Chuyển biến quan hệ sở hữu trong cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước ở việt nam

Chuyển biến quan hệ sở hữu trong cổ phần hóa doanh nghiệp Nhà nước ở Việt Nam Nguyễn Lê Quý Hiển Trường Đại học Kinh tế Luận án Tiến sĩ ngành: Kinh tế Chính trị; Mã số: 62.31.01.01 Ng

Chuyển biến quan hệ sở hữu trong cổ phần hóa

doanh nghiệp Nhà nước ở Việt Nam

Nguyễn Lê Quý Hiển

Trường Đại học Kinh tế Luận án Tiến sĩ ngành: Kinh tế Chính trị; Mã số: 62.31.01.01

Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Ngọc Than, TS Trần Tiến Cường

Năm bảo vệ: 2012

Abstract: Khái quát một số vấn đề lý luận cơ bản về quan hệ sở hữu (QHSH), chuyển

biến QHSH trong Cổ phần hóa Doanh nghiệp nhà nước (CPH DNNN) thông qua các hình thức, phương thức CPH và tác động đến quan hệ tổ chức, quản lý, quan hệ phân phối cũng như hiệu quả sản xuất kinh doanh của DNCPH Phân tích kinh nghiệm tư nhân hóa ở CHLB Nga và CPH DNNN ở Trung Quốc Rút ra một số bài học kinh nghiệm đối với chuyển biến QHSH trong quá trình CPH DNNN ở Việt Nam Phân tích, đánh giá về mặt định tính, định lượng về tác động của chuyển biến QHSH đến hiệu quả hoạt động của các DNCPH đối với mức độ chi phối về vốn của CTSH Nhà nước ở Việt Nam trong giai đoạn 2006-2010 Đề xuất một số giải pháp thúc đẩy chuyển biến QHSH trong quá trình CPH DNNN nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất,

kinh doanh của các DNCPH trong giai đoạn từ nay đến năm 2015, tầm nhìn đến 2020 Keywords: Kinh tế chính trị; Doanh nghiệp nhà nước; Quan hệ sở hữu; Cổ phần hóa

Content

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Đổi mới doanh nghiệp nhà nước là một yêu cầu có tính phổ biến ở tất cả các quốc gia trong quá trình chuyển đổi từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường Cổ phần hóa (CPH) doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) là một chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước nhằm sắp xếp, tổ chức lại, đổi mới, nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống DNNN Từ năm 1992 đến nay, Đảng và Nhà nước đã từng bước xây dựng, bổ sung và hoàn thiện các quan điểm, đường lối, chính sách, biện pháp, bước đi và đã tiến hành CPH một số lượng khá lớn DNNN Quá trình này đã có những tác động tích cực, đúng hướng đối với sự chuyển biến quan hệ sở hữu (QHSH) trong DNCPH; song cũng đã bộc lộ không ít những khuyết điểm, thiếu sót, hạn chế cả ở phương diện nhận thức, lý luận cũng như thực tế triển khai

CPH DNNN là một quá trình chuyển đổi sở hữu về tư liệu sản xuất trong doanh nghiệp nhà nước đã cổ phần hóa (DNCPH từ độc quyền nhà nước sang đa sở hữu nên nó sẽ làm chuyển biến QHSH trong những doanh nghiệp này Vậy, chuyển biến QHSH trong quá trình CPH DNNN sẽ tác động như thế nào đến quan hệ quản lý, phân phối và hiệu quả hoạt động sản xuất, kinh doanh của DNCPH? Thực trạng chuyển biến QHSH tác động đến kết quả hoạt

động sản xuất, kinh doanh của DNCPH giai đoạn 1992 – 2010 ở Việt Nam như thế nào? Cần

có giải pháp gì để thúc đẩy chuyển biến QHSH nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của DNCPH trong giai đoạn từ nay đến 2015, tầm nhìn đến 2020? Đi tìm câu trả lời cho những

câu hỏi nghiên cứu trên, tác giả chọn đề tài “Chuyển biến QHSH trong CPH DNNN ở Việt

Nam” làm đề tài nghiên cứu của Luận án Tiến sỹ của mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Hiện nay ở Việt Nam đã có một số công trình nghiên cứu về vấn đề CPH DNNN dưới nhiều góc độ khác nhau cả về lý luận, thực tiễn cũng như đề xuất các giải pháp… nhưng có thể khẳng định, chưa có nghiên cứu nào trình bày một cách đầy đủ và có hệ thống về chuyển biến QHSH trong quá trình CPH DNNN ở Việt Nam đến năm 2010

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

a Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của Luận án là phân tích thực trạng chuyển biến QHSH trong quá trình CPH DNNN từ 1992 đến nay; làm rõ chuyển biến QHSH đã tác động như thế nào đến hiệu quả sản xuất, kinh doanh của DNCPH; trên cơ sở đó Luận án đề xuất các giải pháp thúc đẩy chuyển biến QHSH tại DNCPH nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp này trong bối cảnh kinh tế thế giới và nước ta trong thời gian sắp tới

b Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện mục đích nghiên cứu đặt ra, luận án phải giải quyết những nhiệm vụ

nghiên cứu cụ thể sau: Một là, làm rõ nhận thức, lý luận về một số vấn đề liên quan đến QHSH, chuyển biến QHSH trong quá trình CPH DNNN Hai là, tham khảo kinh nghiệm quốc

tế về CPH DNNN ở Nga và Trung Quốc về vấn đề nghiễn cứu Ba là, tổng quan quá trình xây

dựng quan điểm, đường lối, chính sách liên quan đến chuyển biến QHSH trong quá trình CPH DNNN Đồng thời, tổng hợp, đánh giá lại quá trình thực hiện công tác CPH DNNN ở nước ta thời gian qua để khẳng định những thành công, kết quả và phát hiện những thiếu sót, tồn tại

liên quan đến mặt công tác này Bốn là, phân tích thực trạng chuyển biến QHSH trong CPH

DNNN, chỉ rõ chuyển biến sở hữu này có tác động như thế nào đến hiệu quả hoạt động sản

xuất, kinh doanh của DNCPH Năm là, đề xuất quan điểm và giải pháp thúc đẩy chuyển biến

QHSH trong quá trình CPH DNNN ở nước ta trong giai đoạn từ nay đến 2015, tầm nhìn

2020

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

a Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của Luận án là chuyển biến QHSH trong quá trình CPH DNNN thời gian qua; trong đó, chủ yếu nghiên cứu tác động của chuyển biến QHSH tới quan hệ quản

lý, phân phối và cuối cùng đến hiệu quả sản xuất kinh doanh của DNCPH

b Phạm vi nghiên cứu

(1) Về quan điểm, đường lối, chính sách và giải pháp CPH DNNN được hệ thống hóa từ tháng 1992 đến nay (2) Nghiên cứu chuyển biến QHSH trong quá trình CPH DNNN thông qua phân tích định tính về tác động của chuyển biến QHSH đối với hiệu quả hoạt động của các DNCPH

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng phương pháp luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng, Chủ nghĩa duy vật lịch sử; sử dụng phương pháp lô gíc lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin trên cơ sở vận dụng những quan điểm, đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước về phát triển và hội

nhập kinh tế; kết hợp với các phương pháp nghiên cứu truyền thống khác như phân tích và tổng hợp, đối chiếu và so sánh Bên cạnh đó, Luận án đã sử dụng phương pháp nghiên cứu định lượng để phân tích hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh của các DNCPH, trong đó đặc biệt so sánh sự thay đổi các chỉ tiêu hiệu quả kinh tế giữa các DNCPH có sở hữu Nhà n-ước chi phối và các DNCPH mà sở hữu Nhà nn-ước không chi phối Ở đây, luận án đã thực hiện phương pháp thống kê chọn mẫu cho việc phân tích sự thay đổi trong hiệu quả kinh doanh của các DNCPH thuộc Tổng Công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước (SCIC) quản lý giai đoạn 2006 - 2010 Mẫu nghiên cứu bao gồm 77 doanh nghiệp, được thiết kế dựa trên phân tầng về ngành và quy mô, kết hợp với tham khảo ý kiến chuyên gia nhằm đảm bảo tính đại diện cũng như thỏa mãn các tiêu chí nghiên cứu của đề tài Các chỉ tiêu nghiên cứu về hiệu quả kinh tế bao gồm: Các thước đo tuyệt đối như doanh thu; tài sản; vốn chủ sở hữu; lợi nhuận; và các thước đo tương đối như tỷ suất lợi nhuận/vốn chủ sở hữu (ROE); tỷ suất lợi nhuận/doanh thu (ROS); và tỷ suất lợi nhuận/tài sản (ROA)

6 Đóng góp mới của của Luận án

(1) Khái quát những vấn đề lý luận cơ bản về sở hữu, QHSH , về chuyển biến QHSH trong CPH DNNN thông qua các hình thức, phương thức CPH và tác động đến quan hệ quản lý, phân phối cũng như hiệu quả sản xuất kinh doanh của DNCPH (2) Trên cơ sở phân tích kinh nghiệm tư nhân hóa ở CHLB Nga và CPH DNNN ở Trung Quốc, Luận án đã rút ra một số kinh nghiệm quốc tế cho chuyển biến QHSH trong quá trình CPH DNNN ở Việt Nam (3) Phân tích, đánh giá về mặt định tính và định lượng về tác động của chuyển biến QHSH đến hiệu quả hoạt động của các DNCPH đối với mức độ chi phối về vốn của CTSH Nhà nước ở Việt Năm trong giai đoạn 2006 - 2010 (4) Đề xuất một số giải thúc đẩy chuyển biến QHSH trong quá trình CPH DNNN nhằm thúc đẩy quá trình này và nâng cao hiệu quả kinh doanh của các DNCPH trong thời gian tới

7 Bố cục của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, bảng chữ cái viết tắt, danh mục tài liệu tham khảo , nội dung của Luận án được kết cấu thành 3 chương:

Chương 1 Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chuyển biến quan hệ sở hữu trong cổ phần

hóa doanh nghiệp nhà nước

Chương 2 Chuyển biến quan hệ sở hữu trong quá trình cổ phần hóa doanh nghiệp Nhà nước

ở Việt Nam

Chương 3 Quan điểm và giải pháp thúc đẩy chuyển biến quan hệ sở hữu trong quá trình cổ

phần hóa doanh nghiệp Nhà nước ở Việt Nam trong gian đoạn từ nay đến 2015, tầm nhìn đến 2020

Chương 1: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chuyển biến quan hệ sở hữu trong cổ

phần hóa doanh nghiệp nhà nước

1.1 Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước

1.1.1 Doanh nghiệp nhà nước

Sau khi nêu ra khái niệm, đặc trưng cơ bản và vai trò của sở hữu nhà nước trong nền kinh

tế thị trường có sự điều tiết của nhà nước Luận án đã nêu ra một số khái niệm về doanh nghiệp nhà nước (DNNN), vai trò của DNNN trong nền kinh tế và các loại hình DNNN Tác giả quan tâm tới hình thức phân loại DNNN theo tỷ lệ vốn góp; theo đó có 4 loại hình là (1) Doanh nghiệp 100% vốn nhà nước; (2) Doanh nghiệp trong đó sở hữu nhà nước nắm vai trò chi phối; (3) Doanh nghiệp trong đó sở hữu nhà nước không nắm giữ cổ phần chi phối; (4) Doanh nghiệp trong đó sở hữu nhà nước nắm giữ cổ phần đặc biệt

1.1.2 Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước

CPH) DNNN là một quá trình chuyển một phần hoặc toàn bộ sở hữu nhà nước trong doanh nghiệp sang các hình thức sở hữu khác nhằm mục đích huy động các nguồn lực từ các thành

phần kinh tế phi nhà nước để nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp

Có 3 mục tiêu của CPH DNNN, trong đó, mục tiêu nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh

nghiệp là quan trọng nhất Có 3 loại hình CPH cơ bản phụ thuộc vào tỷ lệ sở hữu nhà nước còn lại tại doanh nghiệp CPH Có 3 phương thức CPH: (1) Phát hành cổ phiếu lần đầu trên thị

trường chứng khoán hay phương thức IPO (2) Bán cổ phiếu cho các cổ đông chiến lược (3) Bán cổ phiếu cho các cổ đông là nhân viên trong công ty

1.2 Chuyển biến QHSH trong CPH DNNN

1.2.1 Chuyển biến QHSH

Quan hệ sở hữu (QHSH) là quan hệ giữa người với người về đối tượng sở hữu (ĐTSH) QHSH đóng vai trò quyết định trong quan hệ sản xuất (QHSX) vì nó chi phối tới quan hệ tổ chức, quản lý sản xuất và quan hệ phân phối sản phẩm Sự hình thành, phát triển và biến đổi các hình thức sở hữu về tư liệu sản xuất nói riêng và QHSH nói chung là quá trình lịch sử tự nhiên do đòi hỏi của sự phát triển lực lượng sản xuất xã hội, có tính quy luật, chịu sự chi phối của quy luật về sự phù hợp của QHSX với tính chất, trình độ phát triển của lực lượng sản xuất

Sự biến đổi, phát triển của các hình thức sở hữu có tính lịch sử; trong đó sự phát triển không ngừng của LLSX đóng vai trò quyết định; hình thức sở hữu trước là tiền đề cho hình thức sở hữu sau và các hình thức sở hữu giúp khuyến khích sự phát triển của LLSX sẽ tồn tại, phát triển, không bị triệt tiêu Như vậy, sự phát triển không ngừng của LLSX cũng chính là nguyên nhân làm biến đổi QHSH Mặt khác, khi đề cập tới sự biến đổi QHSH tức là ta đề cập tới sự biến đổi về CTSH, hoặc ĐTSH và mối quan hệ giữa các CTSH về ĐTSH QHSH biến đổi sẽ làm biến đổi quan hệ tổ chức quản lý và quan hệ phân phối

1.2.2 Chuyển biến QHSH trong CPH DNNN

Chuyển biến QHSH trong CPH DNNN là sự biến đổi QHSH trong quá trình CPH DNNN

theo hướng khuyến khích phát triển sản xuất, nâng cao hiệu quả sản xuất, kinh doanh của các doanh nghiệp này CPH DNNN đã tạo nên sự biến đổi về chất của QHSH, nó được thể hiện

thông qua ba mặt cơ bản sau: Một là, CPH DNNN làm biến đổi căn bản cơ cấu CTSH trong DNCPH nên nó đã làm biến đổi CTSH từ đơn nhất thành đa chủ sở hữu Hai là, tính mục đích

được thể hiện rõ trong CPH DNNN là thông qua sự biến đổi cơ cấu CTSH để khai thác hiệu quả

hơn ĐTSH vì đây cũng chính là mục tiêu quan trọng nhất của CPH DNNN Ba là, CPH DNNN

làm biến đổi căn bản mối quan hệ nội tại của CTSH về ĐTSH do CPH đã làm CTSH đã biến

đổi từ đơn sở hữu thành đa sở hữu Như vậy, CPH DNNN làm chuyển biến QHSH trong DNCPH nên sẽ có tác động tới quan hệ tổ chức, quản lý và phân phối

Với mỗi hình thức CPH khác nhau cũng sẽ tác động tới chuyển biến QHSH không giống nhau: (1) Hình thức CPH trong đó sở hữu nhà nước vẫn nắm giữ vai trò chi phối đối với các

hình thức sở hữu khác có làm biến đổi QHSH trong DNNN sau CPH nhưng không đáng kể vì

sở hữu nhà nước vẫn tiếp tục đóng vai trò chi phối toàn bộ QHSX; về cơ bản một số hạn chế

về QHSH trong DNNN khó được khắc phục cũng như sự chi phối trực tiếp của nhà nước vào hoạt động của doanh nghiệp vẫn chưa được hạn chế Do đó, hiệu quả đối với việc điều chỉnh quan hệ quản lý, phân phối thông qua chuyển đổi cơ cấu CTSH khó đạt yêu cầu đặt ra; mục

tiêu nâng cao hiệu quả của DNNN rất khó thực hiện (2) Hình thức CPH trong đó sở hữu nhà

nước có tham gia nhưng không chi phối các hình thức sở hữu khác làm biến đổi cơ bản cơ cấu sở hữu của doanh nghiệp CPH nên sẽ làm biến đổi các quan hệ liên quan tới QHSH trong doanh nghiệp Cơ cấu sở hữu thay đổi nên quyền quản lý, tổ chức sản xuất và phân phối

sản phẩn làm ra do tập thể cổ đông quyết định Mục tiêu tạo chuyển biến tích cực trong khai

thác ĐTSH thông qua sự biến đổi của CTSH có tính khả thi cao (3) Hình thức CPH trong đó

nhà nước rút toàn bộ vốn tại doanh nghiệp CPH làm biến đổi toàn bộ QHSH trong DNNN sau CPH do nó làm thay đổi hoàn toàn CTSH Mọi quan hệ từ tổ chức, quản lý sản xuất đến

phân phối sản phẩm làm ra đều do đại diện của các hình thức sở hữu phi Nhà nước chi phối

1.3 Kinh nghiệm quốc tế

Thông qua kinh nghiệm tư nhân hóa ở Nga và CPH DNNN ở Trung Quốc, Luận án đã rút

ra một số bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam là: Một là, CPH DNNN hay tạo chuyển biến

sở hữu trong DNCPH là một chương trình nằm trong kế hoạch tổng thể cải cách DNNN nên

cần có lộ trình cụ thể, triển khai quyết liệt nhưng tránh nóng vội Hai là, đảm bảo chính sách

cho người lao động là một yêu cầu quan trọng đặt ra của CPH DNNN nhưng không được thực hiện theo tư tưởng “cào bằng” chủ nghĩa; đồng thời không để các đại diện CTSH nhà nước

trước CPH và người lao động năm trên 50% vốn điều lệ Ba là, cần thực hiện tách quyền sở

hữu và quyền quản lý, kinh doanh ra độc lập để nhà nước chỉ đảm nhận vai trò là chủ sở hữu,

quyền quản lý, kinh doanh giao cho ban điều hành doanh nghiệp Bốn là, xây dựng, hoàn

thiện hệ thống pháp luật liên quan tới CPH DNNN để điều chỉnh, kiểm soát được quá trình chuyển biến QHSH trong DNCPH; tránh tình trạng biến tài sản thuộc sở hữu nhà nước sang

sở hữu tư nhân; từ độc quyền nhà nước sang độc quyền tư nhân Năm là, tách chức năng đại

diện CTSH và chức năng quản lý nhà nước để tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng

Chương 2: Chuyển biến QHSH trong quá trình CPH DNNN ở Việt Nam

2.1 Tổng quan về quá trình CPH DNNN ở Việt Nam

2.1.1 Chủ trương, đường lối của Đảng và Nhà nước về CPH DNNN

Nhận thức được thực trạng hoạt động yếu kém của hệ thống DNNN nên chỉ 5 năm sau khi chuyển đổi nền kinh tế từ cơ chế tập trung, quan liêu, bao cấp sang cơ chế thị trường định hướng XHCN, Đảng và Nhà nước ta có chủ trương về CPH DNNN như một phương thức để sắp xếp lại hệ thống DNNN Đây là một hướng đi đúng trong việc đổi mới và nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống DNNN Các chủ trương, đường lối của Đảng và Nhà nước về CPH DNNN là nhất quán và ngày càng được cụ thể hoá về mục tiêu, phương thức, đối tượng và giải pháp Tuy nhiên, do đây là một công tác còn tương đối mới cả về lý luận và thực tiễn; vừa triển khai, vừa rút kinh nghiệm nên có nơi, có lúc những ý kiến chỉ đạo chưa thật sự kịp thời, chưa theo sát thực tiễn sinh động của mặt công tác này

2.1.2 Tổ chức thực hiện

- Giai đoạn thí điểm CPH (6/1992 - 6/1998): Mặc dù kết quả CPH còn rất nhiều hạn chế

nhưng Chính phủ đã nhận thức được tầm quan trọng của công tác CPH DNNN đối với yêu cầu đổi mới, sắp xếp lại DNNN nhằm mục tiêu nâng cao hiệu quả và hoạt động phù hợp với cơ chế thị trường định hướng XHCN

- Giai đoạn tăng tốc CPH (6/1998 - 5/2002): Với một hệ thống cơ chế chính sách mới, chi tiết

hơn, thông thoáng hơn; phân cấp, phân quyền đã cụ thể hơn; chú trọng hơn đến việc hỗ trợ cho doanh nghiệp cũng như quyền lợi của nhà đầu tư đã thực sự tạo ra một động lực mới thúc đẩy tiến trình CPH DNNN trong giai đoạn này

- Giai đoạn đẩy mạnh (bắt đầu từ tháng 6/2002): Mặc dù đã liên tục có những điều chỉnh

chính sách, song quá trình CPH đến hết năm 2008 chỉ thực hiện được đối với hơn 3.836 DNNN (đa số là doanh nghiệp quy mô nhỏ); còn khoảng 2.000 DNNN cỡ vừa và lớn Nếu tính đến hết năm 2010, cả nước đã CPH được 4.047 doanh nghiệp còn khoảng hơn 1.000 doanh nghiệp Tuy nhiên, phần lớn các doanh nghiệp nhóm này chưa sẵn sàng với CPH kiểu này

2.2 Chuyển biến QHSH trong CPH DNNN

Bản chất của CPH DNNN của Việt Nam, đó là một quá trình xã hội hóa sở hữu nhà nước trong DNNN để nâng cao hiệu quả hoạt động của các DNNN Quá trình xã hội hóa sở hữu nhà nước đó được thực hiện thông qua việc Nhà nước chuyển một phần hoặc toàn bộ sở hữu nhà nước trong doanh nghiệp sang các hình thức sở hữu khác Quá trình này sẽ dẫn đến sự thay đổi trong cơ cấu sở hữu vốn cũng như phương thức quản lý và phân phối tại các doanh nghiệp; qua đó có thể giúp các doanh nghiệp CPH nâng cao năng lực cạnh tranh và hoạt động hiệu quả hơn Sau gần 20 năm triển khai CPH, chuyển biến QHSH trong các DNNN của Việt Nam đã diễn ra như thế nào và có tác động gì đối với sự phát triển của các doanh nghiệp nói riêng và nền kinh tế nói chung?

2.2.1 Cơ cấu sở hữu trong các DNCPH

Khi đề cập tới chuyển biến QHSH tức là đề cập tới sự biến đổi về CTSH hoặc ĐTSH hay

mối quan hệ phát sinh giữa các CTSH liên quan tới ĐTSH

Ở giai đoạn thí điểm, sự biến đổi CTSH trong cơ cấu sở hữu DNCPH giai đoạn này có diễn

ra nhưng không có nhiều tác động tới việc khai thác ĐTSH do CTSH Nhà nước vẫn đóng vai trò chi phối Bước sang giai đoạn mở rộng diện CPH, sự thay đổi trong cơ cấu sở hữu không có nhiều khác biệt so với giai đoạn thí điểm do CPH mang nặng tính nội bộ trong công ty và tỷ trọng vốn Nhà nước trong các doanh nghiệp vẫn còn rất lớn (trên 50%) Chuyển biến trong cơ cấu CTSH DNCPH chỉ bước đầu khởi sắc khi CPH chuyển sang giai đoạn tăng tốc và đẩy mạnh Đến giai đoạn này, sự biến đổi CTSH đã sâu sắc hơn, mạnh mẽ hơn Nếu ở giai đoạn

trước, cơ cấu CTSH không có người Việt Nam định cư ở nước ngoài, người nước ngoài sinh sống, làm việc tại Việt Nam thì nay đã có nhóm CTSH này Nếu trước đây, dù đa sở hữu nhưng

sở hữu Nhà nước vẫn đóng vai trò chi phối hoàn toàn thì hiện nay có nơi, có lúc, chủ sở hữu Nhà nước chỉ còn bình đẳng như các cổ đông khác; thậm chí không còn sở hữu Nhà nước tại các DNCPH (khi Nhà nước thoái vốn hoàn toàn) Chuyển biến QHSH trong giai đoạn này được

lý giải bằng chuyển biến cơ cấu CTSH của DNCPH theo hướng CTSH Nhà nước giảm dần vai trò chi phối tới các CTSH khác trong doanh nghiệp cũng như rút khỏi cơ cấu CTSH của doanh nghiệp sau CPH Ngoài ra, sự xuất hiện của SCIC - năm 2006 đã làm cho cơ cấu sở hữu của DNCPH đa dạng hơn; đặc biệt là số lượng doanh nghiệp sau CPH không còn sự hiện diện của CTSH Nhà nước đã tăng nhanh

Một nội dung quan trọng khác trong chuyển biến cơ cấu CTSH của DNCPH chính là những chủ thể thực sự sở hữu DNCPH Mặc dù, từ sau 1998, Nhà nước đã mở rộng đối tượng mua cổ phần với cả nhà đầu tư nước ngoài, đồng thời trong nước cũng xóa bỏ quyền ưu tiên mua cổ phần đối với từng nhóm nhà đầu tư, nhưng cơ cấu CTSH xét về chủ thể thực sự sở hữu DNCPH vẫn chưa có sự thay đổi đáng kể (nhất là đối với CTSH có yếu tố nước ngoài)

Do đó, mục tiêu đặt ra là từ sự thay đổi về cơ cấu CTSH thông qua QHSH tác động tích cực

để nâng cao hiệu quả khai thác ĐTSH là rất thiếu tính khả thi nếu không muốn nói là không

có tính khả thi

Tóm lại, sau gần 20 năm triển khai CPH, xét về cơ cấu sở hữu trong DNCPH thì đã có sự thay đổi trong cơ cấu CTSH (bên cạnh CTSH Nhà nước đã xuất hiện các CTSH khác); các nhà

đầu tư trong và ngoài nước có xu hướng tham gia vào các doanh nghiệp CPH ngày càng tăng (mặc dù tỷ lệ còn thấp) Tuy nhiên, sự thay đổi này diễn ra hết sức chậm chạp và thường chỉ bùng nổ ngay sau những điều chỉnh chính sách CPH Hơn nữa, sự đa dạng trong cơ cấu CTSH tại các DNCPH mới chỉ thể hiện ở số lượng doanh nghiệp, chưa thể hiện nhiều ở tỷ lệ vốn cổ

phần mà các CTSH phi nhà nước nắm giữ Có thể khẳng định CPH đã làm thay đổi cơ cấu

CTSH tại các DNCPH riêng lẻ nhưng chưa làm thay đổi cấu trúc sở hữu của nền kinh tế (sở hữu Nhà nước vẫn thống trị)

2.2.2 Quản lý và phân phối của DNCPH

Chuyển biến QHSH trong các DNCPH được phản ánh thông qua những thay đổi trong quan hệ quản lý và phân phối tại các doanh nghiệp này do CTSH sẽ có quyền sử dụng, định đoạt, phân phối các nguồn lực bên trong doanh nghiệp cũng như những kết quả kinh doanh Trước CPH, Nhà nước là CTSH duy nhất và Nhà nước toàn quyền chi phối mọi quan hệ liên quan đến quản lý và phân phối nguồn lực của doanh nghiệp Sau CPH, do sự đa dạng về CTSH nên sự chi phối tới quan hệ quản lý và phân phối nguồn lực của doanh nghiệp sẽ thay đổi và làm phát sinh những quan hệ mới về quản lý, phân phối nguồn lực trong doanh nghiệp CPH Tuy nhiên, ở gian đoạn này, sự thay đổi về cơ cấu CTSH chưa đủ lớn để đạt được mục tiêu nêu trên do CTSH Nhà nước vẫn nắm vai trò chi phối

Vậy tính đa dạng trong cơ cấu CTSH DNCPH sẽ làm thay đổi quan hệ quản lý và phân phối như thế nào? Có 3 trường hợp xảy ra, tùy thuộc vào sự chi phối của CTSH Nhà nước sau CPH: (1) CTSH Nhà nước vẫn nắm vai trò chi phối (sở hữu >50% cổ phần); (2) CTSH Nhà nước bình đẳng như các CTSH khác (sở hữu < 50%); (3) CTSH Nhà nước rút khỏi cơ cấu sở hữu tại các doanh nghiệp sau CPH Sau khi phân tích thực trạng chuyển biến QHSH với ba

trường hợp như trên, Luận án đi đến kết luận: Sự thay đổi trong cơ cấu CTSH là nguyên nhân

của những chuyển biến trong quan hệ quản lý và phân phối tại các DNCPH, đặc biệt trong các doanh nghiệp mà CTSH Nhà nước không nắm vai trò chi phối hoặc không còn sự hiện diện Tuy nhiên, sự chuyển biến này không được như chủ trương về CPH kỳ vọng do có rất ít

sự thay đổi trong nhân sự quản lý cũng như người đại diện vốn Nhà nước tại DNCPH Điều này dẫn đến không ít các DNNN sau khi CPH vẫn giữ nguyên tắc quản lý, phong cách làm việc như trước đây Hơn nữa, việc quản lý và phân phối các nguồn lực đối với các DNNN

nắm giữ cổ phần chi phối vẫn còn nhiều bỡ ngỡ, mới mẻ; có nơi, có lúc vẫn sử dụng mệnh lệnh hành chính để điều hành doanh nghiệp Những hạn chế này cho thấy cần phải có những giải pháp bổ sung để nâng cao hiệu quả điều chỉnh quan hệ quản lý và phân phối tại các doanh nghiệp hậu CPH khi cơ cấu CTSH đã có sự thay đổi

2.2.3 Tác động của chuyển biến QHSH đến hiệu quả hoạt động của các DNCPH

- Tác động chung: Sau gần 20 năm tiến hành CPH, quy mô và hiệu quả kinh doanh của khối

các DNCPH đã thay đổi theo chiều hướng tích cực trên một số khía cạnh nhất định như: Quy

mô vốn và lao động; hiệu quả kinh doanh, giá trị tài sản cố định và đầu tư dài hạn trung bình của một DNCPH; trong khi đó, tỷ suất lợi nhuận trên doanh thu lại biến động thất thường qua các năm Những kết quả này cho thấy vẫn còn những hạn chế đối với hiệu quả kinh doanh xét

trên phương diện bình quân một DNCPH

- Tác động riêng đối với từng loại hình sở hữu: Như đã phân tích ở trên, phần lớn các

DNCPH đều có được những sự cải thiện đáng kể về hiệu quả kinh doanh và năng lực cạnh tranh, thể hiện bởi sự phát triển của các chỉ số kinh tế quan trọng Thành tựu đó có thể được giải thích chủ yếu bởi những thay đổi trong hoạt động quản trị doanh nghiệp, trong ý thức điều hành doanh nghiệp vốn bắt nguồn từ chuyển biến QHSH trong DNCPH (giảm dần quyền lực của CTSH Nhà nước) Trên thực tế, sự giảm dần vai trò của CTSH Nhà nước có mức độ khác nhau giữa các doanh nghiệp; và kết quả tựu chung lại có thể chia ra: (1) DNCPH

có sở hữu Nhà nước chi phối (thường tỷ lệ vốn Nhà nước tại doanh nghiệp > 50%) và (2) DNCPH mà Nhà nước không nắm giữ vai trò chi phối (tỷ lệ vốn Nhà nước tại doanh nghiệp < 50%) Cách phân chia này thực chất là dựa trên vai trò của CTSH Nhà nước trong doanh nghiệp sau thời điểm CPH

Theo yêu cầu của vấn đề nghiên cứu, tác giả Luận án lựa chọn 77 doanh nghiệp đã được giao cho SCIC quản lý và thực hiện CPH từ 2006 đến nay và chia làm 3 nhóm: Số doanh nghiệp không thay đổi cơ cấu sở hữu vốn so với thời điểm SCIC nhận bàn giao (nhóm 1 chiếm 27,3% mẫu); Số doanh nghiệp đã giảm vốn sở hữu Nhà nước nhưng vẫn giữ tỷ lệ chi phối tại doanh nghiệp (nhóm 2 chiếm 22,1%); và Số doanh nghiệp đã giảm vốn sở hữu Nhà nước dưới tỷ lệ chi phối (nhóm 3 chiếm 50,6%) Như vậy, nhóm 1 và nhóm 2 bao gồm các doanh nghiệp mà Nhà nước vẫn duy trì tỷ lệ vốn chi phối chiếm 49,4% mẫu nghiên cứu

Để phân tích liệu chuyển biến QHSH trong CPH thể hiện thông qua sự thay đổi cơ cấu CTSH theo hướng giảm tỷ lệ nắm giữ cổ phần của Nhà nước ảnh hưởng như thế nào đến kết quả hoạt động của doanh nghiệp CPH, tác giả nghiên cứu các chỉ tiêu kinh tế, tài chính như sau:

Doanh thu thuần, lợi nhuận trước thuế, tài sản, vốn chủ sở hữu (E), tỷ suất lợi nhuận so với tài sản (ROA), tỷ suất lợi nhuận so với vốn chủ sở hữu (ROE), và tỷ suất lợi nhuận so với doanh thu (ROS)

Qua phân tích bằng phương pháp thống kê chọn mẫu đã cho kết quả về hiệu quả hoạt động

của các DNCPH như sau: (1) Về doanh thu: Các doanh nghiệp nhóm 1, đã giảm xuống mức

0,906 ở 62% doanh nghiệp thuộc nhóm này; doanh nghiệp thuộc nhóm 2 và nhóm 3 đều có sự gia tăng ở các mức tương ứng 1,080 và 1,076 với số doanh nghiệp được kỳ vọng doanh thu tăng

đạt 65% và 64% (với các mức ý nghĩa khác nhau (2) Về lợi nhuận: Lợi nhuận của doanh

nghiệp nhóm 1 cũng giảm nhẹ xuống 0.937 và có 52% doanh nghiệp kỳ vọng giảm trong khi

đó lợi nhuận tăng ở các doanh nghiệp nhóm 2 và nhóm 3 lần lượt với 1,082 (59%) và 1,538 (62%) Các thống kê đều không đạt mức ý nghĩa ngoại trừ sự gia tăng rất đáng kể trong lợi

nhuận của nhóm 3 với mức ý nghĩa 0,3% (3) Về tài sản: Có 81% doanh nghiệp nhóm 1 được

kỳ vọng có tài sản giảm và giá trị trung bình đã giảm mạnh xuống 0,768 với mức ý nghĩa thống kê 0,5%; trái lại tài sản tăng ở các doanh nghiệp nhóm 2 và nhóm 3 lần lượt với 1,100

(59%) và 1,102 (67%) Các thống kê về tài sản của nhóm 3 đều đạt ý nghĩa thống kê 5% và

10% (4) Về vốn chủ sở hữu: 72% doanh nghiệp nhóm 1 được kỳ vọng có vốn chủ sở hữu

giảm và thực tế là giá trị trung bình cũng giảm mạnh xuống mức 0,872 với mức ý nghĩa thống

kê 5% Ngược lại, vốn chủ sở hữu của nhóm 2 và nhóm 3 đều tăng, đặc biệt nhóm 3 tăng

mạnh lên 1,355 với độ tin cậy rất cao (5) Về tỷ suất lợi nhuận so với vốn chủ sở hữu (ROE):

ROE của nhóm 1 và nhóm 3 tăng nhẹ lên 1,030 và 1,032; trong khi giảm xuống 0,859 ở nhóm

2 Số doanh nghiệp được dự đoán thể hiện sự thay đổi này đạt tương ứng 52% (nhóm 1), 63% (nhóm 2) và 50% (nhóm 3) Tất cả các trị thống kê liên quan đến ROE ở cả 3 nhóm đều

không đạt ý nghĩa thống kê (6) Về tỷ suất lợi nhuận so với tài sản (ROA): ROA của cả 3

nhóm đều tăng đến 1,184 (nhóm 1), 1,062 (nhóm 2) và 1,258 (nhóm 3) với số doanh nghiệp được kỳ vọng thể hiện sự gia tăng này lần lượt là 57%, 53% và 63% của từng nhóm Sự gia

tăng của nhóm 1 và nhóm 3 đều có ý nghĩa thống kê ở mức 5% (7) Về tỷ suất lợi nhuận so

với doanh thu (ROS): ROS của nhóm 3 giảm xuống 0,846 với mức ý nghĩa 8,5% và có phần

trăm doanh nghiệp giảm đạt 67% ROS của nhóm 1 và nhóm 2 tăng lần lượt 1,152 và 1,264 (mức ý nghĩa 1,8%) với phần trăm doanh nghiệp tăng tương ứng 53% và 58%

Những kết quả kiểm định trên cho thấy nhóm 1 có hiệu quả kinh tế giảm ở hầu hết các chỉ

tiêu, đặc biệt sự giảm của tài sản, vốn chủ sở hữu và ROS là tương đối rõ rệt và có ý nghĩa thống kê lần lượt ở các mức ở 1%, 5% và 10% Sự gia tăng của ROE và ROA của nhóm 1

tương ứng với mức lợi nhuận có thể được lý giải bởi sự sụt giảm của tài sản và vốn chủ sở

hữu ở mức độ lớn hơn Như vậy, có thể thấy từ sau khi được bàn giao cho SCIC, các DNCPH

duy trì tỷ lệ vốn của CTSH Nhà nước chi phối không đổi đã không có được những kết quả tích cực về phương diện hiệu quả kinh tế trong thời kỳ nghiên cứu Đối với nhóm 2, hiệu quả kinh

tế có vẻ được cải thiện khi hầu hết các chỉ số đều tăng ngoại trừ ROE, có đến 63% doanh

nghiệp của nhóm 2 giảm ở chỉ số này mặc dù mức tăng trong giá trị trung vị của lợi nhuận cao hơn so với của vốn chủ sơ hữu Tuy nhiên, toàn bộ các chỉ số đều không có ý nghĩa thống kê trong cả kiểm định Wilcoson và kiểm định tỷ lệ Do đó, việc kết luận hiệu quả kinh tế tăng đối với nhóm 2 trong mẫu nghiên cứu là chưa có cơ sở rõ ràng Kết luận đã được tìm thấy trong phân tích chung về doanh nghiệp CPH chỉ được tìm thấy trong các kết quả kiểm định

của nhóm 3 Toàn bộ các chỉ số kinh tế của nhóm doanh nghiệp mà tỷ lệ vốn sở hữu Nhà

nước giảm dưới mức chi phối đã tăng đáng kể và đều có ý nghĩa thống kê ở các mức 1% và

5% (ngoại trừ ROE không có ý nghĩa thống kê) Như vậy, giả thuyết về việc giảm tỷ lệ sở hữu

vốn Nhà nước có ảnh hưởng tích cực đối với hoạt động kinh tế tại các doanh nghiệp CPH là hoàn toàn thuyết phục

Liệu sự gia tăng trong các chỉ tiêu của nhóm 3 và nhóm 2 có thể so sánh với sự giảm tương ứng của nhóm 1? Để việc so sánh có giá trị, tác giả sử dụng kiểm định Mann-Whitney đối với từng cặp nhóm trong mẫu Kết quả kiểm định Mann Whitney cho thấy hiệu quả hoạt động kinh

tế của nhóm 3 cao hơn nhóm 1 và nhóm 2, trong khi đó phần lớn các chỉ tiêu của nhóm 2 cao hơn nhóm 1 ngoại trừ ROE và ROA, mặc dù về cơ bản không đạt ý nghĩa thống kê Nhìn chung, kiểm định Mann Whitney mặc dù không đưa ra cơ sở chắc chắn cho khẳng định nhóm 3 hoạt động hiệu quả hơn nhóm 2 nhưng đối với nhóm 1 với 5/7 tiêu chí bác bỏ giá trị trung vị

của cặp nhóm 1 - 3 bằng nhau có thể kết luận rằng hiệu quả hoạt động của nhóm 3 cao hơn

nhóm 1 hay các doanh nghiệp có tỷ lệ vốn sở hữu Nhà nước dưới mức chi phối đã hoạt động hiệu quả hơn so với các doanh nghiệp vẫn duy trì tỷ lệ chi phối sau thời điểm CPH

Tóm lại, qua phân tích cỡ mẫu gồm 77 doanh nghiệp CPH do SCIC quản lý trong giai đoạn

2006 - 2010, chuyển biến QHSH thông qua CPH có tác động tích cực đối với hoạt động kinh

tế của các doanh nghiệp thông qua cải thiện các chỉ số doanh thu, lợi nhuận, tài sản, vốn chủ

sở hữu, và các tỷ suất ROE, ROA, ROS Đối với toàn bộ cỡ mẫu, phần lớn các chỉ tiêu đều thể

hiện sự cải thiện hiệu quả trong thời kỳ nghiên cứu mặc dù mức độ cải thiện khác nhau và do

đó những bằng chứng thực nghiệm này thống nhất với các kết luận của các nghiên cứu, đánh giá trước đây về tác động của CPH đối với hoạt động doanh nghiệp Tuy nhiên, trái với các kết luận tham chiếu đó, Luận án phát hiện sự giảm xuống của ROE trong mẫu cũng như mức

độ tăng rất ít, không đáng kể của tài sản, đặc biệt không thể bác bỏ được giả thiết tài sản của các doanh nghiệp không đổi khi CPH với SCIC Những điều này cho thấy cần có những phân tích cụ thể hơn đối với các doanh nghiệp trong mẫu với cấu trúc sở hữu khác nhau

Kiểm định Wilcoson đối với từng nhóm DNCPH đã cho thấy tác động của CPH đối với

từng nhóm doanh nghiệp có tỷ lệ sở hữu của chủ thể Nhà nước khác nhau là khác nhau: Các

chỉ tiêu kinh tế tài chính đã giảm ở các doanh nghiệp giữ nguyên tỷ lệ sở hữu vốn Nhà nước chi phối tại thời điểm bàn giao về SCIC, trong khi đó tăng nhẹ ở các doanh nghiệp có xu hướng giảm tỷ lệ sở hữu vốn Nhà nước so với thời điểm CPH (mặc dù vẫn >50%), đồng thời tăng mạnh ở các doanh nghiệp đã giảm tỷ lệ vốn sở hữu Nhà nước xuống dưới mức chi phối Các kiểm định tỷ lệ và kiểm định Mann Whitney cũng đặc biệt hỗ trợ kết luận về sự

gia tăng các chỉ tiêu ở nhóm 3 Điều này cho thấy tỷ lệ chi phối của vốn sở hữu Nhà nước ở những mức độ khác nhau có ảnh hưởng khác nhau tới hoạt động sản xuất kinh doanh của các DNCPH Hơn nữa, nhìn nhận theo một góc độ khác đối với 3 nhóm doanh nghiệp kể trên: nhóm 1 chính là những doanh nghiệp đã dừng lại sau thời điểm CPH; nhóm 2 bao gồm các doanh nghiệp vẫn tiếp tục tiến hành CPH nhưng chưa quyết liệt; và nhóm 3 là các doanh nghiệp đang trên tiến trình CPH triệt để Với cách nhìn này, kết luận về tác động của chuyển

biến QHSH đối với hoạt động của các DNCPH càng rõ nét hơn theo chiều hướng khi các

doanh nghiệp này giảm dần tỷ lệ vốn sở hữu Nhà nước xuống dưới mức chi phối thì hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh đã được nâng lên (Mặc dù vẫn còn một số hạn chế như:

Tính ngẫu nhiên không được bảo đảm do Nha nước chỉ đạo phải duy trì tỷ lệ vốn sở hữu tại một số doanh nghiệp; các dữ liệu là dữ liệu thô chưa loại trừ tác động của môi trường kinh

tế, sự khác biệt về quy mô của các doanh nghiệp nghiên cứu )

- Một số yếu tố khác tác động và xu hướng chuyển biến QHSH sau CPH

Những phân tích về ảnh hưởng tích cực của chuyển biến QHSH (sự giảm dần tỷ lệ vốn sở hữu Nhà nước) đối với sự cải thiện hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh của các DNCPH cho thấy tầm quan trọng mang tính quyết định của nhân tố này trong công cuộc CPH Bởi vì CPH DNNN ở Việt Nam mặc dù trải qua nhiều giai đoạn mở rộng và thúc đẩy nhưng đến nay vẫn chưa hoàn thành Vì vậy những triển vọng tích cực của DNCPH vừa là kết quả vừa là động lực thúc đẩy CPH Không thể đẩy nhanh cũng như tiến hành CPH sâu rộng nếu như hiệu quả hoạt động của DNCPH không được cải thiện Lập luận này gợi ý rằng cần phải phân tích sâu hơn những nhân tố phía sau chuyển biến QHSH cũng như xu hướng biến đổi của nó ở các DNCPH để thấy được đầy đủ vai trò của chuyển biến QHSH đối với CPH DNNN ở nước ta Luận án đã nêu ra một số yếu tố khác tác động đến xu hướng chuyến biến QHSH trong DNNN sau CPH là: nhận thức về nền kinh tế nhiều thành phần, và vai trò của kinh tế Nhà nước; yêu cầu đặt ra đối với quá trình hội nhập kinh tế quốc tế; quyết tâm chính trị của Nhà nước và vấn đề “nhóm lợi ích”; sự năng động của khu vực tư nhân; các chính sách liên quan tới CPH DNNN; các yếu tố tâm lý xã hội và quan ngại về “chệch hướng Xã hội Chủ nghĩa”

Tóm lại, từ những phân tích trên, có thể thấy rằng quá trình chuyển biến QHSH trong quá trình CPH DNNN thời gian qua chịu sự chi phối của tổng hòa nhiều yếu tố khác nhau Trong

giai đoạn đầu của CPH, những lực cản từ nhận thức chưa đầy đủ về nền kinh tế thị trường, từ yếu tố tâm lý xã hội cũng như các chính sách mang tính thử nghiệm (chưa thể hiện quyết tâm