Không gian và thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn “Bà lão lòa” của Vũ Trọng Phụng

Truyện ngắn “Bà lão lòa” cũng vậy, tác giả phác họa một bức tranh củabối cảnh xã hội nghèo đói, với những người nông dân cực khổ, vì cái nghèo cái đói ám ảnh nên họ dần tha hóa đi những

BÀI TIỂU LUẬN KẾT THÚC HỌC PHẦN TÁC PHẨM VÀ THỂ LOẠI VĂN HỌC

Chuyên đề: Không gian và thời gian nghệ thuật

trong truyện ngắn “Bà lão lòa” của Vũ Trọng Phụng

ĐÀ NẴNG – 2021

BÀI TIỂU LUẬN KẾT THÚC HỌC PHẦN TÁC PHẨM VÀ THỂ LOẠI VĂN HỌC

Chuyên đề: Không gian và thời gian nghệ thuật

trong truyện ngắn “Bà lão lòa” của Vũ Trọng Phụng

ĐÀ NẴNG – 2021

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài: 1

2 Lịch sử vấn đề: 1

3 Mục đích nghiên cứu: 2

4 Nhiệm vụ nghiên cứu: 2

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu: 2

6 Phương pháp nghiên cứu: 2

7 Đóng góp của tiểu luận: 2

8 Bố cục bài tiểu luận: 2

NỘI DUNG 3

Chương 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG VĂN HỌC 3

1.1 KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN VẬT LÝ: 3

1.2 KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN NGHỆ THUẬT: 3

1.2.1 Quan niệm không gian nghệ thuật: 3

1.2.2 Quan niệm thời gian nghệ thuật: 4

1.2.3 Thời gian trần thuật và thời gian được trần thuật: 5

1.2.3.1 Thời gian được trần thuật: 5

1.2.3.2 Thời gian trần thuật: 6

1.3 MỐI QUAN HỆ GIỮA KHÔNG GIAN – THỜI GIAN TRONG TÁC PHẨM VĂN HỌC: 7

Chương 2: KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN NGHỆ THUẬT ĐƯỢC VŨ TRỌNG PHỤNG SỬ DỤNG TRONG TRUYỆN NGẮN “BÀ LÃO LÒA”: 7

2.1 CUỘC ĐỜI VÀ SỰ NGHIỆP CỦA VŨ TRỌNG PHỤNG: 7

2.1.1 Cuộc đời Vũ Trọng Phụng: 7

2.1.2 Sự nghiệp của Vũ Trọng Phụng: 8

2.2 VÀI NÉT VỀ TRUYỆN NGẮN “BÀ LÃO LÒA”: 8

2.3 KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN “BÀ LÃO LÒA”: 9

2.3.1 Không gian hiện thực: 9

2.3.1.1 Không gian nhà ở: 9

2.3.1.2 Không gian bối cảnh thiên nhiên: 9

2.3.2 Không gian sự kiện: 11

2.3.3 Không gian tâm lí: 11

2.3.3.1 Không gian tâm tưởng: 12

2.3.3.2 Không gian tâm lí nhân vật: 13

2.4 THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN “BÀ LÃO LÒA”: 13

2.4.1 Thời gian được trần thuật: 14

2.4.1.1 Thời gian hiện thực: 14

2.4.1.2 Thời gian hồi tưởng: 14

2.4.1.3 Thời gian tâm trạng: 15

2.4.1.4 Thời gian đan xen: 15

2.4.2 Thời gian trần thuật: 16

2.4.3 Các kĩ thuật thời gian được dùng trong “Bà lão lòa”: 16

2.5 MỐI QUAN HỆ GIỮA KHÔNG GIAN – THỜI GIAN TRONG TRUYỆN NGẮN “BÀ LÃO LÒA”: 16

KẾT LUẬN 17

TÀI LIỆU THAM KHẢO 17

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

Vũ Trọng Phụng là một hiện tượng độc đáo trong nền văn học Việt Nam Với 27 năm cuộc đời

và 10 năm cầm bút, Vũ Trọng Phụng đã để lại trong kho tàn Việt Nam một khối lượng tác phẩm

đồ sộ, với nội dung tư tưởng mang giá trị tố cáo xã hội trước Cách mạng mạnh mẽ và nghệ thuậtsắc sảo tài hoa Nhà văn Vũ Trọng Phụng nổi tiếng với tiểu thuyết Giông tố, Số đỏ,…có nhữngtác phẩm đã được đưa vào chương trình giáo dục, sách giáo khoa nhưng người ta chưa nói nhiềuđến các truyện ngắn của ông, vì vậy nghiên cứu truyện ngắn “Bà lão lòa” của Vũ Trọng Phụnggóp phần khẳng định thêm tư tưởng, nghệ thuật, quan niệm nghệ thuật, tài năng nghệ thuật củanhà văn Trong truyện ngắn, ông nghiêng về những khái cạnh tình cảm, đạo đức, nhân sinh,nhân tình thế thái, tâm lí con người, khát vọng đời thường,… trong cái xã hội đen tối đảo điêncủa xã hội lúc bấy giờ Truyện ngắn “Bà lão lòa” cũng vậy, tác giả phác họa một bức tranh củabối cảnh xã hội nghèo đói, với những người nông dân cực khổ, vì cái nghèo cái đói ám ảnh nên

họ dần tha hóa đi những đức tính tốt đẹp, họ trở nên bội bạc, ích kỉ, vô lương tâm và tàn nhẫn.Bên cạnh đó là một phong cách nghệ thuật rất tài ba và tinh tế, đặc biệt là không gian và thờigian nghệ thuật được tác giả sử dụng nhuần nhuyễn và hợp lí trong tác phẩm Hiểu biết thêm vềphong cách nghệ thuật của tác giả là điều cần thiết để có cái nhìn toàn vẹn về một tài năng lớncủa trào lưu hiện thực văn học Việt Nam

Không gian và thời gian nghệ thuật là hình thức mang tính quan niệm Nó phản ánh một kiểu tưduy, một cách cảm nhận đời sống của nhà văn trước con người và hiện thực Tìm hiểu các đặctrưng cũng như cách thức tổ chức không gian và thời gian nghệ thuật là một việc làm cần thiết

và quan trọng để từ đó thấy được cái nhìn, quan niệm, cách đánh giá của nhà văn về con người

và đời sống “Không gian và thời gian là hai bề của sự vật, là kích thước của sự sống, tái hiện

sự sống làm sao không dựng cái khung không gian và thời gian lên được để chứa đựng sự vật,

để cho sự vật có chỗ sống, sinh sôi, nảy nở” (Huy Cận) Thời gian và không gian trong “Bà lão

lòa” cũng như mọi hiện tượng của thế giới khách quan, khi đi vào nghệ thuật được soi rọi bằng

tư tưởng, tình cảm, được nhào nặn và tái tạo trở thành một hiện tượng nghệ thuật độc đáo thấmđẫm cá tính sáng tạo của nhà văn

Vì những lí do trên, tôi chọn đề tài Không gian và thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn “Bà lão lòa” của Vũ Trọng Phụng để tìm hiểu nghiên cứu và với mong muốn góp phần nhỏ bé vào

lĩnh vực nghiên cứu về phong cách nghệ thuật của Vũ Trọng Phụng

2 Lịch sử vấn đề:

Cho đến nay, đã có rất nhiều tiểu luận, luận văn, công trình nghiên cứu, các tác giả, các nhà vănhọc trong và ngoài nước, các sách vở, tài liệu, bài báo khoa học nghiên cứu về không gian – thờigian nghệ thuật cũng như nghiên cứu về truyện ngắn, các tác phẩm của Vũ Trọng Phụng VũTrọng Phụng đã là cái tên quen thuộc với những tiểu thuyết rất nổi tiếng và đưa vào trong sách

giáo khoa Nhưng theo như tìm hiểu, truyện ngắn “Bà lõa lòa” vẫn còn rất ít những công trìnhnghiên cứu cụ thể về nó, đặc biệt là không gian – thời gian nghệ thuật đã được tác giả sử dụngđầy tinh tế và đặc sắc trong tác phẩm này Tôi chọn đề tài này để góp phần vào côn trình nghiêncứu về phong cách nghệ thuật của Vũ Trọng Phụng

3 Mục đích nghiên cứu:

Nghiên cứu không gian – thời gian nghệ thuật trong một tác phẩm cụ thể giúp hiểu hơn vềnhững yếu tố tạo nên một thế giới nghệ thuật trong đứa con tinh thần của nhà văn Thông quaphân tích một cách cụ thể và rõ nét về không gian – thời gian trong truyện ngắn “Bà lão lòa”thấy được nét đặc biệt, phong cách nghệ thuật, sự tài hoa của Vũ Trọng Phụng gửi gắm vàotrong tác phẩm

4 Nhiệm vụ nghiên cứu:

Khái quát được một cách đầy đủ về những vấn đề liên quan đến không gian – thời gian nghệthuật để căn cứ vào đó đi sâu vào tìm hiểu và phân tích một cách cụ thể không gian – thời giannghệ thuật trong truyện ngắn “Bà lão lòa” của Vũ Trọng Phụng

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu của bài tiểu luận là không gian – thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn

“Bà lão lòa” của Vũ Trọng Phụng

Phạm vi nghiên cứu là các quan điểm, các cơ sở lý thuyết liên quan đến đề tài đã được các nhànghiên cứu văn học thông qua các sách, báo, bài viết và tìm hiểu không gian – thời gian nghệthuật đã được Vũ Trọng Phụng sử dụng và kết hợp tài tình để tạo nên truyện ngắn “Bà lão lòa”

6 Phương pháp nghiên cứu:

Vận dụng linh hoạt kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu khoa học văn học như phân tích tổng hợp, đánh giá - khái quát, phân loại, phương pháp so sánh – đối chiếu, phương pháp hệthống – cấu trúc

-7 Đóng góp của tiểu luận:

Tiểu luận giúp có cái nhìn khái quát cũng như cụ thể hơn về không gian - thời gian nghệ thuậttrong văn học, đặc biệt là trong một tác phẩm văn học Thông qua những khái niệm, lí thuyết đãtìm hiểu được, đi sâu vào phân tích không gian – thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn “Bà lõalòa” của Vũ Trọng Phụng để thấy được những nét đặc trưng, sự tài hoa của ông trong phongcách nghệ thuật Tiểu luận với đề tài này, góp phần tìm hiểu khái quát về những nét tiêu biểucủa không gian – thời gian nghệ thuật cũng như hiểu rõ hơn về phong cách văn chương của VũTrọng Phụng

8 Bố cục bài tiểu luận:

Bài tiểu luận gồm mục lục, tài liệu tham khảo, nội dung và kết luận Trong đó nội dung bài tiểuluận được chia làm 2 chương cụ thể:

Chương 1: Khái quát chung về không gian và thời gian nghệ thuật trong văn học

Chương 2: Không gian và thời gian nghệ thuật được Vũ Trọng Phụng sử dụng trong truyệnngắn “Bà lão lòa”

Ở chương 1, tôi xin nêu lên một vài khái niệm, cơ sở lí thuyết liên quan đến đề tài và ở chương

2, vận dụng lí thuyết đã tìm hiểu và khái quát để áp dụng và phân tích cụ thể vào tác phẩm “Bàlão lòa” của Vũ Trọng Phụng

NỘI DUNG

Chương 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN

NGHỆ THUẬT TRONG VĂN HỌC1.1 KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN VẬT LÝ:

Trong triết học, người ta xem thời gian và không gian là hình thức (phương thức) tồn tại của vậtchất Không một vật chất nào có thể tồn tại ngoài không gian và thời gian Vật chất nói chung,con người cũng vậy, luôn luôn phải tồn tại, thể hiện tính xác định của mình trong thế giới kháchthể bốn chiều (ba chiều không gian và một chiều thời gian) Ở môi trường, không gian nào conngười cũng phải thích nghi với nó và phải di động linh hoạt trước sự biến đổi của thời gian.Điều đặc biệt, thời gian và không gian có mối quan hệ biện chứng với nhau, không thể có thờigian mà không có không gian và ngược lại Thời gian là một đại lượng để xác định quá trình tồntại, vận động và phát triển của mọi sự vật, sự việc trong thế giới tự nhiên Một tính chất đặc biệtcủa thời gian đó là quy luật vận động chỉ theo một chiều tuyến tính và mang tính khách quan.Nhà vật lí thuyết hiện đại S.W Hawking đã nói một cách hình tượng: “Mũi tên của thời gian”bao giờ cũng chỉ có một hướng: quá khứ – hiện tại – tương lai Cùng với thời gian, không giancũng là hình thức tồn tại của thế giới vật chất Trong đó, các vật thể có độ dài và độ lớn khácnhau, luôn đan xen hài hòa Nếu tính chất đặc biệt của thời gian là tính quá trình thì không gianlại là tính cấu trúc Thời gian và không gian trong thế giới tự nhiên, có thể đo đếm, ngắm nhìn,thậm chí cảm nhận được một cách trực tiếp nhưng đó chưa phải là thời gian và không gian nghệthuật

1.2 KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN NGHỆ THUẬT:

Trong từ điển tiếng Việt, không gian và thời gian là những hình thức tồn tại của vật chất Khôngmột vật chất nào có thể tồn tại ngoài thời gian và không gian Không gian nghệ thuật và thờigian nghệ thuật là hình thức tồn tại của thế giới nghê thuật (Thi pháp học)

1.2.1 Quan niệm không gian nghệ thuật:

Không gian nghệ thuật là một thế giới nghệ thuật trong đó có con người và bối cảnh, có sự kiện

được tác giả chủ ý xây dựng theo cá tính của mình Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì không

gian nghệ thuật là “Hình thức bên trong của hiện tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của

nó Sự miêu tả, trần thuật trong nghệ thuật bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn, diễn ratrong một trường nhìn nhất định, qua đó thế giới nghệ thuật cụ thể, cảm tính bộc lộ toàn bộquảng tính của nó: cái này bên cạnh cái kia, liên tục, cách quãng, tiếp nối, cao, thấp, xa, gần,rộng, dài, tạo thành viễn cảnh nghệ thuật Không gian nghệ thuật gắn với cảm thụ về khônggian, nên mang tính chủ quan Ngoài không gian vật thể, có không gian tâm tưởng” Do vậy,không gian nghệ thuật có tính độc lập tương đối, không quy được vào không gian địa lí hay vật

lý Không gian nghệ thuật trong tác phẩm văn học có tác dụng mô hình hoá các mối liên hệ củabức tranh thế giới như thời gian, xã hội, đạo đức, tôn ti trật tự Không gian nghệ thuật trong tácphẩm là sự kết hợp các tiểu không gian, tạo thành mô hình không gian của thế giới nghệ thuật,

đó có thể là mô hình không gian điểm (địa điểm) như quảng trường, chiến tranh, chiến trường,ngôi nhà,… ; không gian tuyến (không gian chỉ có chiều dài, không liên quan đến chiều rộng)như không gian con đường, đường đời; không gian phẳng (không gian khối) có hướng vươn rachiều thẳng đứng; không gian tâm lý, không gian nhân vật, không gian thực, không gian ảo, Không gian nghệ thuật có thể mang tính địa điểm, tính phân giới – dùng để mô hình hoá cácphạm trù thời gian như bước đường đời, con đường cách mạng Không gian nghệ thuật có thểmang tính cản trở, để mô hình hoá các kiểu tính cách con người Không gian nghệ thuật có thể

là không có tính cản trở như trong cổ tích làm cho ước mơ, công lí được thực hiện dễ dàng.Ngôn ngữ của không gian nghệ thuật rất đa dạng và phong phú Các cặp phạm trù cao – thấp, xa– gần, rộng – hẹp, cong – thẳng, bên này – bên kia, vững chắc – bập bênh, ngay - lệch… đềuđược dùng để biểu hiện các phạm vi giá trị phẩm chất của đời sống xã hội Không gian nghệthuật chẳng những cho thấy cấu trúc nội tại của tác phẩm văn học, các ngôn ngữ tượng trưng,

mà còn cho thấy quan niệm về thế giới, chiều sâu cảm thụ của tác giả hay của một giai đoạn vănhọc Nó cung cấp cơ sở khách quan để khám phá tính độc đáo cũng như nghiên cứu loại hìnhcủa các hiện tượng nghệ thuật Không gian nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của nghệ sĩ nhằmbiểu hiện con người và quan niệm về cuộc sống

1.2.2 Quan niệm thời gian nghệ thuật:

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, thời gian nghệ thuật trong tác phẩm văn học chính là “hình

thức nội tại của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó Cũng như không giannghệ thuật, sự miêu tả, trần thuật trong văn học bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn nhấtđịnh trong thời gian Và cái được trần thuật bao giờ cũng diễn ra trong thời gian, được biết quathời gian nghệ thuật Sự phối hợp của hai yếu tố thời gian này tạo thành thời gian nghệ thuật,một hiện tượng ước lệ chỉ có trong thế giới nghệ thuật” Khác với thời gian khách quan được đobằng đồng hồ và lịch, thời gian nghệ thuật có thể đảo ngược quay về quá khứ, có thể bay vượttới tương lai xa xôi, có thể dồn nén một khoảng thời gian dài trong chốc lát thành vô tận Thời

gian thể hiện sự tự cảm thấy của con người trong thế giới không tách rời với chuỗi biến cố cốttruyện Nó phản ánh sự cảm thụ thời gian của con người trong từng thời kỳ lịch sử, từng giaiđoạn phát triển, thể hiện sự cảm thụ độc đáo của tác giả về phương thức tồn tại của con ngườitrong thế giới, đồng thời thể hiện ý đồ của tác giả trong việc miêu tả đối tượng trong tính vậnđộng Vấn đề thời gian nghệ thuật trong tác phẩm nghệ thuật có tính hai mặt cơ bản, đó là: quanniệm thời gian của nhà văn và tổ chức thời gian của tác phẩm Nhà lý luận Nga Đ.X Likhachôpcho rằng: “thời gian vừa là khách thể vừa là chủ thể và đồng thời là công cụ phản ánh văn học.Văn học ngày càng thấm nhuần ý thức và cảm giác về sự vận động của thế giới trong hình thứchết sức đa dạng của thời gian” Trong tác phẩm văn chương, thời gian chỉ trở thành nghệ thuậtkhi nó trực tiếp tác động vào nhân vật, vào môi trường mà ở đó diễn ra số phận của nhân vật vànhững biến động của tâm tư, tình cảm của con người Thời gian nghệ thuật là hình thức của hìnhtượng nghệ thuật thể hiện tài năng và cá tính sáng tạo của người nghệ sĩ… Nó được nhận biếtnhờ các mối quan hệ giữa các biến cố, có thể là quan hệ nhân quả, quan hệ tâm lý hoặc liêntưởng Tuy nhiên, điều quan trọng không chỉ là cách biểu thị thời gian mà là quan niệm, cáchhiểu thời gian của tác giả Tóm lại, không gian nghệ thuật và thời gian nghệ thuật là haikhái niệm luôn đi song hành với nhau, tạo ra tính cấu trúc và tính quá trình của tác phẩm, là yếu

tố mở ra thế giới nghệ thuật của nhà văn

Thời gian là hình thức tồn tại của thế giới nghệ thuật Tác phẩm cần một lượng thời gian để mở

ra trước mắt người đọc Tuy nhiên, thời gian nghệ thuật không đồng nhất với thời gian thực tại.Thời gian nghệ thuật là thời gian mà ta có thể chiêm nghiệm được trong tác phẩm nghệ thuật với

độ dài của nó, với nhịp độ nhanh hay chậm, với thời gian là hiện tại, quá khứ hay tương lai Cónhiều loại thời gian: thời gian vũ trụ, thời gian lịch sử, thời gian xã hội, thời gian tâm lí, thờigian thần thoại,…Mỗi thời gian có độ đo riêng: năm, tháng, phút, giây, mùa, thế kỷ, thời đại,…Đơn vị thời gian càng nhỏ thì người ta có dịp nhìn sâu vào thực tại, đơn vị thời gian càng lớn thìđem lại cái nhìn bao quát

1.2.3 Thời gian trần thuật và thời gian được trần thuật:

Trong lí luận hiện đại, người ta phân biệt ra thời gian trần thuật (thời gian của truyện kể) và thờigian được trần thuật (thời gian của câu chuyện, thời gian văn bản) Thời gian nghệ thuật đíchthức là thời gian phối trí giữa thời gian trần thuật và thời gian được trần thuật Thời gian trầnthuật thì không đảo ngược được, không đút đoạn, chỉ đứng ở thời gian hiện tại với sự phối trícủa người kể Giữa thời gian trần thuật và thời gian được trần thuật thì thời gian trần thuậtthường ngắn hơn thời gian được trần thuật, tuy nhiên có lúc thời gian được trần thuật ít hơn thờigian trần thuật Đấy là lúc tác giả dừng lại miêu tả thiên nhiên, tâm trạng nhân vật, thời giandường như ngừng trôi nhưng thời gian kể chuyện thì cứ trôi đi Sự so le giữa thời gian trần thuật

và thời gian được trần thuật sẽ cho thấy kĩ thuật cũng như dụng ý nghệ thuật củ nhà văn Các kỹthuật thời gian thường được dùng đến là đảo thuật (quay về quá khứ), dự thuật (hướng đến

tương lai), lược thuật (kể nhanh, kể tóm lược) khuếch thuật (kể chậm, kể tỉ mỉ), tĩnh thuật(dừng lại để bình luận, miểu tả),…

1.2.3.1 Thời gian được trần thuật:

Thời gian được trần thuật là thời gian của các sự kiện được miêu tả Thời gian được trần thuậtbiểu hiện ở nhiều phương diện Trước hết là các trạng từ chỉ thời gian “ngày xửa ngày xưa”,

“dạo ấy”, “cách đây không lâu” cùng các từ chỉ các đoạn thời gian, chỉ cách tính thời gian Thờigian được trần thuật biểu hiện bằng các dấu hiệu chỉ thời gian như tuổi trẻ, tuổi già, xuân, hạ,thu, đông, bằng tiếng đỗ quyên kêu, bằng tiếng chuông chùa, bằng phiên chợ, bằng ngày kỷniệm,… Nhìn chung thời gian được trần thuật là một hiện tượng vô hạn, liên tục Người nghệ sĩ

có thể miêu tả một đời, một thế hệ hay một ngày, một phút giây trong đời hoặc tái hiện nhữngnăm tháng không thể nào quên

Bản thân thời gian là một đối tượng của sự cảm nhận, một chủ đề, đề tài của văn học Thời giantrần thuật ở đây có thể là thời gian quá khứ, thời gian quay về với những hồi ức, kỉ niệm củanhân vật Khi con người bị cách ly khỏi cuộc sống xã hội như bị tống giam trong ngục tối haymất thị giác, con người hầu như không ý thức được thời gian Thời gian nghệ thuật này gọi làthời gian không thời gian, thời gian hầu như không vận động mà ngưng động, bất biến Có mộtloại thời gian không thể dùng dụng cụ vật lí để đo, đếm Đó là thời gian tâm lí, vì nó được cảmnhận bằng tình cảm, cảm xúc của con tim, bằng lăng kính chủ quan của chủ thể, đối tượng tiếpnhận Có khi thời gian được trần thuật là thời gian tương lai hay mở ra viễn cảnh tương lai Nócho thấy niềm lạc quan yêu đời, niềm tin vào một tương lai tươi sáng tốt đẹp của nhân vật haycủa chính tác giả Thời gian tương lai cũng mang mà sắc u tối, tuyệt vọng khi nhân vật đang côđơn, bế tắc, sầu muộn Bên cạnh đó, thời gian trần thuật còn có thể chứa đựng ba thời quá khứ,hiện tại và tương lai Quá khứ và hiện tại đan xen còn là biểu hiện của thời gian hồi tưởng, hoàiniệm quá khứ Ở đây con ngườu như muốn níu kéo, tiếc nuối quá khứ bởi quá khứ kia còn để lại

ấn tượng đẹp hay sâu sắc trong hiện tại Còn hiện tại, con người đang thất vọng, u uất, đau khổ

và báo trước một tương lai mờ mịt Tuy nhiên, thời gian hồi tưởng có khi là hồi tưởng về kỉniệm đau khổ để con người sống đẹp, sống đứng hơn ở thực tại Ở đây, thời gian hồi tưởng nhưgợi lên một thành quả mà con người đã lựa chọn, đã giải quyết một cách sáng suốt, đúng đắn.Những khoảng thời gian xa cách nhau được các tác giả tái hiện đồng thời với nhau, đan cài vàonhau, đấy là tại một thời điểm cả ba sự kiện xảy ra, người ta gọi là thời gian đồng hiện

1.2.3.2 Thời gian trần thuật:

Được xây dựng bằng chất liệu ngôn từ, văn chương là loại nghệ thuật thời gian àm bản thân thờigian là một đối tượng của sự cảm nhận, một chủ đề, đề tài của văn học Người ta có thể miêu tảmột đời người, một thế hệ hoặc một ngày, một phút giây trong đời hoặc tái hiện những nămtháng không thể quên Tương quan giữa chuỗi biến cố thời gian và sự cảm nhận thời gian tạothành cấu trúc thời gian miêu tả Thời gian được miêu tả là một hiện tượng vô hạn, liên tụcnhưng thời gian miêu tả thì có mở đầu, kết thúc Thời gian trần thuật (hay thời gian miêu tả) có

thể là thời gian theo tiến trình khách quan chẳng hạn như thời gian trong một lớp kịch: các nhânvật đối thoại, hành động hoàn toàn phù hợp với thời gian khách quan Thời gian trần thuậtkhông có nhịp độ riêng, nhanh, chậm hay ngừng trôi là những khái niệm quy ước, tương đối,đấy là cảm giác chủ quan của con người Tuy nhiên, ta có thể nhận ra nhịp độ thời gian có lúcnhanh hay chậm, đều đặn êm đềm hay biến động căng thẳng Nhịp độ thời gian sự kiện baogồm sự kiện xã hội và sự kiện trong cuộc đời nhân vật – là tương quan giữa độ dài thực tế vàthời gian trần thuật của các sự kiện trong tác phẩm, là khoảng cách, mật độ yếu tố được miêu tả

ít hay nhiều Đây là một đặc thù trong văn chương vì thời gian trong văn chương biến hóa, uyểnchuyển khôn lường Nhà văn có ép mỏng hay kéo căng thời gian thì cũng là dụng ý Thời giantrong văn chương không nhất thiết phải thể hiện nhữ thật, trực tiếp Việc dồn nén nhiều sự kiện

có độ dài thời gian lớn trong một khoản h khắc trần thuật hoặc trải dài một hoạt động vốn diễn

ra nhanh trong cả đoạn trần thuật chi tiết kéo dài thường tạo ra những hiệu quả thẩm mỹ nhấtđịnh cho nghệ thuật Nhịp điệu thời gian nhân vật bao gồm nhịp điệu thể hiện qua hành động vànhịp điệu trong tâm tưởng, tư duy thường phù hợp với nhịp điệu thời gian sự kiện Thời giantrần thuật còn thể hiện điểm nhìn thời gian, cách hiểu thời gian của tác giả và tự nó là một tínhiệu thẩm mỹ, có hiệu lực thẩm mỹ riêng

1.3 MỐI QUAN HỆ GIỮA KHÔNG GIAN – THỜI GIAN TRONG TÁC PHẨM VĂN

HỌC:

Bakhtin nêu “Mỗi thể loại văn học có một bộ không gian – thời gian, theo đó có thể phân loạitác phẩm Loại tác phẩm có thể vay mượn motip của kiểu không gian – thời gian có trước để tạonên những kết hợp mới…Ví dụ các cặp motip như gặp gỡ - chia tay, đánh mất – bắt được, đi tìm– tìm thấy,… có thể tham gia vào cốt truyện của tiểu thuyết thuộc các loại khác nhau, thuộc thờiđại khác nhau hoặc tác phẩm thể loại khác như là các yếu tố tạo thành Motip gặp gỡ hầu như làyếu tố thắt nút của bất cứ cốt truyện nào Gặp gỡ có thể là bất ngờ hay sắp đặt, mong muốn haykhông mong muốn, buồn hay vui hoặc cả hai Trong không gian – thời gian này có thế ưu thếthuộc thời gian hay không gian “cùng lúc ấy” hay “tại cùng chỗ ấy”, chỉ trong điều kiện ấy mớigặp được nhau Motip này mang đậm giá trị cảm xúc Motip con đường là không – thời gianquan trọng và giàu sự kiện nhất Con đường là nơi gặp gỡ, nơi xảy ra sự kiện, nơi làm quen,…Con đường chạy quanh nhiều tuyến cốt truyện, gắn bó thế giới thành một khối “Đó là điểm thắtchặt và hoàn thành các sự kiện” Motip con đường có thể gắn với không – thời gian tiểu sử,nhưng cũng thường được bổ sung các motip khủng hoảng và thất bại trong cuộc đời nhân vật.Motip này có các hình ảnh ẩn dụ, tượng trưng, thường là hàm ẩn, đặc điểm nổi bật của nó là cáckhung thời gian đã mòn Nó có thể ngắn như ánh chớp được đưa vào motip kéo dài, có thể đượctrộn trong tiến trình dồn nén của thời gian tiểu sử dài Có thể kết luận hai bình diện quan trọngnhất đối với cấu tạo thế giới nghệ thuật – thời gian và không gian không chỉ gắn bó với nhau màcòn hòa trộn thành chỉnh thể và sự hòa trộn ấy có thuộc tính thể loại