Quan hệ thương mại trung quốc – châu phi và một số bài học kinh nghiệm đối với việt nam

Nếu mối quan hệ với các nền kinh tế đang nổi lên cũng như với các nước dầu lửa Hồi giáo Arập và Iran được tăng cường trong nhiều lĩnh vực thương mại, tài chính, hợp tác quân sự, thì

Quan hê ̣ thương ma ̣i Trung Quốc – Châu Phi và một số bài học kinh nghiệm đối với Việt

Nam Trần Thị Tuyết Lan

Trường Đại học Kinh tế Luận văn Thạc sĩ ngành: Kinh tế thế giới và Quan hệ kinh tế quốc tế

Mã số: 60.31.07 Người hướng dẫn: PGS TS Đỗ Đức Định

Năm bảo vệ: 2012

Abstract: Trình bày cơ sở lý luận về quan hệ thương mại Trung Quốc – Châu Phi

Phân tích thực trạng quan hệ thương mại Trung Quốc – Châu Phi: cơ sở pháp lý và các chính sách của quan hệ thương mại Trung Quốc – Châu Phi, thực trạng quan hệ thương mại hàng hóa giữa Trung Quốc - Châu Phi, đánh giá chung thực trạng quan hệ thương mại Trung Quốc – Châu Phi Tìm hiểu bài ho ̣c kinh nghiê ̣m rút ra từ quan hê ̣ thương ma ̣i Trung Quốc – Châu Phi và mô ̣t số bài ho ̣c áp du ̣ng đối với Viê ̣t Nam trong

phát triển quan hệ thương ma ̣i với Châu Phi

Keywords: Kinh tế đối ngoại; Quan hệ kinh tế; Trung quốc; Châu Phi; Thương mại

Content

LỜI MỞ ĐẦU

1 Sự cần thiết của đề tài

Vào khoảng những năm 90 của thế kỷ XX, quá trình toàn cầu hóa bước vào thời kỳ có những thay đổi mạnh mẽ Hầu hết các nước trên thế giới đều đã có những điều chỉnh chính sách kinh tế để phù hợp với quá trình toàn cầu hóa nhanh chóng Quá trình điều chỉnh đang

tiếp tục sang những năm đầu của thế kỷ XXI

Trung Quốc là một nước lớn về nhiều phương diện Trung Quốc có diện tích tương đương với diện tích Châu Âu, lớn thứ 3 thế giới sau Liên bang Nga và Canađa, khoảng 9,69 triệu km2 Dân số Trung Quốc đã lên tới hơn 1,4 tỷ người, tạo ra một thị trường khổng lồ Trung Quốc có thể trở thành một nhà sản xuất hàng đầu thế giới nhưng họ không đủ tài nguyên để cung cấp cho các hoạt động sản xuất khổng lồ của mình Do đó họ không có sự lựa chọn nào khác là ngoài việc dựa vào nguồn lực bên trong, phải ra sức tận dụng nguồn lực ngoài nước

để thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa Tìm kiếm những cơ hội tại Châu Phi là một sự lựa chọn của Trung Quốc Sự gia tăng mối quan tâm của Trung Quốc đối với Châu Phi trong những năm gần đây xuất phát từ tầm quan trọng ngày càng tăng của châu lục này trong những tính toán chiến lược của Trung Quốc cả về kinh tế và chính trị

Còn đối với Châu Phi, bị gạt ra bên lề về kinh tế và bị xếp vào hạng thấp về địa chính trị,

từ lâu nay Châu Phi vẫn xa rời quá trình toàn cầu hóa Nhưng biến động trên các thị trường thế giới cùng với sự nổi lên của các cường quốc mới đang phát triển đã tạo ra một bối cảnh quốc tế chưa từng thấy, làm thay đổi vị thế của Châu Phi

Việc tăng cường quan hệ với Châu Á - đặc biệt là với Trung Quốc của một châu lục có truyền thống hướng tới Châu Âu, đã làm thay đổi bối cảnh chiến lược và phạm vi truyền thống của khu vực Nếu mối quan hệ với các nền kinh tế đang nổi lên cũng như với các nước dầu lửa Hồi giáo Arập và Iran được tăng cường trong nhiều lĩnh vực (thương mại, tài chính, hợp tác quân sự), thì mối quan hệ lịch sử giữa các vùng lớn của Châu Phi và các vùng có ảnh hưởng khác trên thế giới cũng được đẩy mạnh hơn Với Châu Phi, quan hệ với Trung Quốc sẽ giúp nhiều nước giải quyết được những khó khăn kinh tế và xã hội, đặc biệt trong vấn đề khai thác thế mạnh tài nguyên khoáng sản, xóa đói giảm nghèo, giảm xóa nợ và một số vấn đề xã hội khác

Kể từ khi quan hệ giữa Trung quốc và Châu Phi được thiết lập đến nay, nhiều văn bản, hiệp định đã được ký kết giữa hai nước… đã tạo cơ sở pháp lý thúc đẩy quan hệ thương mại giữa hai nước phát triển và đạt một số thành tựu quan trọng Với nhịp độ tăng kim ngạch xuất nhập khẩu nhanh chóng , Trung Quốc đã trở thành ba ̣n hàng lớn nhất của Châu Phi trong giai đoa ̣n hiê ̣n nay

Cùng với quá trình đẩy mạnh hợp tác song phương, việc tham gia vào kinh tế toàn cầu đã

mở ra cho Trung Quốc và Châu Phi nhiều cơ hội, cụ thể là hệ thống pháp luật và chính sách thương mại ngày càng minh bạch, thị trường xuất khẩu được mở rộng, hệ thống cơ sở hạ tầng cũng đang được hai nước quan tâm phát triển …

Hiện nay Việt Nam vẫn trong quá trình đẩy mạnh cải cách, mở cửa hội nhập vào nền kinh

tế quốc tế, mở rộng quan hệ hợp tác với các nước, trong đó có Châu Phi Việt Nam cần tham khảo kinh nghiệm hợp tác của các nước với Châu Phi, trong đó có quan hệ Trung Quốc – Châu Phi Vì lý do đó đề tài “Quan hệ kinh tế Trung Quốc - Châu Phi và bài học kinh nghiê ̣m đối với Viê ̣t nam ” được tác giả lựa chọn nghiên cứu góp phần đáp ứng yêu cầu trình bày ở trên Với đề tài nà y, tác giả không chỉ nghiên cứu bản thân quan hệ Trung Quốc – Châu Phi, mà còn qua đó tìm hiểu những gợi ý góp phần phát triển quan hệ Việt Nam – Châu Phi

2 Tình hình nghiên cứu của đề tài

Cho đến nay tài liệu trong và ngoài nước nghiên cứu về quan hệ kinh tế nói chung, quan

hệ thương mại giữa Trung Quốc- Châu Phi nói riêng chưa nhiều, còn nhỏ lẻ và đề cập ở nhiều khía cạnh khác nhau Chưa có tài liệu nào nghiên cứu đánh giá một cách tổng quát quan hệ kinh tế Trung Quốc-Châu Phi từ trước đến nay, hay tập trung phân tích quan hệ thương mại giữa hai bên

Với đề tài “Quan hệ thương mại Trung Quốc – Châu Phi và bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam”, tác giả sẽ đi tập trung phân tích quan hệ thương mại hai bên, đồng thời đưa ra triển vọng của mối quan hệ này, cũng như đưa ra một số gợi ý kinh nghiệm đối với Việt Nam trong quá trình mở rộng hợp tác kinh tế, hội nhập vào nền kinh tế thế giới

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

*Mục đích nghiên cứu:

Làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn phát triển quan hệ thương mại hai bên Đánh giá thực trạng và triển vọng quan hệ thương mại Trung Quốc – Châu Phi Đồng thời có thể đưa ra một

số ý nghĩa của việc nghiên cứu đối với Việt Nam trong phát triển quan hệ hợp tác với Châu Phi

*Nhiệm vụ nghiên cứu:

Để đạt mục đích nghiên cứu nói trên, nhiệm vụ nghiên cứu đặt ra là:

- Nghiên cứu lý luận cơ bản về thương mại quốc tế

- Nghiên cứu chính sách đối ngoại cũng như chính sách thương mại của Trung Quốc đối với Châu Phi

- Nghiên cứu thực trạng, vai trò và đánh giá triển vọng quan hệ thương mại Trung Quốc- Châu Phi

4.Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

*Đối tượng nghiên cứu: Quan hệ thương mại Trung Quốc – Châu Phi

*Phạm vi nghiên cứu:

+Về mặt không gian: Luận văn nghiên cứu quan hệ Trung Quốc – Châu Phi mà chủ yếu là về quan hệ thương mại đứng trên góc độ phía Trung Quốc

+Về mặt thời gian: Luận văn nghiên cứu quan hệ Trung Quốc – Châu Phi nói chung, quan

hệ thương mại hai bên nói riêng từ trước đến nay, tuy nhiên trọng tâm là những năm 2000 đến nay, giai đoạn mà kim ngạch hai bên tăng lên mạnh mẽ và triển vọng đến năm 2020

5 Phương pháp nghiên cứu

*Cách tiếp cận vấn đề nghiên cứu: Đứng từ góc độ Trung Quốc đánh giá thực trạng quan

hệ thương mại Trung Quốc –Châu Phi

*Phương pháp nghiên cứu: Trong quá trình nghiên cứu, tác giả luận văn sử dụng các phương pháp duy vật biện chứng và lịch sử phân tích, tổng hợp,so sánh, dự báo, đồng thời lấy

ý kiến chuyên gia để làm rõ hơn quan hệ kinh tế, trong đó chủ yếu là quan hệ thương mại Trung Quốc-Châu Phi

6 Đóng góp mới của luận văn

- Hệ thống hóa lý luận về thương mại quốc tế

- Phân tích, đánh giá thực trạng quan hệ thương mại Trung Quốc-Châu Phi, chỉ ra những mặt mạnh, yếu và nguyên nhân của chúng

- Dự báo triển vọng quan hệ thương mại Trung Quốc-Châu Phi đến năm 2020

- Rút ra một số ý nghĩa đối với Việt Nam trong phát triển quan hệ hợp tác kinh tế, thương mại với Châu Phi

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài lời mở đầu, phần kết luâ ̣n và tài liê ̣u tham khảo, nô ̣i dung chính của luâ ̣n văn đươ ̣c chia thành 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luâ ̣n về quan hê ̣ thương ma ̣i Trung Quốc – Châu Phi

Chương 2: Thực tra ̣ng quan hê ̣ thương ma ̣i Trung Quốc – Châu Phi

Chương 3: Bài học k inh nghiê ̣m rút ra từ quan hê ̣ thương ma ̣i Trung Quốc – Châu Phi và một số bài học áp du ̣ng đối với Viê ̣t Nam trong phát triển quan hê ̣ thương ma ̣i với Châu Phi

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUAN HỆ THƯƠNG MẠI TRUNG QUỐC – CHÂU PHI

1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Thuyết tự do thương mại

1.1.1.1 Lý thuyết “Bàn tay vô hình” của Adam Smith

1.1.1.2 Lý thuyết “Bàn tay hữu hình” của John Maynard Keynes

1.1.1.3 Lý thuyết “Kinh tế hỗn hợp” của Samuelson

1.1.2 Lý thuyết về lợi thế so sánh trong thương mại QT

1.1.2.1 Chủ nghĩa trọng thương

1.1.2.2 Thuyết “Lợi ích tuyệt đối” của Adam Smith (1723-1790)

1.1.2.3 Tư tưởng của Ricardo (1772-1823) về lợi ích so sánh

1.1.2.4 Định lý Heckscher - Ohlin

1.1.3 Lý thuyết thương mại quốc tế trong điều kiện các quốc gia đang phát triển

- Chiến lược công nghiệp hoá thay thế nhập khẩu

- Chiến lược xuất khẩu sản phẩm thô và sơ chế

- Chiến lược công nghiệp hoá hướng về xuất khẩu

- Chiến lược phát triển hỗn hợp

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Xu hướng toàn cầu hóa

Sự phát triển mạnh mẽ của lực lượng sản xuất đã dẫn đến một xu thế lớn đang chi phối sự phát triển của thế giới hiện đại, đó là quá trình toàn cầu hóa Toàn cầu hóa (tiếng Anh là Globalization), xét về bản chất là quá trình gia tăng mạnh mẽ những mối liên hệ ảnh hưởng, tác động lẫn nhau trên tất cả các lĩnh vực của đời sống kinh tế, xã hội, chính trị giữa các quốc gia, các dân tộc trên toàn thế giới, gia tăng nhanh chóng các hoạt động kinh tế vượt qua mọi biên giới quốc gia và khu vực, tạo ra sự tùy thuộc lẫn nhau giữa các nền kinh tế trong sự vận động phát triển hướng tới một nền kinh tế thế giới hội nhập và thống nhất

1.2.2 Quan hệ của một số quốc gia lớn với Châu Phi

- Quan hệ của Châu Phi với đế quốc thực dân cũ ( Anh, Pháp, Đức, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha)

- Quan hệ của Châu Phi với Mỹ và Phương Tây

1.2.3 Một số đánh giá về thi ̣ trường Châu Phi

1.2.3.1 Thuận lợi

1.2.3.2 Khó khăn

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUAN HỆ THƯƠNG MAI TRUNG QUỐC – CHÂU PHI 2.1 Cơ sở pháp lý và các chính sách của quan hệ thương mại Trung Quốc – Châu Phi 2.1.1 Các quan điểm đối ngoại của Trung Quốc đối với Châu Phi

Tăng cường tình đoàn kết và hợp tác với các nước Châu Phi từ lâu luôn là một trong những mảng lớn trong chính sách đối ngoại độc lập và hoà bình của Trung Quốc Những nguyên tắc và mục tiêu chủ đạo trong chính sách của Trung Quốc đối với Châu Phi được tóm lược như sau :

Duy trì tình hữu nghị chân thành và đối xử bình đẳng

- Đảm bảo hai bên cùng có lợi hướng tới sự phát triển cùng chia sẻ

- Ủng hộ lẫn nhau và phối hợp chặt chẽ Tăng cường hợp tác Trung-Phi tại Liên Hiệp quốc và tại các tổ chức đa phương khác, ủng hộ những đòi hỏi chính đáng và những để xuất hợp lý của nhau Tiếp tục thúc đẩy cộng đồng quốc tế chú trọng đến hoà bình và phát triển tại Châu Phi

- Học hỏi lẫn nhau, cùng nghiên cứu những con đường phát triển

2.1.2 Các hiệp định ký kết giữa Trung Quốc – Châu Phi

Diễn đàn hợp tác Trung-Phi: Diễn đàn về Hợp tác Trung-Phi (FCSA) được thành lập năm

2000 đã trở thành một cơ chế đối thoại tập thể và hợp tác đa phương hiệu quả đối với các hai Bên, đồng thời tạo khuôn khổ cơ bản và là nền tảng của quan hệ đối tác Trung-Phi kiểu mới, dựa trên sự bình đẳng, cùng có lợi

Thỏa thuận tự do ngoại thương

Trung Quốc cũng đã ký một số Hiệp định với Nam Phi, một đối tác lớn và quan trọng nhất của Trung Quốc ở Châu Phi

2.1.3 Các chính sách thương mại của Trung Quốc đối với Châu Phi

Trung Quốc chủ yếu tiến hành chính sách thương mại của mình tại Châu Phi thông qua các dự án cơ sở hạ tầng hoặc công nghiệp được tài trợ bằng vốn của Trung Quốc thông qua các tổ chức bên cạnh Chính phủ Văn phòng của những tổ chức này đàm phán với lãnh đạo Châu Phi và lồng ghép một cách khéo léo giữa chính sách đối ngoại với việc đàm phán thương mại

Trung Quốc đẩy mạnh các chuyến thăm cấp cao, tăng đầu tư, viện trợ, xóa nợ…

Trung Quốc đã quyết định miễn thuế cho nhiều mặt hàng của gần 30 nước kém phát triển nhất ở Châu Phi Ngoài ra Chính phủ Trung Quốc còn khuyến khích các doanh nghiệp của nước này tăng cường đầu tư vào các nước Châu Phi

Trung Quốc đẩy mạnh hợp tác kinh tế thông qua tăng cường thương mại, đầu tư và viện trợ, đẩy mạnh hợp tác chính trị thông qua viện trợ nhân đạo và các loại viện trợ khác nhau Trung Quốc lấy nguyên tắc đôi bên cùng có lợi, tôn trọng sự lựa chọn con đường phát triển của các nước Châu Phi, không can thiệp vào công việc nội bộ của họ làm phương châm chủ đạo cho hành động của mình tại Châu Phi Trung Quốc không áp đặt chế độ xã hội, mô hình phát triển, các giá trị văn hóa hoặc tư tưởng, cũng như không đặt ra giới hạn trong việc cung

cấp viện trợ cho các nước Châu Phi Cung cấp viện trợ của Trung Quốc dành cho Châu Phi thường dễ dàng hơn, nhanh hơn, lãi suất thường thấp hơn và thời hạn vay cũng linh động hơn Chính điều này tạo ra một hình ảnh đẹp, một thiện cảm tốt trong các nhà lãnh đạo và nhân dân các nước Châu Phi Do đó trong cuộc cạnh tranh ảnh hưởng với các cường quốc khác tại Châu Phi, Trung Quốc đang có những lợi thế nhất định

2.2 Thực trạng quan hệ thương mại hàng hóa giữa Trung Quốc - Châu Phi

2.2.1 Kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa

Trong thời gian gần đây, quan hệ giữa Trung Quốc và Châu Phi ngày càng mật thiết Về kinh tế mậu dịch, trước sự thúc đẩy của Hội nghị thượng đỉnh Bắc Kinh trong khuôn khổ diễn đàn hợp tác Trung – Phi, từ năm 2007 đến nay, hợp tác kinh tế mậu dịch Trung – Phi phát triển nhanh chóng

Thương mại giữa Trung Quốc và Châu Phi đã đạt mức 166 tỷ USD trong năm 2011 Trung Quốc xuất khẩu hàng hoá trị giá 23 triệu USD sang Châu Phi, tăng 40% trong khi nhập khẩu 30 triệu USD, tăng 92% Tỷ lệ tăng trưởng nhập khẩu so với cùng kỳ năm trước cao hơn 85%

2.2.2 Cơ cấu mă ̣t hàng xuất nhâ ̣p khẩu

2.2.2.1 Các mặt hàng chủ yếu Trung Quốc xuất khẩu sang Châu Phi

Châu Phi còn là thị trường xuất khẩu lớn của Trung Quốc Hàng hoá Trung Quốc xuất

khẩu sang Châu Phi cũng nhận được nhiều sự ưu , góp phần giúp Trung Quốc trở thành đối tác thương mại lớn nhất ở châu lu ̣c này Kim ngạch thương mại Trung Quốc Châu Phi tăng từ

1 tỉ USD năm 1999 lên 40 tỉ USD năm 2005 và tăng lên 166 tỷ USD năm 2011

Xuất khẩu của Trung Quốc đến Châu Phi chủ yếu bao gồm các sản phẩm công nghiệp nhẹ, sản phẩm dệt may, quần áo, các sản phẩm điện tử và các mặt hàng tiêu dùng

2.2.2.2 Các mặt hàng chủ yếu Trung Quốc nhập khẩu từ Châu Phi

Các mặt hàng nhập khẩu của Tr ung Quốc từ Châu Phi bao gồm dầu thô , khoáng sản, gỗ, kim loại, đá quý, quă ̣ng sắt,…

2.2.3 Các thị trường lớn của Trung Quốc ở Châu Phi

Các số liệu thống kê thương mại cho thấy, phần lớn mức tăng trong giá trị thương mại Trung Quốc – Châu Phi chủ yếu tập trung vào một số nước Năm 2011, thương mại giữa Trung Quốc với Nam Phi chiếm gần 30% tổng giá tri ̣ thương ma ̣i 2 chiều Trung Quốc – Châu Phi Cho đến hiện nay, Nam Phi là đối tác thương ma ̣i lớn nhất của Trung Quốc ta ̣i Châu Phi Dưới đây là biểu đồ 9 đối tác thương mại lớn nhất của Trung Quốc tại Châu Phi :

Biểu đồ trên đây cho thấy , mặc dù có sự tăng mạnh trong trao đổi thương mại hai chiều tổng thể, thương mại của Trung Quốc với 9 đối tác lớn nhất của Châu Phi là tương đối ổn định từ năm 2010 đến nay

Qua các số liệu được thống kê trên đây, có thể rút ra một số đặc điểm chính về thương mại Trung Quốc – Châu Phi thời gian gần đây như sau:

- Mặc dù giá trị thương mại Trung Quốc – Châu Phi tăng gấp đôi từ năm 2006 đến nay, nhưng không có sự thay đổi lớn về tầm quan trọng của mỗi nước trong số 10 đối tác thương mại lớn nhất của Trung Quốc tại Châu Phi Nam Phi và Ănggôla vẫn là những đối tác thương mại quan trọng nhất Xuđăng đã trở thành một nguồn nhập khẩu quan trọng của Trung Quốc tại Châu Phi và Ai Cập vẫn là thị trường xuất khẩu quan trọng từ Châu Phi sang Trung Quốc

- Các nước xuất khẩu lớn từ Châu Phi sang Trung Quốc trong năm 2006 vẫn là những thị trường xuất khẩu chủ yếu hiện nay Các nước này chiếm 93% tổng giá trị xuất khẩu từ Châu Phi đến Trung Quốc

2.3 Đánh giá chung thực trạng quan hệ thương mại Trung Quốc – Châu Phi

2.3.1 Những thành tựu đạt được

Thương mại giữa Châu Phi và Trung Quốc hiện ở mức 166 tỉ đô la Mỹ và kỳ vọng sẽ tăng mạnh trong thời gian tới Theo các nhà nghiên cứu và phân tích, hoạt động thương mại Trung

- Phi chủ yếu xoay quanh việc Trung Quốc nhập khẩu khoáng sản Châu Phi, từ dầu mỏ của Ănggôla, Xuđăng đến quặng đồng Công-gô, bauxite của Guinea và xuất khẩu sang Châu Phi hàng tiêu dùng giá rẻ

Sau hai thập kỷ tạm lắng mối quan hệ với Châu Phi, Trung Quốc chính thức khởi động lại mối quan hệ hợp tác với các nước Châu Phi kể từ năm 2000 Nhân tố chính thúc đẩy mối quan hệ hợp tác Trung Quốc – Châu Phi phát triển mạnh mẽ trong những năm gần đây là: Thứ nhất, đối với Trung Quốc, Châu Phi là một khu vực giàu tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt là dầu mỏ và tài nguyên khai khoáng

Thứ hai, đối với Châu Phi, Trung Quốc là một đối tác rất quan trọng Là một nước đang phát triển lớn nhất trên thế giới, Trung Quốc có thể giúp đỡ Châu Phi cùng cải cách và phát triển kinh tế theo cách riêng của mình và mang tính chất bè bạn hơn là nước giàu quan hệ với nước nghèo

Châu Phi giữ một vị trí quan trọng trong chiến lược toàn cầu của Trung Quốc Châu Phi

có tầm quan trọng về mặt địa chính trị, là thị trường nhiều tiềm năng chưa được khai thác, có nhiều tài nguyên thiên nhiên Ngày càng có nhiều công ty của Trung Quốc muốn xâm nhập,

mở rộng thị trường Châu Phi và khai thác các nguồn lực của thị trường này

Châu Phi là thị trường hấp dẫn cho các nhà đầu tư Trung Quốc, vốn có cách nhìn và cách làm kinh doanh khác với những đối tác phương Tây

Những cách thức Trung Quốc đang áp dụng ở Châu Phi hiện nay cho thấy trong tương lai Trung Quốc sẽ là nhân tố mới, quan trọng trong các chiến lược hợp tác của Châu Phi với thế giới bên ngoài

2.3.2 Những hạn chế

Bên cạnh những thuận lợi phân tích trên đây, quan hệ Trung Quốc - Châu Phi trong tương lai gần vẫn phải đối đầu với một số thách thức cần vượt qua

Trước hết mối quan hệ này phải đối mặt với sự cạnh tranh của một số nước phương Tây

vì Châu Phi ngày càng có vị trí quan trọng trên bàn cờ chiến lược thế giới

Hai là, một số nhà sản xuất và người tiêu dùng tại một vài nước Châu Phi cũng phản đối việc hàng hóa giá rẻ của Trung Quốc được nhấp vào đây Các công đoàn Nam Phi đã yêu cầu chính phủ giới hạn nhập hàng của Trung Quốc để bảo vệ thị trường nhân công nội địa Và nếu yêu cầu này được đáp ứng, thì có thể kim ngạch xuất nhập khẩu Trung Quốc – Châu Phi trong lĩnh vực dệt may sẽ bị giảm xuống

CHƯƠNG 3: BÀI HỌC KINH NGHIỆM RÚT RA TỪ QUAN HỆ THƯƠNG MẠI TRUNG QUỐC – CHÂU PHI VÀ MỘT SỐ BÀI HỌC ĐỐI VỚI VIỆT NAM TRONG PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI VỚI CHÂU PHI

3.1 Bài học kinh nghiệm rút ra từ quan hệ thương mại Tru ng Quốc - Châu Phi

Qua nghiên cứu ở phần trên , chúng ta có thể rút ra một số những bài học kinh nghiệm cơ bản trong chính sách thương mại của Trung Quốc đối với Châu Phi như sau :

Thứ nhất, Trung Quốc có chiến lược rất rõ ràng với Châu Phi trên nhiều lĩnh vực , thường xuyên tổ chức các hô ̣i nghi ̣ cấp cao giữa hai nước Vì thông qua đó, có rất nhiều vấn đề trong quan hê ̣ song phương được khai thông , nhiều hiê ̣p đi ̣nh biên bản ghi nhớ được kí kết , từ đó mở đường cho hoa ̣t đô ̣ng thương ma ̣i hai chiều

Thứ hai, trong lĩnh vực thương ma ̣i , Trung Quốc có chính sách hỗ trợ doanh nghiê ̣p rất cao, ví dụ hỗ trợ về thuế , tín dụng hay xúc tiến thương mại Đối với tín dụng thương mại cả trung và dài ha ̣n , Trung Quốc thâ ̣m chí vượt qua cả WB , trở thành nhà tài trợ chính cho khu vực này

Thứ ba, Trung Quốc kết hợp thương ma ̣i với các hoa ̣t đô ̣ng kinh tế khác như phát triền ngân hàng, đầu tư, khai thác tài nguyên Các hoạt động này hỗ trợ rất tốt cho phát triển thương mại

Với Trung Quốc, Châu Phi là một mắt xích quan trọng trong cái gọi là “vành đai sinh trưởng” “ASEAN - Nam Á – Trung Đông – châu Mỹ Latinh” thuộc chiến lược ngoại giao thời hiện đại

Với Châu Phi, quan hệ với Trung Quốc sẽ giúp nhiều nước giải quyết được những khó khăn về kinh tế và xã hội, đặc biệt trong vấn đề khai thác thế mạnh tài nguyên khoáng sản, xóa đói giảm nghèo, giảm và xóa nợ và một số vấn đề xã hội khác

Quan hê ̣ ngày cà ng chă ̣t chẽ giữa Trung Quốc và châu Phi được xây dựng trên cơ sở bình đẳng tin tưởng lẫn nhau , hợp tác cùng thắng lợi Sự viê ̣n trợ của Trung Quốc không kèm theo bất cứ điều kiê ̣n nào , tôn tro ̣ng chủ quyền của các nước châu P hi; đầu tư của Trung Quốc tuân thủ thông lệ quốc tế và nguyên tắc thị trường , là sự cạnh tranh và hợp tác quốc tế toàn diện và

đa nguyên

3.2 Một số bài học áp dụng đối với Việt Nam trong phát triển quan hệ thương mại với Châu Phi

3.2.1 Khái quát về quan hệ ngoại giao, kinh tế và thương mại Việt Nam – Châu Phi

3.2.1.1 Tổng quan về quan hệ chính trị, ngoại giao Việt Nam – Châu Phi

Quan hệ chính trị ngoại giao là nền tảng cho các hoạt động kinh tế, thương mại, và đây chính là một điểm mạnh trong quan hệ Việt Nam – Châu Phi Tình đoàn kết hữu nghị giữa Việt Nam và các nước châu lục này luôn được duy trì bất chấp mọi biến động

3.2.1.2 Khái quát về quan hệ thương mại Việt Nam – Châu Phi

Bảng 3.1 Kim ngạch xuất nhập khẩu Việt Nam - Châu Phi và tỷ trọng trọng tổng kim ngạch của cả nước

(Đơn vị: triệu USD)

Năm Tổng

kim ngạch

Tỷ trọng Xuất

khẩu

Tỷ trọng

Nhập khẩu

Tỷ trọng

1991 15,5 0,35% 13,3 0,64% 2,2 0,09%

1996 39,6 0,22% 26,7 0,37% 12,9 0,12%

2001 218,1 0,70% 174,9 1,16% 43,2 0,27%

2002 196,2 0,54% 126,9 0,76% 69,3 0,35%

2003 372,4 0,82% 229,1 1,14% 143,3 0,57%

2004 577,8 0.99% 407,5 1,54% 170,3 0,53%

2005 911,4 1,30% 647,5 2% 263,9 0,72%

2006 832 1% 610 1,5% 222 0,5%

2007 1007,8 0,9% 683,5 1,4% 324,3 0,5%

(Nguồn: Tổng cục Hải quan Việt Nam)

3.2.2 Thực tra ̣ng quan hệ thương mại với một số nước Châu Phi

3.2.2.1 Thực trạng xuất khẩu hàng hóa Việt Nam sang thị trường Châu Phi trong thời gian qua

3.2.2.2 Kim ngạch xuất khẩu hàng hóa

Từ khi hai bên thiết lập quan hệ thương mại, kim ngạch buôn bán hai chiều không ngừng tăng lên, số lượng các công ty Việt Nam tham gia xuất khẩu sang thị trường này không ngừng tăng theo từng năm và giá trị ngoại tệ thu được từ việc xuất khẩu sang Châu Phi ngày càng lớn

Tổng xuất khẩu tăng từ con số nhỏ bé 15,5 triệu USD năm 1991 lên 176 triệu USD năm

2001, 211 triệu USD năm 2003 và 681 triệu USD năm 2005, và tăng lên 825 triệu USD năm

2006

3.2.2.3 Về cơ cấu thị trường xuất khẩu

Hàng hóa Việt Nam đã có mặt tại 53 quốc gia thuộc Châu Phi Trong số đó có 10 thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam là Cộng hòa Nam Phi, Ai Cập, Ghana, Cốt-đi-voa, Ănggola, Angieri, Nigieria , Ma-rốc, Congo, Tanzania

Bảng 3.3 10 thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam ở Châu Phi

năm 2007

Đơn vị: triệu USD

TT Tên nước Kim

ngạch

Mặt hàng xuất khẩu (theo thứ tự kim ngạch giảm dần)

1 Nam Phi 119,5 Giầy dép các loại, sản phẩm dệt may, cà phê, thuốc lá và

nguyên phụ liệu thuốc lá, máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện, gỗ và sản phẩm gỗ, hạt tiêu, than đá, hạt điều…

2 Ai Cập 97,3 Hàng hải sản, cà phê, hạt tiêu, máy vi tính, sản phẩm

điện tử và linh kiện, than đá, hàng rau quả, vải, sợi các loại…

3 Gha-na 53,3 Gạo, sản phẩm dệt may, điện thoại di động, linh kiện

phụ tùng xe máy…

4 Cốt-đi-voa 50,0 Gạo, sắt thép các loại

5 Ăng-gô-la 49,4 Gạo, sản phẩm dệt may

6 An-giê-ri 40,5 Cà phê, hạt tiêu, gạo, hàng hải sản,…

7 Ni-giê-ri-a 32,9 Hàng dệt may, tân dược, săm lốp ô tô, xe máy, phụ tùng

xe máy, hàng hải sản…

8 Ma-rốc 27,1 Cà phê, máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện, đĩa

CD-R…

9 Công-gô 22,6 Gạo, sản phẩm dệt may

10 Tan-da-ni-a 18,3 Gạo, máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện, cà

phê…

(Nguồn: Tổng cu ̣c Hải quan)

3.2.2.4 Cơ cấu mặt hàng xuất khẩu

Nhìn vào tỷ trọng của 10 mặt hàng xuất khẩu chủ lực trong tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam năm 2007, ta có thể thấy gạo hiện vẫn là mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam vào Châu Phi (chiếm 30% kim ngạch xuất khẩu ), tiếp đến là dệt may, cà phê, giày dép, hạt tiêu, cao su…

3.2.3 Đánh giá chung về quan hệ thương mại Việt Nam – Châu Phi

3.2.3.1 Những kết quả đạt được và nguyên nhân

Quan hệ thương mại Việt Nam – Châu Phi trong những năm gần đây, nhìn tổng quát đã có những bước phát triển khá nhanh chóng và toàn diện cả về số lượng, giá trị và chủng loại hàng hóa trao đổi, trong bước tiến triển đó , xuất khẩu của chúng ta đã có một số ưu điểm nhất định Giá cả hàng hóa phù hợp, sản phẩm Việt Nam có lợi thế là giá rẻ, chính vì vậy phù hơp với thu nhập của đại bộ phận người dân châu lục này