ kính Đức Mẹ Maria và bối cảnh mà các hiện tượng văn hóa đó diễn ra

Trong các năm qua chúng tôi đã tiến hành các đợt điền dã sưu tầm tư liệu tại địa điểm nghiên cứu sau: Tại Giáo xứ Quy Chính - Nghệ An 8 đợt điền dã, có những đợt ở tại đây hơn 40 ngày (vì đây là quê hương của tôi), tại Giáo xứ Đức Mẹ Hằng cứu giúp có 5 đợt điền dã, Giáo xứ Vỉ Nhuế 1 đợt, Giáo xứ La Vang - Quảng Trị 1 đợt, Giáo xứ Khmer 1 đợt, một số Giáo xứ ở Đăk lak 2 đợt…Ngoài ra trong quá trình thực hiện luận án chúng tôi không ngừng tương tác với nhiều cá nhân tại các điểm khảo sát để cập nhập thêm các tư liệu mới Trong thời gian này chúng tôi

đã được tham gia các hoạt động thờ kính Đức Mẹ như: Dâng hoa, dâng hương Đức

Mẹ, tham gia sinh hoạt hội đoàn Đức Mẹ Mân Côi, tham gia đêm nhạc hát về Đức

Mẹ, tham gia hoạt động rước kiệu Đức Mẹ quanh làng Quy Chính, quanh nhà thờ

Vỉ Nhuế… Tham dự buổi lễ cùng với hội những người được ơn Đức Mẹ tại Đền Đức Mẹ Hằng cứu giúp Thái Hà - Hà Nội; tham dự một buổi lễ hành hương tại Vương cung thánh đường Đức Mẹ La Vang - Quảng Trị… Các địa điểm khác số lần điền dã trung bình từ 1- 3 lần, trong mỗi đợt điền dã chúng tôi thường nghỉ tại nhà Giáo dân, tại nhà khách Giáo xứ …

- Phương pháp phỏng vấn sâu, hồi cố: Chúng tôi tập trung vào hai nhóm đối

tượng chính gồm:

Nhóm thứ nhất là các vị cao niên trên 60 tuổi: Tại Giáo xứ Quy Chính, Giáo

xứ Vỉ Nhuế, Giáo xứ Đức Mẹ Hằng Cứu Giúp… Đề tài đã tiến hành phỏng vấn hồi

cố, phỏng vấn sâu được trung bình mỗi nơi từ 5 đến 10 cụ…

Nhóm thứ hai là các vị chức sắc trong Giáo xứ gồm: Linh mục quản xứ, hội đồng ban hành giáo, trưởng phó các hội đoàn, đặc biệt là các hội đoàn Đức Mẹ

Tại 5 giáo xứ (Quy Chính, Vỉ nhuế, La Vang, Đức Mẹ Hằng Cứu Giúp, Khmer Trung Bình) đã tiến hành phỏng vấn được tổng cộng: Linh mục 13 người, hội đồng ban hành giáo 15 người, trưởng phó các hội đoàn và hội đoàn Đức Mẹ 18 người

Với thao tác nghiên cứu này chúng tôi sẽ có điều kiện đi sâu tìm hiểu về quá trình du nhập Đức Mẹ Maria tại nơi khảo sát, vai trò của Đức Mẹ Maria trong cuộc sống của họ và gia đình họ, các nghi thức nghi lễ thờ kính Đức Mẹ Maria xưa và nay, các yếu tố văn hóa dân gian tại địa phương được đưa vào sử dụng trong hoạt động thờ kính Đức Mẹ, các công trình tượng đài, đền thờ Đức Mẹ Maria được xây dựng như thế nào và ý nghĩa của các công trình đó … Từ đó làm cơ sở phân tích, đánh giá, tổng hợp và diễn giải các vấn đề đặt ra cho nhiệm vụ của luận án

4.2 Phương pháp xử lí văn bản, thông tin

Sau quá trình thu thập tài liệu, chúng tôi đọc và xử lí các văn bản và tài liệu liên quan đến luận án; xử lí các thông tin sau quá trình khảo sát thực tế thông qua các ghi chép phỏng vấn, mô tả, hồi cố, tài liệu phim ảnh Từ đó phân tích, đánh giá, rút ra các luận điểm trọng tâm của luận án

4.3 Bên cạnh những phương pháp nghiên cứu trên, chúng tôi còn sử dụng các

phương pháp khác như phân tích hệ thống; tổng hợp; so sánh đồng đại và lịch đại giữa các nguồn tư liệu, giữa các điểm nghiên cứu với nhau

5 Đóng góp của luận án

5.1 Về mặt khoa học

- Luận án cung cấp các tư liệu tin cậy về những biểu hiện của việc bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại một số địa bàn cụ thể ở Việt Nam, …Từ đó đóng góp cho việc nghiên cứu về sự phong phú, đa dạng của hiện tượng bản địa hóa hình tượng Đức Mẹ Maria ở Việt Nam

- Thông qua nghiên cứu trường hợp bản địa hóa Đức Mẹ Maria, luận án đóng góp cơ sở lý luận cho việc nghiên cứu về sự hội nhập của đạo Công giáo nói chung, của Đức Mẹ Maria nói riêng vào văn hóa truyền thống Việt Nam

5.2 Về mặt thực tiễn

- Nhận diện các xu hướng bản địa hóa và những biểu hiện của bản địa hóa, tác động của các yếu tố nội sinh và ngoại sinh trong đời sống của tín đồ Công giáo tại Việt Nam

- Luận án sẽ là tài liệu tham khảo cần thiết để các nhà quản lý văn hóa, các nhà hoạch định chính sách đề xuất các kiến nghị và giải pháp trong quản lý các hoạt động tôn giáo tại Việt Nam đặc biệt là đạo Công giáo

6 Bố cục của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, luận án gồm 04 chương, kết cấu như sau:

Chương 1: Tổng tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và địa bàn nghiên cứu

Chương 2: Đạo Công giáo, Đức Maria và quá trình du nhập vào Việt Nam Chương 3: Những biểu hiện của bản địa hóa hình tượng Đức Mẹ Maria trong cộng đồng người Công Giáo ở Việt Nam

Chương 4: Bản địa hóa Đức Mẹ Maria trong cộng đồng người Công giáo tại Việt Nam: Một số vấn đề bàn luận

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN

VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Các nghiên cứu về bản địa hóa các tôn giáo tại Việt Nam

- Về bản địa hóa Phật giáo

Phật giáo là một trong những tôn giáo có vị thế và sức ảnh hưởng lớn tại Việt Nam, Phật giáo ghi dấu ấn mạnh mẽ trong văn hóa Việt, góp phần tạo nên diện mạo của văn hóa Việt Nam, điều này đã được khẳng định trong các nghiên cứu về Phật giáo và văn hóa Việt Nam:

Một trong những cuốn sách tiêu biểu viết về Phật giáo Việt Nam là cuốn Việt

Nam Phật giáo lược sử của tác giả Thích Mật Thể gồm 10 chương Trong đó tác giả

cho ta thấy cái nhìn tổng thể về Phật giáo Việt Nam từ những ngày đầu được truyền vào Việt Nam và đặc biệt là quá trình hòa mình trong văn hóa Việt, qua từng giai đoạn, Phật giáo đã ghi dấu ấn mạnh mẽ trong văn hóa Việt, mang tinh thần người Việt Nam [66, tr 502]

Ngoài ra có thể kể đến cuốn Lịch sử Phật giáo Việt Nam của tác giả Lê Mạnh

Thát gồm trọn bộ 3 cuốn và 12 chương, trình bày quá trình du nhập Phật giáo Việt Nam và sự đồng hành cùng dòng chảy lịch sử văn hóa của dân tộc Việt Nam [65]

Tác giả Nguyễn Duy Hinh trong cuốn Lịch sử đạo Phật Việt Nam cho rằng:

“Phật giáo Việt Nam là Phật Giáo dân gian mang nặng lòng Mẹ, lòng từ Từ Bi của truyền thống dân tộc, đã thấm sâu vào văn hóa nghệ thuật tâm tư tình cảm người Việt, đã Việt hóa Không nên coi Phật giáo Việt Nam là Phật giáo Ấn Độ hay Trung Hoa dù đều có chịu ảnh hưởng của các tông phái đó ” [43, tr 51)

Trong cuốn Sự kiện tôn giáo, tác giả Đỗ Quang Hưng cho rằng: “Phật giáo

Việt Nam không những gắn bó với dân tộc mà còn là một yếu tố quan trọng của bản sắc văn hóa dân tộc” [40, tr.169], đồng thời khẳng định Phật giáo đóng vai trò rất quan trọng trong văn hóa Việt Nam, trong quá trình hội nhập và phát triển cùng xã hội Việt Nam Phật giáo luôn đồng hành cùng dân tộc, hòa nhập sâu rộng vào nhiều lĩnh vực của xã hội Việt Nam, đặc biệt là lĩnh vực văn hóa [37, tr 170] Ngoài ra, tác

giả còn đưa ra khái niệm “nhập thế chính trị” của Phật giáo và xem đây là cách Phật giáo hòa nhập và tạo nên vị thế trong xã hội Việt Nam, cùng với quá trình này là sự thay đổi để phù hợp với văn hóa xã hội Việt nam, tạo nên những dấu ấn sâu sắc của Phật giáo Việt Nam [39, tr 138-154]

Trong cuốn Phật giáo Hòa Hảo một tôn giáo cận nhân tình trong lòng dân tộc

do Trần Văn Chánh – Bùi Thanh Hải (chủ biên), các tác giả cho rằng: “Phật giáo Hòa Hảo không chỉ là một tôn giáo ra đời để đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của người dân miền Tây Nam bộ Phật giáo Hòa Hảo là sự dung hợp các giá trị truyền thống của dân tộc với các tôn giáo trong tính cách của đại đa số quần chúng nông dân miền Tây Nam

bộ, giá trị lớn nhất của Phật giáo Hòa Hảo là tính dung hợp các giá trị, là sự kế thừa và phát huy các giáo trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc” [10, tr 42]

Đi vào cụ thể, sự ảnh hưởng của văn hóa Việt Nam trong quá trình truyền nhập Phật giáo tại Việt Nam còn được nhìn nhận thông qua tín ngưỡng thờ Mẫu, sự xuất hiện Mẫu trên điện thờ Phật và trong các ngôi chùa tại Việt Nam là minh chứng rõ ràng cho điều này

Trong kho tàng văn học dân gian, sự bản địa hóa Phật giáo Ấn Độ vào tín ngưỡng bản địa Việt Nam được thể hiện khá sớm qua truyền thuyết “Man nương” ở chùa Dâu (huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh) Theo đó, tục thờ các vị Phật Tứ pháp (Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện) có thể xem như là kết quả của sự kết hợp giữa người cha tinh thần là nhà sư (Phật giáo) đến từ Ấn Độ với người mẹ bản địa (Man Nương) thuộc tín ngưỡng thờ cây, thờ đá, vì vậy mà trong dân gian Man Nương được tôn là Phật Mẫu (mẹ của các vị Tứ pháp) [74]

Trong cuốn Đạo Mẫu Việt Nam tác giả Ngô Đức Thịnh đã dành phần 3 trong

chương 2 để nói về Đạo Mẫu trong hệ thống tôn giáo tín ngưỡng tại Việt Nam Khi viết về quá trình du nhập và hòa nhập của Phật giáo tại Việt Nam tác giả cho rằng:

“Trong quá trình đạo Phật du nhập vào nước ta khoảng đầu Công nguyên và một bộ phận quan trọng của nó đã phát triển theo khuynh hướng dân gian hóa Trong sự hình thành phái Mật Tông ở nước ta, có sự ảnh hưởng nhất định của sự giao thoa Phật – Mẫu, điều dễ nhận biết là ở hầu hết các ngôi chùa hiện nay ở Bắc Bộ và bắc

Trung Bộ đều có điện thờ Mẫu Trong đó phổ biến nhất là dạng “tiền Phật hậu Mẫu” (phía trước thờ Phật, phía sau thờ Mẫu) “ [74, tr.63]

Trong cuốn Cơ sở văn hóa Việt Nam, khi bàn về vấn đề giao lưu tiếp biến văn

hóa Việt với văn hóa Ấn Độ về phương diện Phật giáo, tác giả Trần Ngọc Thêm cho rằng: Phật giáo vào Việt Nam đã có sự tiếp xúc với các tín ngưỡng truyền thống và văn hóa Việt … Phật giáo Việt Nam là khuynh hướng thiên về nữ, là một bộ phận của văn hóa nông nghiệp Đức Phật được đồng nhất với các vị thần truyền thống của cư dân nông nghiệp Việt Nam …[67, tr 253]

Cũng tác giả Trần Ngọc Thêm trong cuốn Cơ sở văn hóa Việt Nam đã đưa ra

nhận định: “Khi vào Việt Nam Phật giáo đã được tiếp xúc ngay với tín ngưỡng truyền thống của dân tộc ta và đã được tổng hợp chặt chẽ ngay với chúng Mang đặc trưng của văn hóa nông nghiệp là khuynh hướng thiên về nữ vì thế người Việt

đã tạo ra các Phật Bà riêng của mình, người Việt vốn linh hoạt nên trong cách thực hành Phật giáo đã linh hoạt biến đổi để Phật giáo trở thành tôn giáo của người Việt ”[67, tr.248 -255]

- Về bản địa hóa Đạo giáo

Trong cuốn Đạo gia và văn hóa tác giả Trần Nghĩa cho rằng: “ …nhờ dung

hợp được với tín ngưỡng tập quán bản địa mà Đạo giáo ngày càng được hoan nghênh và phát triển tại Việt Nam Ngay từ thời Lý Trần đã xuất hiện những Đạo sĩ lừng danh như: Thông Huyền, Hoàn Nguyên, Huyền Vân Tìm hiểu kỹ ta thấy hai phái Đạo gia “Phủ lục” và “Đan đỉnh” đều tìm được đất sống tại Việt Nam Phái Phù lục nghiêng về bùa chú gọi là “ Đạo giáo phù thủy” đã đi sâu vào dân gian theo hướng dùng phép thuật, niệm chú, cầu cơ, vẽ bùa Phái Đan đỉnh thì nghiêng về tu luyện đan, gọi là “Đạo gia thần tiền”, với các Đạo sĩ, Đạo cô sẵn sàng rời gia đình

để rong du cõi ngoại ” [7, tr 251- 252] Như vậy Đạo giáo khi du nhập vào Việt nam đã chịu ảnh hưởng của văn hóa dân gian truyền thống Việt Nam và biển đổi để phù hợp tại Việt Nam, nhờ đó Đạo giáo phát triển và có sự ảnh hưởng nhất định trong văn hóa Việt

Tác giả Tôn Diệc Bình trong bài viết “Bàn về sự truyền bá và giao thoa Đạo giáo ở Đông Nam Á” (lấy Đạo giáo Nam truyền vào Việt Nam làm ví dụ) đăng trên

tạp chí Tôn giáo số 5 (185) năm 2019 cho rằng: “Xét về thời gian, ngay từ khi mới

ra đời, Đạo giáo đã truyền vào Việt Nam, nguồn mạch vẫn lưu truyền trong sự tiếp biến văn hóa cho đến tận ngày nay Việc tín ngưỡng thần linh Đạo giáo mang những đặc điểm sâu đậm của văn hóa Trung Hoa không ngừng bị Việt Nam hóa trong quá trình truyền bá vào xã hội dân gian Việt Nam, thể hiện ở các đặc điểm sau: Thứ nhất: Tín ngưỡng thờ thần là biểu tượng tượng trưng chủ yếu của sự truyền bá Đạo giáo ở Việt Nam, tính thực dụng rất cao đáp ứng nhu cầu tinh thần, cầu phúc trừ tai của mọi người, tính hỗn tạp về mặt tín ngưỡng để đáp ứng các loại nhu cầu tinh thần trong cuộc sống trước mắt của người Việt Nam; Thứ hai: Đạo giáo thường đồng hành với Phật giáo, thần linh của Đạo giáo thường xuất hiện trên bàn thờ trong chùa Thứ ba: Thần linh đạo giáo pha trộn với tín ngưỡng dân gian Việt Nam, trong Đạo giáo xuất hiện các vị thần trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam, như một số đạo quán thờ: Hưng Đạo Vương, thần núi Tản Viên, công chúa Liễu Hạnh ”.[7] Như vậy Đạo giáo khi truyền vào Việt Nam đã có sự giao thoa và chịu ảnh hưởng của tín ngưỡng dân gian Việt Nam, mang nhiều dấu ấn của văn hóa truyền thống Việt Nam cùng với Nho giáo và Phật giáo tạo nên ba tôn giáo Nho – Phật – Đạo ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống văn hóa của Việt Nam

Tương tự, tác giả Trần Ngọc Thêm trong cuốn Cơ sở văn hóa Việt nam cho

rằng: “Trong khi Nho giáo chưa tìm được chỗ đứng ở Việt Nam thì Đạo giáo đã tìm thấy ngay những tín ngưỡng tương đồng sẵn có từ lâu… Vì vậy dễ hiểu là tại sao Đạo giáo, trước hết là Đạo giáo phù thủy, đã thâm nhập nhanh chóng và hòa quyện

dễ dàng với tín ngưỡng ma thuật cổ truyền tới mức không còn ranh giới” [67] Nhận định này giúp chúng ta hình dung được phần nào sức sống và vị thế của Đạo giáo trong đời sống tâm linh, tín ngưỡng người Việt, đồng thời lý giải được về sự hài hòa của truyền thống “Tam giáo đồng nguyên” đã thực sự thấm sâu vào đời sống của mỗi người dân Việt Nam

- Về bản địa hóa Nho giáo

Nho giáo, còn gọi là đạo Nho hay đạo Khổng là một hệ thống đạo đức, triết lý

và học thuyết chính trị do Đức Khổng Tử đề xướng và được các môn đồ của ông phát triển để xây dựng một xã hội thịnh trị Nho giáo vào Việt Nam từ thế kỷ I

Cuốn Tôn giáo trong mắt tôi của tác giả Đỗ Quang Hưng là một trong những

công trình nghiên cứu khá đồ sộ ghi dấu chặng đường nghiên cứu Công giáo của tác giả gần 20 năm, đóng góp cho việc nghiên cứu về lịch sử Công giáo Việt Nam qua

những nhân vật và sự kiện tiêu biểu mà tác giả chọn lựa Đặc biệt tại chủ đề 2 “Có

một không gian Công giáo”, tác giả dành khá nhiều thời lượng để viết về vấn đề phép lạ tại La Vang và lễ hội La Vang, một trong những địa điểm linh thiêng và là trung tâm hành hương Đức Mẹ nổi bật nhất tại Việt Nam [39]

Ngoài ra, có thể kể thêm khóa luận tốt nghiệp tại đại chủng viện Vinh Thanh ngày 20/03/2021 (Giáo phận Vinh – Nghệ An) với đề tài: “ Lòng sùng kính Đức Mẹ trong bối cảnh Giáo phận Vinh” của chủng sinh Bùi Khiêm Cường đã cung cấp thêm một góc nhìn về lòng sùng kính Đức Mẹ ở một Giáo phận cụ thể Khóa luận gồm 3 chương, ngoài Chương 1 “Nền tảng của lòng sùng kính Đức Maria” và Chương 2 “Giá trị của lòng sùng kính Đức Maria” thì ở ”Những hình thức đạo đức sùng kính Đức Maria”, dưới góc độ thần học, dựa trên Kinh thánh, các huấn thị của Giáo hội Công giáo tác giả đã trình bày khá chi tiết về lòng sùng kính Đức Mẹ của Giáo dân Giáo phận Vinh, mô tả khá chi tiết những hình thức sùng kính Đức Mẹ, nổi bật là những nghi thức sùng kính mang dấu ấn văn hóa xứ Nghệ … [11, tr 55]

1.1.4 Nhận xét

1.1.4.1 Những đóng góp của các công trình đi trước

Tôn giáo là một chủ đề lớn được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm Vì vậy, sách và các tài liệu viết về tôn giáo rất phong phú, hầu hết các sách tôn giáo đều mang tính truyền đạo, truyền bá giáo lý, bản địa hóa tôn giáo, đặc biệt là một số tôn giáo lớn tại Việt Nam đã được một số tác giả quan tâm Viết về vấn đề này, các tác giả thường nêu lý do, quá trình và biểu hiện của bản địa hóa, trong đó luôn nhấn mạnh yếu tố văn hóa truyền thống dân tộc làm chủ đạo trong quá trình bản địa hóa

Công giáo là một trong những tôn giáo lớn và có ảnh hưởng sâu rộng trên thế giới cũng như tại Việt Nam, nguồn sách và các công trình viết về Công giáo Việt Nam khá dồi dào, nhiều nhất là những tài liệu, công trình viết về Công giáo Việt Nam dưới góc độ truyền giáo Đó là sách viết về quá trình Công giáo du nhập phát triển tại Việt Nam, những giá trị mà Công giáo Việt Nam đóng góp cho sự phát

triển chung của đất nước, sách ca ngợi công đức các nhân vật được thờ kính trong đạo Công giáo vv Dưới góc nhìn Công giáo qua lăng kính văn hóa Việt Nam, đó

là sự hội nhập, đồng hành cùng văn hóa dân tộc, góp phần giữ gìn truyền thống, bản sắc văn hóa Việt, đồng thời bồi đắp, xây dựng các giá trị văn hóa mới, làm giàu thêm văn hóa dân tộc

Các nghiên cứu về bản địa hóa Công giáo và bản địa hóa Đức Maria trên thế giới và ở Việt Nam cho ta thấy được quá trình truyền đạo và sự hội nhập vào văn hóa bản địa, văn hóa địa phương, văn hóa tộc người, sự linh hoạt trong vấn đề thực hành giáo lý Công giáo, đặc biệt là sự thay đổi quan điểm hội nhập từ phía Giáo hội

đã góp phần vào sự thành công của quá trình truyền đạo Công giáo vào các nền văn hóa trên thế giới… Hình tượng Đức Mẹ Maria được hội nhập trong các nền văn hóa bước đầu đều nhờ việc tìm ra những điểm chung trong truyền thống văn hóa bản địa như thờ nữ thần, thánh mẫu, thờ các vị thần tự nhiên… của các nền văn hóa bản địa Đặc biệt là hình tượng Đức Mẹ Maria đã tìm được những điểm tương đồng trong các tín ngưỡng thờ nữ thần, thờ thánh và nổi bật là hình tượng của một người mẹ, biểu tượng của tình mẫu tử, của các giá trị bác ái đã góp phần kết nối những niềm tin và thực hành nghi thức nghi lễ Công giáo trong những buổi đầu có phần lạ lẫm

và khác biệt với những truyền thống bản địa nơi đây

Sự đóng góp của các công trình nghiên cứu về chủ đề này sẽ là những nguồn

tư liệu, những kinh nghiệm quý giá để chúng tôi hoàn thành luận án này

1.1.4.2 Những vấn đề còn bỏ ngỏ và nhiệm vụ đặt ra cho đề tài

Hiện nay, sách viết về Đức Maria dưới góc nhìn văn hóa vẫn còn ít so với tiềm năng nghiên cứu của một chủ đề lớn và độc đáo này Công giáo là một tôn giáo lớn trên thế giới, Đức Maria được tôn kính nhiều nơi trên thế giới, tuy nhiên tại Việt Nam, hội nhập đức Maria tại Việt Nam có nhiều điểm độc đáo riêng, đặc biệt là cách thức thực hành, các nghi thức nghi lễ, yếu tố văn hóa địa phương trong hoạt động phụng thờ Đức Maria chưa được nghiên cứu một cách đầy đủ

Hình tượng Đức Mẹ Maria đã được một số tác giả quan tâm và khai thác ở một vài góc độ khác nhau Tuy nhiên cho đến nay chưa có một công trình nào nghiên cứu chuyên sâu, riêng biệt về vấn đề bản địa hóa hình tượng Đức Maria tại

Việt Nam và cũng chưa thấy một công trình nào nghiên cứu về quá trình du nhập, hội nhập Đức Maria tại các địa phương cụ thể ở Việt Nam

Từ những lý do trên, nhiệm vụ đặt ra cho đề tài là nghiên cứu vấn đề bản địa hóa hình tượng Đức Maria dựa trên nền tảng của văn hóa Việt Những câu hỏi đặt ra là: Trải qua quá trình giao lưu tiếp biến và hội nhập văn hóa, việc bản địa hóa cho thấy các yếu tố nào trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam đã được biểu hiện trong hình tượng Đức Maria? Đức Maria được địa phương hóa ra sao? Những yếu tố gốc trong tín lý giáo hội được bảo lưu là yếu tố gì? Tại sao ở Việt Nam quá trình bản địa hóa diễn ra mạnh mẽ và độc đáo như vậy ? Quá trình bản địa hóa Đức Mẹ Maria diễn ra tromg bối cảnh nào?

1.2 Cơ sở lý luận

1.2.1 Một số khái niệm cơ bản

- Khái niệm giao lưu, tiếp biến văn hóa

Giao lưu, tiếp biến văn hóa là khái niệm được trường phái nhân học Anglo Saxon đưa vào Mỹ cuối thế kỷ XIX để chỉ sự tiếp xúc, sự thay đổi hay biến đổi của một số loại hình văn hóa của cả hai nền văn hóa đó [57, tr 12] Theo các nhà Nhân học Mỹ

và các nước phương Tây, sự giao lưu, tiếp biến văn hóa là quá trình một nền văn hóa thích nghi, ảnh hưởng từ một nền văn hóa khác bằng cách vay mượn nhiều nét đặc trưng của nền văn hóa ấy Vì thế sự giao lưu, tiếp biến văn hóa cũng là một cơ chế khác của biến đổi văn hóa, đó là sự trao đổi của những đặc tính văn hóa nảy sinh khi các cộng đồng tiếp xúc trực diện liên tục [89, tr 107]

Tiếp biến văn hóa bao gồm các quá trình khác nhau, gồm khuyếch tán văn hoá, thích nghi văn hoá mang tính ứng phó, các loại hình thái tổ chức xã hội và văn hóa khác nhau sau tiếp xúc và giải văn hóa hay phân giải văn hóa Một loạt các điều chỉnh phát sinh, gồm việc có được sự tự trị đáng kể văn hóa hay điển hình hơn, là

sự đồng hóa của nhóm tiếp xúc yếu hơn bởi nhóm tiếp xúc mạnh hơn và sự hỗn dung văn hóa, nhờ đó hai văn hóa có thể trao đổi đủ các yếu tố để sau đó tạo ra một văn hóa riêng [57, tr 12]

Biến đổi là tất yếu của mọi sự vật, hiện tượng, trong đó có văn hóa tộc người, giao lưu văn hoá vừa là kết quả của sự trao đổi, vừa là chính bản thân của sự