LOẠI HÌNH HỌC TÁC GIẢ NHÀ NHO TÀI TỬ TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM

Tìm hiểu về loại hình học tác giả nhà nho tài tử trong vănhọc trung đại Việt Nam phần nào thấy được diện mạo của lực lượng sáng tác này trong vănhọc trung đại với những quan điểm, cách n

BÀI TIỂU LUẬN KẾT THÚC HỌC PHẦN

KHUYNH HƯỚNG VÀ LOẠI HÌNH TÁC GIẢ

VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM

CHUYÊN ĐỀ: LOẠI HÌNH HỌC TÁC GIẢ NHÀ

NHO TÀI TỬ TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM

ĐÀ NẴNG – 2021

BÀI TIỂU LUẬN KẾT THÚC HỌC PHẦN

KHUYNH HƯỚNG VÀ LOẠI HÌNH TÁC GIẢ

VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM

CHUYÊN ĐỀ: LOẠI HÌNH HỌC TÁC GIẢ NHÀ

NHO TÀI TỬ TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM

Giảng viên hướng dẫn: T.S Nguyễn Quang Huy

Sinh viên thực hiện: Trương Thúy Liên

Lớp sinh hoạt: 20SNV1

Mã số sinh viên: 3170120172

ĐÀ NẴNG – 2021

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài: 1

2 Lịch sử vấn đề: 2

3 Mục đích nghiên cứu: 3

4 Nhiệm vụ nghiên cứu: 3

5 Đối tượng và phạm vị nghiên cứu: 3

6 Phương pháp nghiên cứu: 3

7 Đóng góp của tiểu luận: 3

8 Bố cục bài tiểu luận: 4

NỘI DUNG 4

CHƯƠNG 1: CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN LOẠI HÌNH HỌC NHÀ NHO TÀI TỬ TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM 4

1.1 Tác giả văn học – loại hình tác giả văn học: 4

1.2 Quan điểm về loại hình tác giả nhà nho tài tử: 5

1.3 Nguồn gốc, ý nghĩa, đặc điểm, vị trí của loại hình nhà nho tài tử: 8

1.3.1 Nguồn gốc: 8

1.3.1.1 Cơ sở lịch sử - xã hội: 8

1.3.1.2 Cơ sở triết học: 9

1.3.2 Ý nghĩa: 9

1.3.3 Đặc điểm: 10

1.3.4 Vị trí: 12

1.4 Quan niệm của nhà nho tài tử: 12

1.5 Những đặc điểm chính về chủ đề, hình tượng trung tâm, thể loại, yếu tố ngôn ngữ của loại hình học nhà nho tài tử: 18

1.5.1 Chủ đề: 18

1.5.1.1 Tư tưởng hành lạc: 18

1.5.1.2 Cái đẹp: 19

1.5.1.3 Tình yêu, thân phận người phụ nữ “hồng nhan bạc mệnh”: 20

1.5.2 Hình tượng trung tâm: 20

1.5.2.1 Người anh hùng thời loạn − sự thể hiện lý tưởng, khát vọng sống, nhu cầu giải phóng cá nhân: 21

1.5.2.2 Cặp đôi “tài tử - giai nhân” và luận đề trung tâm “tài mệnh tương đố”: 24

1.5.3 Thể loại: 25

1.5.3.2 Hát nói: 26

1.5.3.3 Ngâm khúc: 27

1.5.4 Yếu tố ngôn ngữ: 28

CHƯƠNG 2: CÁC TÁC GIẢ TIÊU BIỂU CỦA LOẠI HÌNH HỌC NHÀ NHO TÀI TỬ TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM 29

2.1 Nhà nho tài tử Nguyễn Công Trứ: 29

2.2 Nhà nho tài tử Nguyễn Du: 32

2.3 Nhà nho tài tử Cao Bá Quát: 33

2.4 Nhà nho tài tử Dương Khuê: 33

KẾT LUẬN: 35

TÀI LIỆU THAM KHẢO: 36

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

Văn học Việt Nam có lịch sử phát triển lâu dài, là nền văn học có sức sống mạnh mẽ,bền bỉ, cũng là một nền văn học có sắc màu phong phú, phản ánh chân thật tâm hồn, đờisống dân tộc qua mỗi thời kì, mỗi giai đoạn lịch sử Làm nên sắc màu phong phú của vănhọc dân tộc là sự góp mặt của nhiều loại hình học tác giả Trong đó, với bốn trăm năm chờđợi cùng với bao nhiêu tình huống khó khăn khốn quẫn, Nho giáo đã triển khai trong thực tếvới hai mẫu Nhà Nho hành đạo và ẩn dật Cùng với sự vận động của lịch sử đến thế kỷXVIII một loại hình tác giả văn học thứ ba ra đời: Nhà nho tài tử sự xuất hiện và phát triểncủa đội ngũ nhà nho tài tử chịu sự quy định của chính những khuynh hướng đối lập nhautrong xã hội Loại hình tác giả nhà nho tài tử trong văn học trung đại Việt Nam đã hìnhthành những cách nghĩ, cách nhìn mới, đóng góp vào sự đa dạng trên nhiều phương diện,khía cạnh của văn học trung đại Việt Nam nói riêng và văn học Việt Nam nói chung Khácvới nhà nho quân tử, nhà nho tài tử đã thể hiện được những quan điểm khác lạ hơn, cá nhânhóa hơn, thiêng về con người tự nhiên, gần gũi hơn Từ đây, hình thành một loại hình tácgiả nhà nho tài tử là bộ phận quan trọng, là lực lượng sáng tác không thể không nhắc đếntrong văn học trung đại Việt Nam Tìm hiểu về loại hình học tác giả nhà nho tài tử trong vănhọc trung đại Việt Nam phần nào thấy được diện mạo của lực lượng sáng tác này trong vănhọc trung đại với những quan điểm, cách nhìn, những chủ đề trong sáng tác của các tác giảthông qua những tác phẩm tiêu biểu

Chọn đề tài Loại hình học tác giả nhà nho tài tử trong văn học trung đại Việt Nam,tôi muốn góp một cái nhìn khách quan hơn và cụ thể hơn về những nét tiêu biểu và đặc sắccủa loại hình tác giả này đối với sự phát triển chung của văn học dân tộc, cũng là để có cơhội hiểu thêm về loại hình tác giả này và hiểu thêm về văn học Việt Nam Bên cạnh đó, vớinhững đặc trưng của lực lượng sáng tác nhà nho tài tử này luôn gây cho người đọc sự thíchthú, hấp dẫn người đọc, người tìm hiểu về văn học trung đại và cả văn học Việt Nam nhiềuthế hệ khác nhau và có sức sống trong dòng chảy văn học Loại hình học tác giả sáng tác

văn học nhà nho tài tử cũng cuốn hút tôi, một người học văn, sẽ dạy văn và có nhiều tìnhcảm với văn chương

Trong chương trình văn học trung đại ở hai cấp trung học cơ sở và trung học phổthông, văn học trung đại được tìm hiểu ở nhiều khía cạnh khác nhau thông qua một số tácgiả, tác phẩm tiêu biểu nhưng chưa đề cập một cách cụ thể đến lực lượng sáng tác văn học,chưa cụ thể hóa được các loại hình học tác giả trong sáng tác văn học trung đại Tương lai làmột giáo viên môn Ngữ văn, tôi nhận thấy rằng việc tìm hiểu về loại hình học tác giả là mộtđiều cần thiết, ở đây tôi muốn tìm hiểu về loại hình học tác giả nhà nho tài tử trong văn họctrung đại Việt Nam với những nét đặc trưng của nó sẽ giúp ích cho công tác giảng dạy vănhọc ở trường phổ thông Thực tế nghiên cứu sẽ giúp tôi có cái nhìn vừa toàn diện, vừa cụthể chi tiết về loại hình học tác giả này, lấy đó làm cơ sở cho việc tìm hiểu, giảng dạy cáctác giả, tác phẩm trong chương trình ngữ văn ở các cấp học Qua đó, có thể giúp các em họcsinh thấy được một cách toàn diện hơn về loại hình học tác giả văn học Tóm lại, nhận thứcđược vai trò quan trọng của lực lượng sáng tác là nhà nho tài tử trong sự phát triển của vănhọc Việt Nam, niềm yêu thích đối với loại hình này và từ yêu cầu thực tế công tác, tôi chọn

đề tài này làm bài tiểu luận của mình với mong muốn có thể góp chút hiểu biết của mìnhvào hiểu biết chung về văn học nước nhà và khơi gợi sự hứng thú của mọi người trong việctìm hiểu về loại hình tác giả nhà nho tài tử Đồng thời cũng cho thấy được vai trò, vị trí củaloại hình tác giả này Từ đó thấy được những đóng góp của lực lượng sáng tác này trongnền văn học trung đại Việt Nam

Vì những lý do trên, tôi chọn đề tài “Loại hình học tác giả nhà nho tài tử trong văn

học trung đại Việt Nam” để tìm hiểu với mong muốn góp phần nhỏ bé vào lĩnh vực liên

quan đến các vấn đề của loại hình học tác giả văn học này

2 Lịch sử vấn đề:

Tìm hiểu về loại hình học tác giả nhà nho tài tử trong văn học trung đại Việt Nam đãđược các nhà nghiên cứu văn học đưa ra các kết luận, các quan điểm rất nhiều Các nhà văn

học như Trần Nho Thìn, Trần Ngọc Vương, Trần Đình Hượu đã đưa ra các khái niệm,nguồn gốc, sự phát triển, các đặc trưng đặc điểm của thể loại này rất khái quát và rõ ràng

Loại hình học tác giả nhà nho tài tử trong văn học là một đề tài, một vấn đề mà khinghiên cứu sẽ đóng góp một phần vào quá trình hình thành, phát triển của nền văn học trungđại Việt Nam

3 Mục đích nghiên cứu:

Tìm hiểu về loại hình học tác giả nhà nho tài tử trong văn học trung đại Việt Nam đểhiểu rõ hơn về những nét tiêu biểu, sự đặc sắc và giá trị, đóng góp, vị trí của loại hình họctác giả này trong nền văn học trung đại Việt Nam Thông qua khảo sát một số tác giả tiêubiểu của loại hình tác giả này để hiểu rõ hơn về đóng góp của họ cũng như những cái hay,cái riêng biệt trong phong cách cũng như tư tưởng quan niệm của các tác giả nhà nho tài tử

4 Nhiệm vụ nghiên cứu:

Khái quát được một cách đầy đủ về những vấn đề liên quan đến loại hình học tác giảnhà nho tài tử trong văn học trung đại Việt Nam và nắm được sự thể hiện của những vấn đề

đó qua các tâc giả, tác phẩm tiêu biểu

5 Đối tượng và phạm vị nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu của bài tiểu luận là loại hình học tác giả nhà nho tài tử trongvăn học trung đại Việt Nam và khảo sát qua một số tác phẩm, tác giả tiêu biểu của loại hìnhnày để có cái nhìn khái quát và cụ thể hơn về những khía cạnh, phương diện, đặc điểm củaloại hình tác giả này

Phạm vi nghiên cứu là các quan điểm, các cơ sở lý thuyết liên quan đến đề tài đãđược các nhà văn học nghiên cứu thông qua các sách, báo, bài viết, tìm hiểu những đặcđiểm về đề tài, quan niệm, nội dung, thể loại mà loại hình tác giả này hướng đến, từ đó nêu

rõ, phân tích những tác giả, tác phẩm tiêu biểu của loại hình học tác giả này

6 Phương pháp nghiên cứu:

Bài tiểu luận sử dụng linh hoạt các phương pháp phân tích, phương pháp tổng hợp,đánh giá - khái quát, phương pháp so sánh – đối chiếu, phương pháp hệ thống – cấu trúc

7 Đóng góp của tiểu luận:

Tiểu luận giúp có cái nhìn cụ thể hơn về loại hình học tác giả nhà nho tài tử trongvăn học trung đại Việt Nam về các khía cạnh, phương diện liên quan, qua đó cho thấy sựđặc sắc của loại hình học tác giả này so với các loại hình học tác giả giả khác Thông quanhững đặc trưng, nét chính của loại hình học tác giả nhà nho tài tử trong văn học trung đạiViệt Nam, tìm hiểu và nêu rõ những tác giả, tác phẩm tiêu biểu của loại hình này với nhữngnét riêng biệt về chủ đề, quan niệm,…mà loại hình học tác giả nhà nho tài tử lựa chọn

8 Bố cục bài tiểu luận:

Bài tiểu luận gồm mục lục, tài liệu tham khảo, nội dung và kết luận Trong đó nộidung bài tiểu luận được chia làm 2 chương cụ thể:

Chương 1: Các vấn đề liên quan đến loại hình học tác giả nhà nho tài tử trong văn

học trung đại Việt Nam

Chương 2: Các tác giả tiêu biểu của loại hình học nhà nho tài tử trong văn học trung

đại Việt Nam

Trong đó ở Chương 1, tôi xin nêu lên và khái quát một số khái niệm, thuật ngữ vềloại hình tác giả và các vấn đề chính liên quan đến loại hình học tác giả nhà nho tài tử trongvăn học trung đại Việt Nam

Chương 2, khảo sát một một số tác giả với những tác phẩm tiêu biểu của loại hìnhhọc tác giả nhà nho tài tử trong văn học trung đại Việt Nam

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN LOẠI HÌNH HỌC

NHÀ NHO TÀI TỬ TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM

1.1 Tác giả văn học – loại hình tác giả văn học:

Theo Từ điển văn học bộ mới, khái niệm tác giả chỉ người sản xuất các sản phẩm của

sáng tạo trí tuệ (khoa học, văn nghệ, văn hóa, nghệ thuật), tính đặc thù của dạng lao độngsáng tạo này là cơ sở cho việc đề xuất các quy phạm pháp luật về quyền tác giả Khái niệmtác giả văn học là sự giới hạn khái niệm tác giả trong lĩnh vực văn học, tức là người làm ratác phẩm nghệ thuật ngôn từ: bài thơ, bài báo, vở kịch, quyển sách,…Tên tác giả (tên thật

hoặc bút danh) được nêu cùng tên tác phẩm Như vậy tác giả ở phương diện này là phạm trù

xã hội học – pháp lý

Trong nghiên cứu văn học, phạm trù tác giả văn học cũng mang những tiêu chí nêutrên, đồng thời có thêm các đặc tính về phẩm chất thẩm mỹ do các tác phẩm của mình manglại Tác giả văn học (còn gọi là nhà văn, tác gia, văn hào, thi hào,…) là người sáng tạo racâc giá trị văn học mới, bằng cách đó và bằng bản sắc sáng tạo độc đáo của mình, tác giảvăn học là một đơn vị, một bộ phận hợp thành quá trình văn học, một “gương mặt” khôngthể thay thế, tạo nên “diện mạo” chung một thời kì hoặc thời đại văn học Ở phương diệnnày, khái niệm tác giả tương ứng với các khái niệm “cá tính sáng tạo”, “phong cách” (phongcách cá nhân) Trong nghiên cứu văn học sử cụ thể, chẳng những có thể nghiên cứu riêng vềtừng tác giả văn học mà còn có thể đề xuất phạm trù “loại hình tác giả” (ví dụ loại hình nhonho hành đạo, loại hình nhà nho tài tử trong văn học trung đại Việt Nam) với tư cách nhữngloại hình chủ thể của hoạt động thẩm mỹ, được hình thành như những sản phẩm xã hội, lịch

sử, văn hóa cụ thể, trên cơ sở những dấu hiệu chung (về cách nhìn và cách lựa chọn thái độsống, tư thế ứng xử, quan điểm thẩm mỹ, xu hướng nghệ thuật,…) được biểu hiện ở mộtloạt tác giả văn học (các tác giả được dựa vào cùng loại hình có thể ở chiều đồng đại, có thể

ở chiều lịch đại)1

1.2 Quan điểm về loại hình tác giả nhà nho tài tử:

Nguyễn Bách Khoa trong công trình Tâm lí và tư tưởng Nguyễn Công Trứ (Tạp chí

Văn mới xuất bản, Hà Nội, 1944) lần đầu tiên dùng khái niệm “người tài tử”, “nhà nho tàitử” Ông viết:

“Quan niệm “cầm kỳ thi tửu” là một quan niệm tài tử Bằng danh từ này người ta

thường chỉ thị hạng nho sĩ lơ đãng với công việc kinh bang tế thế (hành đạo) mà thiên trọng

về văn học, về sự vui sống cầu kỳ (hành lạc) Họ không sống cho Tổ quốc, không sống vìđạo lý Họ sống cho họ, sống vì nghệ thuật, sống vì đẹp Suốt đời họ chỉ tìm cái đẹp Cái ý

vị của cuộc sống, theo quan niệm tài tử, không phải ở chỗ phụng sự mà là ở chỗ hưởng thụ,

ở uống rượu, ở làm thơ, ở gẩy đàn, ở đánh cờ, ở giăng gió, ở sông núi Nếu không biết

1 [4; tr.1852]

thưởng thức những trò chơi ấy một cách mỹ thuật thì dù có sống đến nghìn tuổi cũng như là

chết non mà thôi (thiên tuế diệc vi thương)”1

Tuy nhiên Trương Tửu chưa đi sâu vào khái niệm này, nhận thức của ông cũng cònchưa rõ, ông vẫn nhấn mạnh vào phẩm chất “chơi”, hứng thú với cái đẹp, và vì vậy vẫn cònlẫn giữa cái chơi phóng nhiệm của ẩn sĩ với cái chơi mang ý thức cá nhân Giáo sư TrầnĐình Hượu và nhiều người khác là người kế thừa và phát triển quan niệm “nhà nho tài tử”

của Trương Tửu Trần Đình Hượu xác định rõ ràng tính lịch sử của khái niệm “nhà nho tài

tử”, coi nhà nho tài tử như là sản phẩm của xã hội đô thị phong kiến phương Đông , vì vậy

nó gắn liền với ý thức cá nhân Xác định nội hàm khái niệm “nhà nho tài tử”, trong đó ông

đặc biệt nhấn mạnh phẩm chất Tài Tình bên cạnh tính chất “chơi”, yêu cái đẹp mà Trương

Tửu đã nói đến Ông đối lập một cách rõ ràng kiểu nhà nho tài tử với nhà nho hành đạo, vàrộng hơn là nhà nho chính thống (nhà nho chính thống bao gồm nhà nho hành đạo và nhà

nho ẩn dật) Ông cho rằng nhà nho tài tử nhấn mạnh ở: Tài Tình (cái tôi cậy tài, đa tình) còn nhà nho chính thống thì nhấn mạnh ở Đức Đưa “nhà nho tài tử” thành khái niệm chìa khóa

có tính thao tác luận để nghiên cứu một số hiện tượng văn học trung cận đại Việt Nam như:Nguyễn Khuyến, Tú Xương, Phan Bội Châu, Tản Đà…2Ngoài ra, còn có Phan Ngọc nghiêncứu về loại hình tác giả này Tuy khác nhau về cách tiếp cận, nhưng các công trình nghiêncứu đề cho rằng chính đời sống đô thị, nền văn hóa phi cổ truyền là mấu chốt hình thànhnên loại hình nhà nho này “Có một mẫu nhà nho khác, theo chúng tôi, đối lập với mẫungười hành đạo - ẩn dật Đó là nhà nho tài tử Người tài tử coi tài và tình chứ không phảiđạo đức làm nên giá trị con người Đó là chỗ để họ tự phân biệt với thánh hiền”3

Nhà nghiên cứu Trần Ngọc Vương là người kế thừa và làm rõ hơn quan niệm củathầy – GS Trần Đình Hượu trong luận án tiến sĩ, sau đó xuất bản thành sách, đó là

cuốn: Loại hình tác giả văn học nhà nho tài tử trong văn học Việt Nam (Nxb Giáo dục, Hà

Nội, 1995) Điều băn khoăn của các nhà nghiên cứu là liệu có khả thi khi xem nhà nho tài tử

1 [13; tr.621-622]

2 Đoàn Lê Giang (2015), Nhà nho tài tử: Nguồn gốc, nội dung và ý nghĩa đối với việc nghiên cứu văn học trung

cận đại Việt Nam, Tạp chí Nghiên cứu văn học số 4/2015.

3 [8; tr.252]

là một loại hình tồn tại độc lập với những biểu hiện như đã nêu hay có sự kết hợp, đan xengiữa nó với hành đạo và ẩn dật Nhà nghiên cứu Phạm Văn Hưng đề xuất kết hợp của ba

loại nhà nho trong bài viết Trần Đình Hựu với việc phân loại ba mẫu nhà nho trong văn học Việt Nam trung cận đại Bằng sự cẩn trọng, nghiêm túc trong tư liệu và trong những

nhận định, rút ra rằng “có ba dạng kết hợp của những mẫu nhà nho là hành đạo - ẩn dật nhưtrường hợp Nguyễn Trãi, ẩn dật như – tài tử như trường hợp Phạm Thái và hành đạo – tài tửnhư trường hợp Nguyễn Công Trứ1 Tiếp thu thành tựu của những người đi trước, nhànghiên cứu Đoàn Lê Giang chia nhà nho thành hai loại đối lập: nhà nho chính thống (hànhđạo và ẩn dật) và nhà nho phi chính thống “được thể hiện trong văn học thành người tài tử,nhà nho tài tử”

Nhà nho tài tử là những nhà nho trải qua một quá trình học tập tu dưỡng dưới “cửakhổng sân đình” như bất cứ một tri thức nào của thời đại mình Ra đời trong một xã hội Nhogiáo làm hệ tư tưởng chính thống, nhà nho tài tử bị hấp dẫn bởi một hình tượng chính thống,quan niệm về người “đại trượng phu” Đại trượng phu hay người “hào kiệt” là loại nhân vậtxuất chúng vượt lên trên quần chúng cả về tầm cỡ của trí tuệ, tài năng, lẫn những hoài bão,ước vọng to lớn Trong một bối cảnh xã hội loạn lạc, đại trượng phu là người tính toánnhững sự nghiệp lớn

Nhà nghiên cứu văn học Việt Nam Phan Ngọc Cũng cho rằng, vào giai đoạn văn họcthế kỷ XVIII - nửa đầu thế kỷ XIX, “Tư tưởng thị dân đòi hưởng lạc, đòi hỏi hạnh phúc,chống lại thói an bần lạc đạo xuất hiện, và trở thành xu thế chính Các tài tử ra đời để thaythế các quân tử, các trượng phu, là những người độc chiếm văn đàn trước đây Các tài tử ấyhọc đạo thánh hiền, nhưng suy nghĩ theo lối thị dân Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ, Cao BáQuát đều tự xưng là tài tử Con người tài tử là điển hình mới của thời đại Con người quân

tử bị chế giễu, đạo đức sống khắc kỷ phục lễ bị mạt sát Một trào lưu mới manh nha tronglòng những chàng trai tài giỏi nhất thời đại2

1 [9; tr.33]

2 Khổng Thị Huyền (2007), Cái ngông trong sáng tác văn chương Nguyễn Công Trứ, trường Đại học Khoa học

Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội

Nhà nho tài tử là những người có tài, cậy tài, khoe tài - nhận thức được tài năng,

nhân phẩm của mình, và họ có sự chủ động trong việc chọn cách ứng xử với thế giới bênngoài Nhà nho tài tử là loại hình tác giả thích cầm, kỳ, thi, họa; sống ngoài vòng cương tỏa,ngông nghênh “khinh thế ngạo vật”

Nhà Nho tài tử xuất hiện trong thời điểm khá đặc biệt, khi đất nước chiến tranh loạnlạc triền miên Khác với nhà Nho quân tử, nhà Nho tài tử còn có sự ảnh hưởng từ tư tưởngPhật giáo, tư tưởng Lão trang Ngoài ra, nhà Nho tài tử chú trọng về cá tính, tính cá nhânnhiều hơn là cộng đồng như nhà nho quân tử

1.3 Nguồn gốc, ý nghĩa, đặc điểm, vị trí của loại hình nhà nho tài tử:

1.3.1 Nguồn gốc:

1.3.1.1. Cơ sở lịch sử - xã hội:

Trong lịch sử của dân tộc Việt Nam, từ thế kỉ X đến XV, đời sống tư tưởng có hiệntượng tam giáo đồng nguyên, cả Nho – Phật – Đạo cùng tạo thành thế chân vạc trên vũ đàichính trị, tư tưởng, văn hóa Nhưng từ thế kỉ XV đến XIX, có thể nói rằng chỉ những trithức nho sĩ là người nắm giữ huyết mạch đời sống chính trị đất nước Theo Trần NgọcVương thì đến đầu thế kỉ XVIII, cũng đã xuất hiện hàng loạt nhà nho với những hành độngkhông thể dùng tiêu chuẩn của Nho giáo chính thống để đánh giá về họ nhưng không thểkhông nhìn nhận những đóng góp của họ trong lịch sử phát triển của dân tộc

Cần xét đến lịch sử Việt Nam từ XV – XIX, mà đặc biệt là thế kỉ XVI, kho MạcĐăng Dung chiếm vị ngôi vua rồi tiếp đó là tình trạng “lưỡng đầu chế” thời Lê – Trịnh vàTrịnh – Nguyễn phân tranh Chính cục diện chính trị đó đã ảnh hưởng rất lớn đến quan niệm

về tính chính thống trong việc lựa chọn minh chủ của mỗi nhà nho, và những con người tinhtúy nhất thời đại đều băn khoăn về cách xử thế Lúc này đã thực sự xảy ra cuộc khủnghoảng ý thức hệ khi những phạm trù tư tưởng của Nho giáo đã biến thành cơ sở cho nhữngtham vọng bá đồ vương của nhiều thế lực Điển hình như khẩu hiệu “phù Lê diệt Trịnh”nhìn qua đó tưởng như là biểu hiện của chữ Trung nhưng thực ra đó là tấm màn che đậytham vọng bá vương của ít thế lực chính trị

Xuất phát từ tình hình khủng hoảng chính trị và tư tưởng ở đất nước từ thế kỉ XV, cókhông ít những môn sinh của Khổng sân Trình đã có những nhận định vượt xa lịch sử Họ

không lựa chọn con đường quyết khoa để cầu công danh mà lựa chọn một lối hành xử gầnnhư không có trong truyền thống Trong đó có rất nhiều con người xuất sắc của lịch sử đãlấy mẫu người anh hùng thời loạn để làm lí tưởng phấn đấu cho mình1

Từ thế kỉ XVII, ở nước ta đã xuất hiện “một nền kinh tế đô thị và đời sống văn hóa,tinh thần đô thị, chính xã hội “thị dân” đã tạo ra văn hóa “phi cổ truyền” Chính trong môitrường văn hóa ấy, nhiều cái mới đã được dịp nảy sinh và phát triển mạnh mẽ Trong thờigian này, xã hội Việt Nam vẫn là xã hội chuyên chế tập quyền theo mô hình phương Đôngnhưng đã bắt đầu xuất hiện những yếu tố có xu hướng phá vỡ các khuôn khổ của xã hội Vàmỗi loại hình nhà nho đều có sự hậu thuẫn của một nền kinh tế nhất định Với nhà nho tài tử

đó là sự hậu thuẫn của nền kinh tế đô thị tuy còn yếu ớt nhưng đã được hình thành và dầnlớn mạnh Chính sự khác biệt về cơ sở kinh tế này đã tạo nên tính đặc thù của nhà nho tài

tử Và theo Phan Ngọc, những con người tài tử lại là những người “học đạo thánh hiềnnhưng theo lối suy nghĩ thị dân”

tử có xu hướng ngông cuồng, phá phách, “đề cao triết lí hưởng lạc”2

1 Cao Thị Nguyệt, Loại hình tác giả nho, nhà nho tài tử Nguyễn Công Trứ.

2 Cao Thị Nguyệt, Loại hình tác giả nho, nhà nho tài tử Nguyễn Công Trứ.

Chỉ với sự xuất hiện mẫu người tài tử, một nền văn học viết bằng ngôn ngữ và thểloại dân tộc mới thực sự hình thành và nhanh chóng đạt tới giá trị cổ điển Cùng với điều

đó, trong xã hội đã nảy sinh những cách nhìn nhận khác không phải thể hiện qua nhữngquan niệm lý luận mà qua đời sống thực tế - đối với các loại hình nghệ thuật khác nữa

Nhà nho tài tử là biểu tượng, là người chứa đựng tình Tài và tình có quan hệ vớinhau khăng khít: tình là nguồn gốc của tài, và tài, đến lượt nó, lại làm cho tình phát triểnmạnh mẽ hơn

1.3.3 Đặc điểm:

Con người tài tử xuất hiện trong đông đảo vào nửa sau thế kỷ XVIII và nửa đầu thế

kỷ XIX, giai đoạn mà người ta thường gọi là một cách phiếm chỉ là cuối lên đầu Nguyễnhay Lê mạc Nguyễn sơ Nhưng những tiền đề của nó thì được đẩy xa hơn về mặt thời gian

và sự xuất hiện muộn màng của người tài tử còn kéo dài cho đến đầu thế kỷ XX Con ngườitài tử cũng là nhà nho, nhưng là thứ nho phi chính thống, nho phi nho, khác xa với conngười quân tử Nó là sản phẩm của văn hóa đô thị dù là một thứ đô thị èo uột nằm trong loạihình đô thị Phương Đông Trung đại Nó là sản phẩm của tư tưởng thị dân cộng với Phậtgiáo và Lão trang1 Nhà nho tài tử nằm ở tầng thượng lưu của giới tri thức Để tự nhận vàđược coi là người tài tử họ từng phải là những học trò xuất sắc – nếu không toàn diện thìcũng là một số phương diện chính – của Khổng Môn Được số phận ưu đãi, thiên nhiên phú

1 Nguyễn Ngọc Thành, Hà Ngọc Hòa (2002), Sắc thái thị tài, triết lí hành lạc trong hát nói từ nửa cuối thế kỉ

XVIII đến nửa đầu thế kỉ XIX, tạp chí khoa học, Đại học Huế, tập 72A, số 3.

cho những phẩm chất hơn người, từ thuở thiếu thời, người tài tử đã luôn tâm niệm về “tínhtrội của mình” và luôn lăm le sử dụng nó khi có dịp Tài năng đó là ưu thế hàng đầu, là tiền

đề số một khiến cho một nhà nho sinh trở nên một tài tử đích thực

Ra đời trong một xã hội có nho giáo làm hệ tư tưởng chính thống, nhà nho tài tử bịhấp dẫn bởi một hình tượng chính thống, quan niệm về người “ đại trượng phu” Đại trượngphu hay người “hào kiệt” là loại nhân vật xuất chúng vượt lên trên quần chúng cả về tầm cỡcủa trí tuệ, tài năng lẫn những hoài bão ước vọng to lớn Trong một bối cảnh xã hội loạn lạcđại trượng phu là người tính toán những sự nghiệp lớn Chính từ đội ngũ những người đó

mà xuất hiện các ông vua sáng nghiệp khi xã hội đã ổn định đại trượng phu là người có khảnăng “kinh bang tế thế” có thể “tả phù hữu bật” giúp hoàng đế cũng cố và tăng cường sứcmạnh của ngai vàng “tế sinh dân, yên xã tắc” Hình ảnh những bậc “chí nhân” con ngườimẫu lý tưởng của học thuyết lão Trang - và các đấng “trích tiên” - hình tượng văn học củađạo ra thì qua tìm hiểu cũng có đóng góp vào quá trình hình thành nên loại nhà nho tài tử

Trong ý thức sâu xa của bất kỳ con người nào ở mọi hoàn cảnh và mọi thời đại, luônthường trực những khát vọng hạnh phúc Những quan niệm mang tính chất lý thuyết vềhạnh phúc, về tự do ở từng cá nhân thì khác nhau tùy theo trình độ phát triển lịch sử của xãhội, môi trường sống mà cá nhân đó thuộc về cũng như tương ứng một cách cơ bản vớinhững phẩm chất cá nhân để có thể nỗ lực đạt tới tự do và hạnh phúc Trên cái nền của mộtđời sống nông thôn, công xã, dĩ nhiên không nảy sinh một khát vọng mãnh liệt hướng tớimục đích giải phóng cá nhân, không cho phép hình dung một thứ hạnh phúc phong phú thỏamãn các cảm xúc ngày càng đa dạng và phức tạp Tuy vậy ở giai đoạn xã hội vận động pháttriển vượt thoát ra khỏi những giới hạn Trung Cổ, nhu cầu giải phóng tình cảm, giải phóngquan hệ nam nữ thường được sử dụng như đột phá khẩu của sự giải phóng xã hội Người tài

tử cậy tài, ý thức cao về tài năng của mình, một cách tự nhiên, có những đòi hỏi thẳng thắn

về tình yêu và hạnh phúc “Đa tình” trở thành đặc trưng thứ hai được người tài tử bộc lộ để

tự phân biệt mình với các mẫu nho truyền thống

Tự thấy mình hơn người về tài năng, người tài tử cũng công khai phô ra cái tật dễthương: đa tình Họ cũng từng ước mơ, như các thế hệ nhà nho trung nghĩa, chính thốngtrước đây Là nhà nho, người tài tử không thể thiếu thứ tài năng cốt tử làm nên danh tiếngcủa họ, đó là tài văn chương “phun châu nhả ngọc” Họ cũng thường hiểu, thậm chí sành sỏicác loại hình nghệ thuật, đặc biệt là nghệ thuật gây “ấn tượng” đối với người đẹp: cầm, kỳ,thi, họa Những người con gái đẹp thường được họ chú ý thường cũng không thể thiếu sựhiểu biết, thiếu kỹ năng thực hành, chí ít cũng là một trong những thứ nghệ thuật ấy Trongmối quan hệ tài tử - giai nhân, các loại hình nghệ thuật này thường được đóng vai trò công

cụ giao tiếp, nói khác đi, một thứ “phương tiện môi giới” hết sức hữu hiệu Cũng chính nhờcác loại nghệ thuật này mà họ có thể thể hiện bản thân mình một cách tao nhã nhất có thểđược, khiến cho cách tiếp xúc với nhau trở nên phong phú, linh hoạt, đa sắc, không bị địnhhướng chỉ vào chuyện “chăn gối”, “mây mưa”

Đem tài năng để làm tiêu chuẩn xét đoán bản thân mình và xét đoán người khác, đưatình yêu làm phần thưởng, làm một thứ “thù lao” người tài tử đã tạo ra những thứ “đối lậpkhông tuyên ngôn với “đức” và “tính” của Nho giáo chính thống Chưa hết – người tài tử sẽcòn đi xa hơn trong những khát vọng về hạnh phúc Có người nuôi dưỡng hoài bão to lớn,

có người lăm le, người tài tử còn không muốn sống một cuộc sống âm thầm, phẳng lặng Họmuốn được thể hiện hết bản thân mình và cũng muốn nếm trải toàn diện các lạc thú của đờisống Luận đề “tài mệnh tương đố” đã trừu tượng hóa tất cả những tấn bi kịch thực tế củangười tài tử Đó không chỉ là một tiếng vọng bi thương của lịch sử Những bậc tài tử nổidanh nhất của thời đại đều nếm trải trong máu thịt nỗi đau xót và vị đắng cay của luận đềnày, không ít người trong số họ trả giá bằng chính tính mạng của mình

người cá nhân có thể đã xuất hiện và khẳng định Con người cá nhân giai đoạn sau pháttriển được là nhờ một văn hoá đô thị hiện đại và tiền thân của nó là con người tài tử.

1.4 Quan niệm của nhà nho tài tử:

Theo Đoàn Lê Giang trong “Nhà nho tài tử: Nguồn gốc, nội dung và ý nghĩa đối với

việc nghiên cứu văn học trung cận đại Việt Nam”, Tạp chí Nghiên cứu văn học số 4/2015,

tr.91-99, Đoàn Lê Giang đã mở rộng những đặc tính của loại hình tác giả này so với côngtrình của cố giáo sư Trần Đình Hựu, Phan Ngọc, Trần Ngọc Vương,… thành những phẩmchất người tài tử khác với người quân tử, đề cao Tài, Tình, Tính, Du, Mỹ

Tài, người quân tử thị tài, cậy tài đã được GS Trần Đình Hượu nói đến nhiều Tài cónhiều thứ: tài học (như Cao Bá Quát biết đến ba trong bốn bồ chữ của thế gian), tài khoa cử,tài kinh bang tế thế… Nhà nho tài tử có ý thức khu biệt mình với những lớp người kháctrong xã hội Riêng sự tự ý thức đó đã nói lên sự phát triển đến một trình độ tương đối caocủa họ Phẩm chất đầu tiên của họ là tài năng Trong một xã hội lấy sự ổn định, khuôn phép,

nề nếp, tôn ti trật tự làm nền tảng, người ta không chấp nhận người tài Bởi tài năng bao giờcũng vượt ra ngoài khuôn khổ, không chịu trói mình trong vòng cương tỏa, nên dễ vi phạmhoặc phá vỡ cái trật tự đã trở thành khuôn vàng thước ngọc Hơn nữa, xã hội nông nghiệpquân chủ Nho giáo không lấy sự tiến bộ xã hội làm mục đích Nó lấy quá khứ làm tương lai,lấy thời đại bộ lạc Nghiêu Thuấn làm lí tưởng, lấy lời cổ nhân làm phương châm sống, chỉđược bắt chước chứ không được sáng tạo (thuật nhi bất tác), bởi thế, nó không cần tài năng,

không chấp nhận tài năng Nhưng cái tài làm nên phẩm chất tài tử chính là tài hoa, tài gắn liền với tình: tài tình.

Tình, có nhiều loại tình: tình cha con, tình anh em, tình bè bạn, tình yêu nước, tìnhyêu kính quân vương…Mà “tình” ở đây là tình cảm, xúc cảm, những gì thuộc về con người

tự nhiên, thiên tính tự nhiên của con người Đó là những gì thuộc về con người bấy lâu nay

bị kìm hãm, đè nét, tình được đối lập với tính Tình ở đây không phải nói đến con người tựnhiên, mà là con người xã hội, là tính xã hội Nho giáo ghét tình cũng như ghét tài, bởingười có tình, người giàu tình thì dễ xúc động, người dễ xúc động thì cũng dễ phá vỡ nhữngứng xử theo phép tắc, vi phạm đến lễ Tình là cái bản chất tự nhiên của con người Tuy

nhiên để con người sống theo tình thì sẽ phát triển ở nó cái ý thức cá nhân, cái cá nhân, cái

kỷ Bởi lẽ ấy mà Nho giáo đề cao sự khắc kỷ phục lễ, Nho giáo đề cao lễ, dùng lễ để ràngbuộc con người Còn với nhà nho tài tử thì đề cao tình, đặc biệt là tình yêu, kế cả tình yêuthể xác Nhà nho tài tử họ sống theo phẩm chất tình của mình Họ lấy tình để khu biệt vớicác hạng người khác trong xã hội Từ những phẩm chất về tài và tình, người tài tử đã có sựthay đổi quan niệm về cuộc sống, quan niệm này trước hết là quan niệm thị dân, một sảnphẩm của văn hoá đô thị Tư tưởng thị dân thật khác xa với tư tưởng của người nông dâncủa làng xã và của nhà nho quân tử Nếu sống với nhà nho quân tử là để hành đạo, là an bầnlạc đạo, nếu sống với người nông dân làng xã là để sống sót, là đủ ăn đủ mặc, là chút thểdiện, thì với người tài tử, sống là để thực hành được cái tài trời đã phú cho mình, sống là đểcho thỏa cái tình của mình Đó là sự hưởng thụ cuộc sống hoặc nói theo thuật ngữ của chính

họ là chơi, là hành lạc Tình làm nên phẩm chất của người Tài tử là: hữu tình và ái tình Hữu

tình được hiểu là có nhiều tình cảm (đa tình), nhạy cảm (Lòng đâu sẵn mới thương tâm – Truyện Kiều) Ái tình – “Cái tình là cái chi chi/ Dẫu chi chi cũng chi chi với tình” (Nguyễn

Công Trứ), ái tình không hẳn chỉ là “sự hôn nhân” mà có khi vượt ra khỏi “ngũ luân” củaNho gia

Tính, là cái tâm chân thực tự nhiên sinh ra, sau đó được mở rộng ra thành khái niệmtâm lý học, đạo đức học như Tính Thiện, Tính Ác; hay Phật học như: Phật tính, TínhKhông… Đối với nhà nho tài tử, Tính được nhấn mạnh ở nghĩa Tâm chân thực (thuyết Tínhlinh của Viên Mai chẳng hạn), và với những tác giả táo bạo nhất, Tính được thể hiện thành

Tính dục như trong Chinh phụ ngâm, Cung oán ngâm, Truyện Kiều, thơ Hồ Xuân Hương, thơ Nguyễn Công Trứ…Ở nhà nho tài tử, họ còn khát khao được hưởng thụ tình yêu Tình

yêu là nơi tình cảm, cảm xúc của con người biểu hiện tập trung nhất cả về cường độ lẫnchiều sâu Tình yêu là nơi biểu hiện rõ nhất của tài và tình Bởi vậy, điều kiện đầu tiên củatình yêu là tự do, người tài tử đòi hỏi tình yêu tự do Và sau đó là hôn nhân tự do Nhà nhotài tử cũng đòi hỏi cả tình yêu thể xác Bởi vậy, lúc này, lần đầu tiên người ta đã dám nóiđến tình dục, nói đến dâm Tuy rằng văn cho tình dục trong hôn nhân là chính dâm và tìnhdục ngoài hôn nhân là tà dâm

Du là chơi, có nhiều cách chơi khác nhau Nhà nho chính thống ít nói đến chơi, nếu

có thì “chơi” của họ cũng là học tập và hoàn thiện nhân cách Khổng Tử nói: “Người quân

tử để chí ở Đạo, dựa vào Đức, theo điều Nhân, vui chơi ở lục nghệ (lễ, nhạc, xạ, ngự, thư,

số)” (Tử viết: Chí ư đạo, cứ ư đức, y ư nhân, du ư nghệ - Luận ngữ, Thuật nhi) Người ẩn sĩ

thì vui chơi trong thiên nhiên để di dưỡng tính tình Người tài tử hay nói đến chơi, chơi làmột phương cách để thỏa mãn nhu cầu cá nhân Có hai cách chơi: chơi ngao du thích chí vàhành lạc, tùy người mà có sự lựa chọn cách chơi khác nhau Ở người tài tử hành lạc thì chơi

là một cách tận hưởng thú vui của cuộc đời Trong khi chơi, người tài tử tự thân nhập cuộc,chơi nghệ thuật - “cầm kỳ thi tửu”, cái chơi kết hợp với tài tình, chơi cho đẹp - như nhữngtuyên ngôn về chơi của Nguyễn Công Trứ:

- Trời đất cho ta một cái tài,

Giắt lưng dành để tháng ngày chơi.

(Cầm kỳ thi tửu)

- Cuộc hành lạc bao nhiêu là lãi đấy,

Nếu không chơi thiệt đấy ai bù.

Nghề chơi cũng lắm công phu.

(Chơi xuân kẻo hết xuân đi)

- Chơi cho đẹp mới là chơi,

Chơi cho đài các cho người biết tay.

mà còn là để chuyên chở cái đẹp, là chính cái đẹp Nghệ thuật cũng bước đầu thôi làm công

cụ thuần túy, và có giá trị tự thân

Có thể nhìn nhận điều này cũng ở Nguyễn Công Trứ trong bài “Bỡn cô đào già”:

“Liếc trông giá dáng mấy mười mươi

Đem lạng vàng mua lấy tiếng cười

Giăng xế nhưng mà cung chẳng khuyết

Hoa tàn song lại nhị còn tươi

Chia đôi duyên nọ đà hơn một

Mà nét xuân kia vẹn cả mười

Vì chút tình duyên nên đằm thắm

Khéo làm cho bận khách làng chơi”

Ở đây ngôn ngữ của một kẻ sĩ thuần túy khép mình theo tam cương ngũ thườngkhông thể hiện trong vòng cương tỏa của đạo hạnh Tuy nhiên ở Nguyễn Công Trứ, ônglại tung tẩy một cách thoải mái, rất dân giã, bình dân, thỏa sức bỡn cợt Bài thơ “Bỡn cô đàogià” là để ghi lại buổi tương phùng của ông với ả đào, người mà trong một lần đi trình diễn,ông đã bồng bột tỏ tình với nàng giữa cánh đồng khi xưa

Có thể nói rằng nét đặc trưng để phân biệt người tài tử với hai mẫu nhà nho truyềnthống là sự nổi bật lên ở họ hai yếu tố: thị tài và đa tình Trong truyền thống Nho giáo đãthiết định nên hai phương thức ứng xử cổ điển hình hay tàng, xuất hay xử, và cũng từ cáiquyết định cơ bản đó sẽ noi theo một trong hai lối sống, cũng đã được “mô thức hóa” mộtcách chi tiết Với họ, thực sự quan trọng không phải là cảnh “hòe hoa gươm bạc, tán tỉa lọngxanh”, không phải là “bảng vàng bia đá, áo mũ vinh quy” để “dương thanh danh, hiển phụmẫu”, hay cái khí tiết “mài chăng khuyết, nhuộm chăng đen”, cái danh dự của một bậc tiềnnhân “đạo cao đức trọng”, có thể thành “bảo kính thông giám”, mà là sự cảm nhận những gì

là hạnh phúc của đời sống thế tục, hiện thực, mang đậm tính chất cảm tính, trực tiếp Nhân

vật Kim Trọng trong “Truyện Kiều” được xem như là hình ảnh tiêu biểu cho mẫu nhà nhonhư vậy1

Trong tiểu luận Cái ngông trong sáng tác văn chương Nguyễn Công Trứ, Khổng Thị

Huyền có nêu: Điểm khác biệt cơ bản giữa những người tài tử với người hành đạo và người

ẩn dật là ở chỗ người tài tử coi “tài” và “tình” chứ không phải đạo đức làm nên giá trị củacon người “Đó không chỉ là điểm để phân biệt với người thánh hiền mà cao hơn, là điềukhiến họ tự hào” Người tài tử quan niệm “tài” theo nhiều cách Có thể đó là tài trị nước,cầm quân (kinh luân), có thể là tài trong học vấn Nhưng dẫu đã có những tài năng ấy, vẫnnhất thiết phải có thêm tài văn chương “nhả ngọc, phun châu”, rộng hơn nữa là “Cầm kỳ thihọa” – những thứ nghệ thuật tài hoa, và tài năng đó phải gắn với “tình” nữa mới thànhngười tài tử

Người tài tử cậy tài, mơ ước không phải chỉ là công danh phú quý, mà còn lập nênnhững sự nghiệp phi thường “Võng trời đất dọc ngang ngang dọc”, “Chí làm trai Nam bắcĐông Tây, cho phí sức vẫy vùng trong bốn bể” (Nguyễn Công Trứ) “thay con tạo xoay cơnkhí số” (Cao Bá Quát) Họ không trăn trở, băn khoăn nhiều về “Lẽ xuất xử”, không chủtrương tránh đời “Đắp tai ngoảnh mặt làm ngơ” trước các vấn đề xã hội Ở họ, xuất hiệnhàng loạt vấn đề mới trong mối quan hệ với các bậc đế vương

Trong điều kiện của chế độ chuyên chế, muốn có sự nghiệp tất yếu phải qua conđường công danh, làm theo mệnh vua “Dù kiêu ngạo, thị tài đến đâu, người tài tử cũngkhông thể qua mắt đấng chí tôn mà có sự nghiệp phi thường được” Nhưng “trí quân trạchdân” đối với họ là để trổ tài, thử tài, chứ họ không quan tâm nhiều đến nghĩa vụ, không coi

đó là mục đích cuộc đời như nhà nho hành đạo Nếu người ẩn dật đã từng có tham vọng tựđặt mình ra ngoài sự kiểm soát của chính quyền chuyên chế, tự coi mình là pháp quan trướclịch sử, thì người tài tử ở mức cao nhất, lại muốn coi các nhà cầm quyền như những quân cờtrong cuộc cờ thế sự của họ Tuy nhiên, đại đa số trong họ thỏa mãn với điều kiện được cácbậc vua chúa trọng dụng, đánh giá đúng tài năng và sử dụng họ có hiệu quả Sự trung thànhcủa người tài tử đối với người cầm quyền là có điều kiện, hình thành nên những giao ước,

1 [12; tr.134]