Tóm tắt luận án: Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam.

Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam.Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam.Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam.Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam.Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam.Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam.Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam.Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam.Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam.Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam.Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam.Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam.

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

TRẦN VĂN NHÀN

BẢN ĐỊA HÓA ĐỨC MẸ

MARIA TẠI VIỆT NAM

Ngành: Văn hóa học

Mã số: 9.22.90.40

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC

Hà Nội – 2022

Công trình được hoàn thành tại Học viện Khoa học Xã hội

Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Nguyễn Thị Yên

Phản biện 1: GS.TS Lê Hồng Lý

Phản biện 2: PGS.TS Đỗ Quang Hưng Phản

biện 3: PGS.TS Bùi Quang Thanh

Luận án sẽ được bảo vệ tại Hội đồng chấm luận án cấp Học viện họp tại Viện Hàn Lâm Khoa học Xã hội Việt Nam – Học viện Khoa học Xã hội, vào hồi ……… giờ………… ngày ………… tháng ……… năm 2022

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

- Thư viện Học viện Khoa học Xã hội

MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài

Công giáo được truyền vào Việt Nam vào năm 1533, trải qua quá trình hòa mình vào văn hóa Việt, Công giáo không ngừng phát triển trở thành một trong những tôn giáo lớn, có sức anh hưởng nhiều mặt trong xã hội Việt Nam một trong những

vị thánh nổi bật là Đức Mẹ Maria được du nhập vào Việt Nam, Đức Mẹ Maria đã được hòa mình trong văn hóa Việt, trở thành người phụ nữ Việt, mang nhiều giá trị

và biểu tượng của người phụ nữ Việt Nam Đức Mẹ Maria hiện diện trong văn hóa Việt với nhiều tên gọi, nhiều quyền năng, nhiều huyền thoại và nhiều hình tượng khác nhau, gần gũi với văn hóa truyền thống, văn hóa địa phương, văn hóa tộc người tại Việt Nam… Với lòng sùng kính có phần cuồng nhiệt đôi khi lấn át cả sự sùng kính Đức Chúa mà các tín đồ dành cho Bà là một vấn đề rất cần được nghiên cứu để thấy được quá trình bản địa hóa một vị thánh ngoại sinh được du nhập vào Việt Nam

Việc nghiên cứu bản địa hóa Đức Maria chính là để làm rõ quá trình bồi đắp, quá trình thiêng hóa Đức Mẹ Maria đặc biệt là những biểu hiện của việc bản địa hóa này tại Việt Nam, qua đó cung cấp thêm một góc nhìn khác về sự bản địa hóa một nhân vật tôn giáo dưới góc nhìn văn hóa, khẳng định sức mạnh vănhóa dân tộc và những đóng góp của đạo Công giáo dưới góc nhìn văn hóa

Với những lý do trên, chúng tôi quyết định chọn đề tài: “ Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam” làm đề tài luận án Tiến sĩ văn hóa học của mình.

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích

Thông qua hiện tượng bản địa hóa Đức Mẹ Maria để bàn luận về quá trình bản địa hóa tôn giáo ở Việt Nam, cụ thể là bản địa hóa Công giáo tại Việt Nam

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu trên, đề tài sẽ tập trung vào những

3

nhiệm vụ nghiên cứu sau:

- Tập hợp thông tin và tư liệu về sự du nhập Đức Maria vào Việt Nam

- Tập hợp thông tin và tư liệu về quá trình hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam ở một số điểm nghiên cứu

- Khảo sát những biểu hiện của bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam thông qua tên gọi, biểu tượng, điện thờ, quyền năng và các nghi thức, nghi lễ…

- Phân tích các yếu tố tác động đến sự bản địa hóa Đức Mẹ Maria ở Việt Nam

- Bàn luận về sự bản địa hóa Đức Mẹ Maria ở Việt Nam

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

*Đối tượng nghiên cứu:

Bản địa hóa Đức Maria ở Việt Nam là vấn đề nghiên cứu lớn Trong đề tài này, chúng tôi giới hạn tập trung nghiên cứu về bản địa hóa hình tượng Đức Mẹ Maria trong cộng đồng người Công giáo Việt Nam, xuất phát từ các lý do sau:

Một là, tôn giáo tín ngưỡng nói chung và Công giáo nói riêng vốn có tính biểu tượng cao, thể hiện qua văn học, nghệ thuật âm nhạc, nghệ thuật hội họa, điêu khắc, kiến trúc… Nghiên cứu hình tượng Đức Mẹ Maria là để thấy được cảm quan và niềm tin của tín đồ Việt Nam đối với Đức Mẹ Maria, qua đó cho thấy sự chủ động hội nhập hình tượng Đức Mẹ Maria vào văn hóa Việt Nam…

Hai là, Đức Mẹ Maria là biểu tượng tinh thần của tín đồ Việt, nghiên cứu vấn

đề này góp phần cung cấp thêm một khía cạnh về tâm lý học tôn giáo, cụ thể là Công giáo Việt Nam, biểu hiện qua sự mến mộ, yêu kính có phần cuồng nhiệt của tín đồ Việt dành cho Đức Mẹ Maria

*Phạm vi thời gian nghiên cứu:

- Thời gian đối tượng được nghiên cứu: Nghiên cứu đối tượng qua các tư liệu

thứ cấp, tư liệu hồi cố và tư liệu thực địa thu thập qua các địa bàn nghiên cứu cụ thể…

- Thời gian tập trung điền dã: Từ tháng 6/2017 đến tháng 1/ 2021

* Phạm vi địa bàn nghiên cứu:

4

Đề tài lựa chọn năm điểm nghiên cứu chính thuộc 3 khu vực miền Bắc, miền Trung, miền Nam là: Giáo xứ Quy Chính – Nghệ An, Giáo xứ Vỉ Nhuế -Nam Định, Giáo xứ Đức Mẹ Hằng Cứu Giúp – TP HCM, Giáo xứ La Vang – Quảng Trị, Giáo xứ

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện mục đích và nhiệm vụ của đề tài, luận án tiếp cận phương pháp nghiên cứu chuyên ngành văn hóa dân gian và phương pháp nghiên cứu liên ngành trong nghiên cứu Khoa học xã hội Cụ thể trong đề tài này là vận dụng nghiên cứu liên ngành Dân tộc học, Xã hội học, Văn hóa dân gian, Tôn giáo học

Trong luận án này, chúng tôi chủ yếu sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính thông qua các phương pháp cụ thể sau:

5 Đóng góp của luận án

5.1 Về mặt khoa học

- Luận án cung cấp các tư liệu tin cậy về những biểu hiện của việc bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại một số địa bàn cụ thể ở Việt Nam, …Từ đó đóng góp cho việc nghiên cứu về sự phong phú, đa dạng của hiện tượng bản địa hóa hình tượng Đức Mẹ Maria ở Việt Nam

- Thông qua nghiên cứu trường hợp bản địa hóa Đức Mẹ Maria, luận án đóng góp cơ sở lý luận cho việc nghiên cứu về sự hội nhập của đạo Công giáo nói chung, của Đức Mẹ Maria nói riêng vào văn hóa truyền thống Việt Nam

5.2 Về mặt thực tiễn

- Nhận diện các xu hướng bản địa hóa và những biểu hiện của bản địa hóa, tác động của các yếu tố nội sinh và ngoại sinh trong đời sống của tín đồ Công giáo tại Việt Nam

- Luận án sẽ là tài liệu tham khảo cần thiết để các nhà quản lý văn hóa, các nhà hoạch định chính sách đề xuất các kiến nghị và giải pháp trong quản lý các hoạt động tôn giáo tại Việt Nam đặc biệt là đạo Công giáo

6 Bố cục của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, luận án gồm 04

5

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ ĐỊA

BÀN NGHIÊN CỨU 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Các nghiên cứu về bản địa hóa tôn giáo tại Việt Nam.

- Về bản địa hóa Phật giáo

- Về bản địa hóa Đạo giáo

- Về bản địa hóa Nho giáo

Các tôn giáo này được du nhập vào Việt Nam, có ảnh hưởng lớn trong văn hóa Việt và là đối tượng nghiên cứu với nhiều công trình có giá trị khoa học và thực tiễn

1.1.2 Nghiên cứu về bản địa hóa Công giáo

Các công trình nghiên cứu về bản địa hóa tôn giáo tại Việt Nam cho thấy ảnh hưởng của văn hóa truyền thống Việt, cho thấy sức mạnh của văn hóa truyền thống dân tộc buộc các tôn giáo ngoại sinh trong đó có Công giáo khi du nhập và hòa nhập vào Việt Nam phải thích ứng để tồn tại phát triển

1.1.3 Nghiên cứu về Đức Mẹ Maria và bản địa hóa Đức Mẹ Maria

- Các công trình về Đức Maria dưới góc độ thần học

- Tài liệu về sự hiển linh của Đức Maria trên thế giới

- Tài liệu về hội nhập Đức Maria ở Việt Nam

1.1.4 Nhận xét

Tôn giáo là một chủ đề lớn được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm sách và các tài liệu viết về tôn giáo rất phong phú, hầu hết các sách tôn giáo đều mang tính truyền đạo, truyền bá giáo lý Hiện nay, sách viết về Đức Maria dưới góc nhìn văn hóa vẫn còn ít so với tiềm năng nghiên cứu của một chủ đề lớn và độc đáo này

1.2 Cơ sở lý luận

1.2.1 Một số khái niệm cơ bản

- Khái niệm giao lưu, tiếp biến văn hóa

Giao lưu, tiếp biến văn hóa là khái niệm được trường phái nhân học Anglo6

Saxon đưa vào Mỹ cuối thế kỷ XIX để chỉ sự tiếp xúc, sự thay đổi hay biến đổi của một số loại hình văn hóa của cả hai nền văn hóa đó

Vận dụng lý thuyết về giao lưu, tiếp biến văn hoá trong nghiên cứu bản địa hóa Đức Mẹ Maria sẽ giúp cho việc tìm hiểu quá trình này tránh được cái nhìn biệt lập, hoặc trong trạng thái tĩnh mà đặt đối tượng nghiên cứu ấy ở trạng thái động, trong mối quan hệ nhiều chiều giữa việc kính thờ Đức Mẹ với tín ngưỡng dân gian của người Việt, giữa không gian văn hóa truyền thống phương Đông với bối cảnh văn minh hiện đại phương Tây Việc áp dụng lý thuyết nghiên cứu như vậy sẽ giúp phát hiện được những giá trị bồi đắp, những chiều tương tác,những vấn đề nảy sinh từ thực tế tồn tại của tục thờ Đức Mẹ trong đời sống văn hóa người Việt Nam

Trong cuốn Cơ sở văn hóa Việt Nam (Trần Quốc Vượng chủ biên), khi bàn về

việc tiếp thu văn hóa du nhập vào Việt Nam cuốn sách có viết về giao lưu tiếp biến văn hóa như sau: “ Giao lưu và tiếp biến văn hóa là sự tiếp nhận văn hóa nước ngoài bởi dân tộc chủ thể Quá trình này luôn luôn đặt mỗi tộc người phải

xử lý tốt mối quan hệ biện chứng giữa yếu tố nội sinh và yếu tố ngoại sinh, hai yếu tố này luôn có khả năng chuyển hóa cho nhau và rất khó tách biệt trong một thực thể văn hóa kết quả

của sự tương tác giữa hai yếu tố này diễn ra theo hai trạng thái: một là yếu tố ngoại sinh lấn át, triệt tiêu yếu tố nội sinh, hai là sự cộng hưởng lẫn nhau, yếu tố ngoại sinh dần dần trở thành yếu tố nội sinh hoặc bị phai nhạt căn tính của yếu tố ngoại sinh ”[91, tr 53] Cuốn sách này cho rằng tiếp nhận yếu tố ngoại sinh được thể hiện trên hai dạng thức là tiếp nhận tự nguyện và tiếp nhận cưỡng bức

- Khái niệm bản địa hóa và bản địa hóa Đức Maria

“Bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại Việt Nam” là việc người dân chủ động tiếp nhận Đức Mẹ Maria từ đạo Công giáo, một tôn giáo ngoại sinh được du nhập vào Việt Nam, từ một hình tượng có phần xa lạ với văn hóa truyền thống Việt Nam, Đức

Mẹ Maria đã trở thành một người mẹ với đầy đủ đặc tính của người mẹ Việt Nam truyền thống, tuy nhiên Đức Mẹ Maria vẫn đượcthờ kính đúng như niềm tín Công giáo theo cách của tín đồ Việt Nam.

7

1.2.2 Cơ sở lý luận về chủ trương hội nhập Công giáo và quan điểm về hội nhập Công giáo ở Việt Nam của các nhà nghiên cứu

Công giáo truyền vào các nền văn hóa khác nhau, bắt đầu có sự đối kháng, thậm chí ở một số nơi rất khó khăn để hòa nhập vì sự khác biệt giữa giáo lý giáo luật Công giáo và văn hóa truyền thống bản địa Vì vậy mà một số giáo sĩ đã chọn cách thích ứng và hội nhập Công giáo vào văn hóa bản địa

Như vậy, ở Việt Nam ngoài hội nhập quan phương từ các nhà truyền đạo và hội thánh thì các tác giả Nguyễn Hồng Dương và Trần Ngọc Thêm đều nhấn mạnh đến hội nhập phi quan phương từ góc độ văn hóa– tức là sự chủ động tiếp nhận và hòa nhập Công giáo vào văn hóa địa phương của người dân

Vận dụng quan điểm về hội nhập Công giáo tại Việt Nam từ góc độ phi quan phương của các tác giả nói trên, luận án sẽ nghiên cứu những biểu hiện của

sự bản địa hóa Đức Mẹ Maria trong cộng đồng người Công giáo Việt Nam tại các điểm nghiên cứu cụ thể thông qua các khía cạnh như: Tên gọi, hình tượng trong văn học nghệ thuật, kiến trúc điện thờ, sự hiển linh và niềm tin về quyền năng, sự thờ kính của người dân

1.3 Khái quát về địa bàn nghiên cứu

Chúng tôi lựa chọn 5 điểm nghiên cứu chính đại diện cho ba khu vực Bắc-Trung- Nam là: Giáo xứ Quy Chính (xã Vân Diên, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An); Giáo xứ Đức Mẹ Hằng cứu giúp (phường 9, quận 3, Tp Hồ Chí Minh) và Giáo xứ Vỉ Nhuế (thôn Nấp, xã Yên Đồng, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định); Giáo

xứ La Vang (Làng Cổ Vựu, Huyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị); - Giáo xứ Khmer

Trung Bình – địa chỉ: Ấp chợ, xã Trung Bình, huyện Long Phú, tỉnh Sóc Trăng ngoài ra chúng tôi còn thực hiện điền dã và khảo sát ở nhiều địa điểm khác tại Việt Nam Những điểm mà chúng tôi chọn để làm điểm nghiên cứu nằm trong vùng văn hóa đặc biệt có tính đại diện tiêu biểu văn hóa vùng miền

Tiểu kết chương 1

Trong mấy thế kỷ Việt Nam tiếp xúc và giao lưu với phương Tây, bên cạnh Công giáo, ảnh hưởng của văn hóa phương Tây đã tác động một cách khá sâu rộng vào nhiều lĩnh vực văn hóa vật chất và tinh thần Việt Nam

Dù theo quan điểm nào thì việc bản địa hóa Đức Mẹ Maria là một hiện tượng văn8

hóa độc đáo được nhiều tác giả quan tâm và nghiên cứu, từ một nhân vật có phần xa

lạ với văn hóa truyền thống Việt, Đức Mẹ Maria đã hòa nhập sâu rộng trong đời sống của tín đồ Việt Nam Qua việc lựa chọn khảo sát năm điểm khảo sát chính đề tài hướng tới làm rõ những biểu hiện của việc bản địa hóa Đức Mẹ Maria tại những địa bàn nghiên cứu mang tính đại diện ở Việt Nam

CHƯƠNG 2 ĐẠO CÔNG GIÁO, ĐỨC MẸ MARIA VÀ QUÁ TRÌNH DU NHẬP

VÀO VIỆT NAM 2.1 Khái quát đạo Công giáo và sự du nhập vào Việt Nam

2.1.1 Khái quát về đạo Công giáo

*Sự ra đời và huyền thoại về Chúa Giê Su

Đạo Công giáo ra đời vào thế kỷ thứ I ở phía Đông đế quốc La Mã cổ đại, đến thế kỷ thứ IV (năm 313) Hoàng đế Constantino với sắc chỉ Milanô tuyên bố Công giáo là quốc đạo của đế quốc La Mã, Đức Chúa Giê-Su được coi là đấng sáng lập đạo Công giáo

*Nội dung cơ bản về giáo lý, luật lệ, lễ nghi, tổ chức đạo Công giáo

- Kinh Thánh: Những vấn đề cơ bản giáo lý, luật lệ, lễ nghi, tổ chức của

Kitô giáo tập trung trong cuốn Kinh Thánh

- Giáo lý: Được thể hiện ở những điểm căn bản như sau: Niềm tin tuyệt đối vào Thiên Chúa; Con người có hai phần: Thể xác và linh hồn,

- Luật lệ: Giáo hội Kitô có hệ thống luật lệ khá phức tạp nhưng chung quy chúng vào 10 điều răn của Thiên Chúa và 6 điều răn của Hội Thánh Công giáo

2.1.2 Quá trình truyền nhập Công giáo tại Việt Nam

Chúng tôi tiếp thu quan điểm của tác giả Nguyễn Hồng Dương để sơ lược trình bày về quá trình Đạo Công giáo du nhập vào Việt Nam theo 4 giai đoạn cơ bản như sau:

- Đạo Công giáo thời kỳ từ năm 1533 – 1884

- Đạo Công giáo thời kỳ từ 1884 - 1954

- Đạo Công giáo thời kỳ từ 1954 - 1975

9

- Đạo Công giáo thời kỳ từ 1975 đến nay

2.1.3 Thuận lợi, khó khăn khi hội nhập đạo Công giáo vào Việt Nam

Hội nhập Công giáo vào Việt Nam có một số thuận lợi như: Vị trí địa lý, truyền thống văn hóa trọng nữ, tinh thần khoan dung và sự linh hoạt của người Việt tạo điều kiện cho các tôn giáo ngoại sinh thuận lợi để du nhập Bên cạnh đó Công giáo cũng gặp những khó khăn từ phía chính quyền phong kiến, sự khắt khe của giáo lý giáo luật so với văn hóa truyền thồng dân tộc ở buổi đầu truyền đạo…

2.2 Đức Maria trong đạo Công giáo và sự du nhập, thờ Kính Đức Maria trong Hội thánh Việt Nam

2.2.1 Đức Maria trong đạo Công giáo

2.2.2.1 Đức Maria trong Kinh Thánh

Trong Kinh Thánh hình ảnh Đức Mẹ được nói đến như một người phụ nữ đặc biệt được Thiên Chúa lựa chọn để hạ sinh đấng cứu thế, ngài sinh hạ Chúa Giê su nhưng vẫn đồngtrinh, ngài cũng là một người vợ người mẹ mẫu mực và được xem là mẹ của hội thánh Công giáo

2.2.2.2 Tín lý Giáo hội về Đức Mẹ Maria

Tín lý Giáo hội về Đức Mẹ Maria nội bật với bốn điểm sau: Mẹ Thiên Chúa, Mẹ đồng trinh, Lên trời cả hồn và xác sau khi chết, Mẹ vô nhiễm nguyên tội Đức Mẹ Maria có vai trò rất quan trọng trong đạo Công Giáo, vì mẹ

là Đấng hạ sinh Đấng Cứu thế là Chúa Giê Su, một trong những yếu tố quan trọng nhất cho sự ra đời và phát triển của đạo Công giáo

2.2.2 Sự du nhập và thờ kính Đức Maria trong Hội thánh Việt Nam

2.2.2.1 Sự du nhập Đức Mẹ Maria vào Việt Nam

Sự du nhập Đức Maria tại Việt Nam qua các biểu hiện như du nhập gắn liền với quá trình truyền đạo, qua sự xuất hiện các nhà thờ mang tước hiệu Đức

Mẹ, và đặc biệt là sự xuất hiện các hội đoàn Đức Mẹ Maria tại Việt Nam

2.2.2.2 Sự thờ kính Đức Maria trong Hội thánh Việt

Nam

Sự thờ phụng Đức Maria trong Hội thánh Việt Nam

10