VỘI VÀNG Xuân Diệu I. MỞ BÀI Thơ mới 1930 – 1945 là trào lưu văn học có nhiều thành tựu rực rỡ. Khi cái tôi được giải phóng, thế giới tình cảm, cảm xúc của con người và thế giới nghệ thuật nở rộ thành trăm cung nghìn bậc, muôn hình vạn trạng. Giữa bao nhiêu tên tuổi làm rạng rỡ nền văn học dân tộc thời ấy ta không thể không nhắc đến Xuân Diệu. Ông được mệnh danh là “nhà thơ mới nhất trong các nhà thơ mới”, là ông hoàng của thi ca viết về tình yêu. Ông đem đến cho thơ ca đương thời một sức sống mới, một nguồn cảm xúc mới mẻ, thể hiện quan niệm sống mới, quan niệm thẩm mĩ độc đáo cùng những các tân nghệ thuật táo bạo. Nhà nghiên cứu, phê bình nổi tiếng Hoài Thanh đã dành cho Xuân Diệu những nhận xét rất xác đáng “Hồn thơ Xuân Diệu là nguồn sống dào dạt chưa từng thấy ở chốn nước non lặng lẽ này. Xuân Diệu say đắm tình yêu, say đắm cảnh trời, sống vội vàng, sống cuống quýt. Khi vui cũng như khi buồn, người đều nồng nàn tha thiết”, “một hồn thơ lúc nào cũng “thiết tha, rạo rực, băn khoăn”. “Vội vàng” rút từ tập Thơ thơ (1938) là một thi phẩm rất tiêu biểu cho hồn thơ Xuân Diệu trước cách mạng. Bài thơ thể hiện lòng yêu đời, ham sống đến thiết tha, cuồng nhiệt, là lời giục giã hãy sống mãnh liệt, sống hết mình, hãy biết quý trọng từng phút, từng giây của cuộc đời mình nhất là những năm tháng tuổi trẻ. II. THÂN BÀI 1. Đoạn 1: Bốn câu thơ đầu (Khát vọng ngông cuồng) Bài thơ được bắt đầu bằng bốn câu thơ ngũ ngôn tưởng như lệch nhịp so với toàn bài và thể hiện một ước muốn lạ thường: Tôi muốn tắt nắng đi Cho màu đừng nhạt mất; Tôi muốn buộc gió lại Cho hương đừng bay đi. Mở đầu bài thơ, Xuân Diệu đã thể hiện một cái tôi công khai không giấu giếm, như một sự thách thức với thơ ca trung đại khi thổ lộ lòng mình một cách trực tiếp bằng hai chữ “tôi muốn” đầy chủ động. Cụm từ “tôi muốn” sau đó được lặp lại một lần nữa trong câu thơ thứ ba để nhấn mạnh khát khao, mong muốn rất táo bạo, ngông cuồng của nhà thơ. Vì yêu nên thi sĩ luyến tiếc và muốn giữ lại tất cả vẻ đẹp đang có ở cuộc đời này. Nắng và gió vốn là những hiện tượng tự nhiên có quy luật riêng của nó mà con người không có khả năng để chi phối hay thay đổi. Vậy mà, thi sĩ lại muốn đoạt quyền của tạo hóa để “tắt nắng” và “buộc gió” để cho thời gian ngừng trôi, để sắc màu đừng nhạt mất, hương thơm đừng bay đi, để thời gian mãi ngừng lại ở phút giây này và lưu giữ mãi khoảnh khắc kì diệu của cuộc đời, để thi sĩ được sống mãi trong tuổi trẻ và tình yêu. Với câu ngắn, nhịp thơ nhanh, phép điệp nhịp nhàng, bốn câu thơ tựa như khúc dạo đầu đầy hứng khởi của một tâm hồn yêu đời, yêu sống thiết tha, nồng nàn. 2. Đoạn 2: 9 câu thơ tiếp theo (Của ong bướm… hoài xuân) Cuộc sống ở chốn trần gian là một thiên đường Bốn câu thơ đầu đã thể hiện những cảm xúc, mong muốn có phần khác lạ của nhà thơ, bởi vì nếu các nhà thơ lãng mạn đương thời khác thường có xu hướng thoát li, trốn tránh thực tại để tìm đến một thế giới khác. Ta thấy một Lưu Trọng Lư mơ màng “say sưa trong trường tình”, một Hàn Mặc Tử “kì dị” và “điên cuồng, một Chế Lan Viên cảm thấy thực tại chỉ làm não lòng nên muốn “xa lánh cõi trần gian” để tìm đến một tinh cầu giá lạnh: Hãy cho tôi một tinh cầu giá lạnh Một vì sao trơ trọi cuối trời xa Ðể nơi ấy tháng ngày tôi lẩn tránh Những ưu phiền, đau khổ với buồn lo Một Thế Lữ thì chán nản “Buồn ơi Xa vắng, mênh mông là buồn…” nên muốn tìm cách thoát lên tiên để xem cảnh bồng lai: Tiên Nga tóc xoã bên nguồn. Hàng tùng rủ rỉ trên cồn đìu hiu; Mây hồng ngừng lại sau đèo, Mình cây nắng nhuộm, bóng chiều không đi. Nguyễn Bính tìm về chốn thôn quê để ẩn mình, Huy Cận thì ảo não muốn đến bất cứ nơi nào miễn là không phải nơi này, cho dù đó là địa ngục hay thiên đàng…Chỉ riêng Xuân Diệu là yêu mến, gắn bó với thực tại bằng lòng yêu đời, ham sống thiết tha, nồng nàn. Trong mắt Xuân Diệu, đẹp nhất là cuộc sống ở nơi trần thế. Chẳng thế mà từng có lần nhà thơ tự bộc bạch: Không muốn đi mãi mãi ở vườn trần Chân hóa rễ để hút mùa dưới đất Bằng cặp mắt “xanh non”, “biếc rờn”, bằng cách sống “toàn tâm, toàn trí, toàn hồn”, Xuân Diệu đã phát hiện ra cuộc sống ở chốn trần gian là một thiên đường. Điều đó thể hiện rõ qua bức tranh thiên nhiên và cuộc sống con người mà ông miêu tả: 2.1. Bức tranh thiên nhiên Thiên nhiên thì tươi đẹp, sôi động và căng tràn sức sống. Đó là một thế giới rực rỡ màu sắc, rộn rã những âm thanh, ánh sáng đang tỏa rạng, là cả một mùa xuân tươi đẹp với đầy hoa thơm và trái ngọt: Của ong bướm này đây tuần tháng mật; Này đây hoa của đồng nội xanh rì;
Trang 11
VỘI VÀNG
- Xuân Diệu-
I MỞ BÀI
Thơ mới 1930 – 1945 là trào lưu văn học có nhiều thành tựu rực rỡ Khi cái tôi được giải phóng, thế giới tình cảm, cảm xúc của con người và thế giới nghệ thuật nở rộ thành trăm cung nghìn bậc, muôn hình vạn trạng Giữa bao nhiêu tên tuổi làm rạng rỡ nền văn học dân tộc thời ấy ta không thể không nhắc đến Xuân Diệu Ông được mệnh danh là “nhà thơ mới nhất trong các nhà thơ mới”, là ông hoàng của thi ca viết về tình yêu Ông đem đến cho thơ ca đương thời một sức sống mới, một nguồn cảm xúc mới mẻ, thể hiện quan niệm sống mới, quan niệm thẩm mĩ độc đáo cùng những các tân nghệ thuật táo bạo.Nhà nghiên cứu, phê bình nổi tiếng Hoài Thanh đã dành cho Xuân Diệu những nhận xét rất xác đáng “Hồn thơ Xuân Diệu là nguồn sống dào dạt chưa từng thấy ở chốn nước non lặng lẽ này Xuân Diệu say đắm tình yêu, say đắm cảnh trời, sống vội vàng, sống cuống quýt Khi vui cũng như khi buồn, người đều nồng nàn tha thiết”, “một hồn thơ lúc nào cũng “thiết tha, rạo rực, băn khoăn” “Vội vàng” rút từ tập "Thơ thơ" (1938) là một thi phẩm rất tiêu biểu cho hồn thơ Xuân Diệu trước cách mạng Bài thơ thể hiện lòng yêu đời, ham sống đến thiết tha, cuồng nhiệt, là lời giục giã hãy sống mãnh liệt, sống hết mình, hãy biết quý trọng
từng phút, từng giây của cuộc đời mình nhất là những năm tháng tuổi trẻ
II THÂN BÀI
1 Đoạn 1: Bốn câu thơ đầu (Khát vọng ngông cuồng)
- Bài thơ được bắt đầu bằng bốn câu thơ ngũ ngôn tưởng như lệch nhịp so với toàn
bài và thể hiện một ước muốn lạ thường:
Tôi muốn tắt nắng đi Cho màu đừng nhạt mất;
Tôi muốn buộc gió lại Cho hương đừng bay đi
Mở đầu bài thơ, Xuân Diệu đã thể hiện một cái tôi công khai không giấu giếm, như một sự thách thức với thơ ca trung đại khi thổ lộ lòng mình một cách trực tiếp bằng hai chữ
“tôi muốn” đầy chủ động Cụm từ “tôi muốn” sau đó được lặp lại một lần nữa trong câu thơ thứ ba để nhấn mạnh khát khao, mong muốn rất táo bạo, ngông cuồng của nhà thơ Vì yêu nên thi sĩ luyến tiếc và muốn giữ lại tất cả vẻ đẹp đang có ở cuộc đời này Nắng và gió vốn là những hiện tượng tự nhiên có quy luật riêng của nó mà con người không có khả năng để chi phối hay thay đổi Vậy mà, thi sĩ lại muốn đoạt quyền của tạo hóa để “tắt nắng” và “buộc gió” để cho thời gian ngừng trôi, để sắc màu đừng nhạt mất, hương thơm đừng bay đi, để thời gian mãi ngừng lại ở phút giây này và lưu giữ mãi khoảnh khắc kì diệu của cuộc đời, để thi sĩ được sống mãi trong tuổi trẻ và tình yêu Với câu ngắn, nhịp
Trang 22
thơ nhanh, phép điệp nhịp nhàng, bốn câu thơ tựa như khúc dạo đầu đầy hứng khởi của một tâm hồn yêu đời, yêu sống thiết tha, nồng nàn
2 Đoạn 2: 9 câu thơ tiếp theo (Của ong bướm… hoài xuân)
Cuộc sống ở chốn trần gian là một thiên đường
Bốn câu thơ đầu đã thể hiện những cảm xúc, mong muốn có phần khác lạ của nhà thơ, bởi vì nếu các nhà thơ lãng mạn đương thời khác thường có xu hướng thoát li, trốn tránh thực tại để tìm đến một thế giới khác Ta thấy một Lưu Trọng Lư mơ màng “say sưa trong trường tình”, một Hàn Mặc Tử “kì dị” và “điên cuồng, một Chế Lan Viên cảm thấy thực tại chỉ làm não lòng nên muốn “xa lánh cõi trần gian” để tìm đến một tinh cầu giá lạnh:
Hãy cho tôi một tinh cầu giá lạnh Một vì sao trơ trọi cuối trời xa!
Ðể nơi ấy tháng ngày tôi lẩn tránh Những ưu phiền, đau khổ với buồn lo!
Một Thế Lữ thì chán nản “Buồn ơi! Xa vắng, mênh mông là buồn…” nên muốn tìm cách thoát lên tiên để xem cảnh bồng lai:
Tiên Nga tóc xoã bên nguồn
Hàng tùng rủ rỉ trên cồn đìu hiu;
Mây hồng ngừng lại sau đèo, Mình cây nắng nhuộm, bóng chiều không đi
Nguyễn Bính tìm về chốn thôn quê để ẩn mình, Huy Cận thì ảo não muốn đến bất cứ nơi nào miễn là không phải nơi này, cho dù đó là địa ngục hay thiên đàng…Chỉ riêng Xuân Diệu là yêu mến, gắn bó với thực tại bằng lòng yêu đời, ham sống thiết tha, nồng nàn Trong mắt Xuân Diệu, đẹp nhất là cuộc sống ở nơi trần thế Chẳng thế mà từng có lần nhà thơ tự bộc bạch:
Không muốn đi mãi mãi ở vườn trần Chân hóa rễ để hút mùa dưới đất Bằng cặp mắt “xanh non”, “biếc rờn”, bằng cách sống “toàn tâm, toàn trí, toàn hồn”, Xuân Diệu đã phát hiện ra cuộc sống ở chốn trần gian là một thiên đường Điều đó thể hiện
rõ qua bức tranh thiên nhiên và cuộc sống con người mà ông miêu tả:
2.1 Bức tranh thiên nhiên
Thiên nhiên thì tươi đẹp, sôi động và căng tràn sức sống Đó là một thế giới rực rỡ màu sắc, rộn rã những âm thanh, ánh sáng đang tỏa rạng, là cả một mùa xuân tươi đẹp với đầy hoa thơm và trái ngọt:
Của ong bướm này đây tuần tháng mật;
Này đây hoa của đồng nội xanh rì;
Trang 33
Này đây lá của cành tơ phơ phất;
Của yến anh này đây khúc tình si;
Và này đây ánh sáng chớp hàng mi;
Nếu như các nhà thơ mới khác thường yêu sự tàn phai, héo úa của mùa thu và sợ mùa xuân đến như Chế Lan Viên từng viết:
Ai đâu trở lại mùa thu trước Nhặt lấy cho tôi những lá vàng?
Với của hoa tươi, muôn cánh rã
Về đây, đem chắn nẻo xuân sang!
(Xuân) Xuân Diệu lại yêu mùa xuân và muốn được sống mãi trong mùa xuân tươi đẹp Hai chữ “Này đây” được nhắc nhiều lần không phải là sự thừa thãi câu chữ, mà tô đậm không gian và thời gian, đó là ngay lúc này và ở tại đây Ở đây và lúc này, mọi thứ đều đáng yêu
và đều có đôi, có cặp Ong bướm đang dập dìu trong tuần tháng mật đầy hạnh phúc, chim chóc tình tự, ca hát khúc hát về tình yêu say đắm, hoa nở trên đồng nội, cành lá phất phơ, đung đưa theo gió… Với các hình ảnh thơ tươi mới đầy sức sống, các tính từ được sử dụng theo mức độ đậm nhạt khác nhau, các biện pháp tu từ như liệt kê, điệp từ, điệp cấu trúc và cách tạo nhịp điệu dìu dặt… Nhà thơ vận dụng tất cả các giác quan để cảm nhận vẻ đẹp của thiên nhiên, trời đất trong mùa xuân Từng câu, từng chữ từng dòng nhanh gấp như muốn liệt kê ra tất thảy những gì tươi đẹp nhất mà cuộc sống ban tặng Vì thế mà các hình ảnh thiên nhiên vào thơ Xuân Diệu trở nên đẹp đẽ, lung linh, trở thành biểu tượng cho mùa xuân và tuổi trẻ Sự giải phóng của cái tôi và thi pháp hiện đại đã chắp cánh cho nhà thơ thể hiện được hay nhất trạng thái cảm xúc hồn nhiên, bồng bột trước vẻ đẹp của mùa xuân, đất trời và muôn loài
2.2 Bức tranh cuộc sống con người
- Bức tranh cuộc sống con người đầy niềm vui và hạnh phúc: Không chỉ bức tranh
thiên nhiên, muôn loài mà cuộc sống con người cũng đầy niềm vui hạnh phúc:
Và này đây ánh sáng chớp hàng mi, Mỗi sáng sớm, thần Vui hằng gõ cửa;
Tháng giêng ngon như một cặp môi gần;
Tưởng như chưa bao giờ trong văn học Việt Nam hình ảnh mặt trời, ánh bình minh lại hiện ra dịu dàng, tình tứ và lãng mạn đến thế Mỗi buổi sáng mặt trời lại tỏa ánh bình minh đem sự sống đến cho muôn loài và với Xuân Diệu mỗi ngày được sống được nhìn thấy mặt trời, được chiêm ngưỡng hương sắc, vẻ đẹp của vạn vật là một ngày vui Mùa xuân không chỉ có những buổi bình minh rực rỡ khiến con người tràn ngập niềm yêu đời
mà còn có thần Vui đến gõ cửa đem niềm vui đến đến cho từng nhà, từng người Các nhà thơ mới khác thường tôn thờ vị thần Sầu bởi chịu ảnh hưởng sâu sắc của quan niệm mĩ học phương Tây là cái đẹp thường đi liền với cái buồn, phải buồn thì mới đẹp “Em cứ đẹp và
Trang 44
em mãi buồn” thì ở đây Xuân Diệu lại tôn thờ vị thần Vui vì vị thần ấy là người đem đến niềm vui và hạnh phúc, khiến cho mỗi ngày của mỗi người ở chốn trần gian đều đầy vui sướng
- Quan niệm thẩm mĩ: Vẻ đẹp của mùa xuân, của tháng giêng còn được Xuân Diệu
miêu tả “Tháng giêng ngon như một cặp môi gần” Câu thơ được coi là nhãn tự với một so
sánh mới mẻ và đầy tài hoa Vẻ đẹp của mùa xuân được ví như một cô gái kiều diễm, hồng hào và tình tứ Tháng giêng là cái vô hình được so sánh với một hình ảnh cụ thể và mang tính nhục cảm, cùng một chữ “ngon” chuyển đổi cảm giác thần tình khiến câu thơ trở thành hay nhất, mới nhất Khó có thể hình dung ra rằng đây là câu thơ ra đời cách đây gần một thế kỷ Những so sánh táo bạo, mới mẻ ấy đã bộc lộ quan niệm mỹ học rất độc đáo của nhà thơ Xuân Diệu Nếu các nhà thơ trung đại luôn lấy thiên nhiên làm thước đo, chuẩn mực của cái đẹp thì Xuân Diệu lại lấy con người làm trung tâm cho mọi sự so sánh Người xưa
ví vẻ đẹp người con gái với hoa, núi, nước, mây, so sánh khí phách người anh hùng như mai, trúc, phượng, điểu thì Xuân Diệu lấy con người trong tuổi trẻ và tình yêu, đặc biệt luôn lấy vẻ đẹp của các nàng thiếu nữ làm thước đo chuẩn mực của cái đẹp Người xưa khi miêu tả vẻ đẹp của các thiếu nữ thì viết “Phù dung như diện, liễu như mi” (Mặt đẹp như hoa phù dung, hàng mi thanh như lá liễu) thì trong đoạn thơ này, Xuân Diệu đã so sánh hình ảnh mặt trời đang tỏa ánh sáng vào lúc bình minh giống như một cái chớp mắt mắt diễm lệ của một nàng thiếu nữ xinh đẹp Vẻ đẹp của tháng giêng, của mùa xuân được so sánh với một cặp môi gần vừa quyến rũ, vừa tươi hồng, vừa mời gọi của một nàng thiếu nữ hồng hào, tình tứ
- Quan niệm nhân sinh: Ảnh hưởng tôn giáo nên nhiều người quan niệm cuộc đời
là bể khổ và con người khổ vì có nhiều mong muốn, khát vọng mà không đạt được, nên chủ trương con người muốn hết khổ thì phải tu để tiêu diệt mọi ham muốn, khát vọng, hạn chế tối đa những nhu cầu bản thân Thế nhưng thông qua đoạn thơ, Xuân Diệu cũng đã gửi đến chúng ta một quan niệm nhân sinh rất mới mẻ, tích cực rằng cuộc sống con người ở nơi trần thế là một thiên đường Người ta cứ đi tìm thiên đường ở đâu xa mà không thấy rằng thiên đường đang ở trước mắt chúng ta, trong tầm tay của chúng ta Nó là cuộc sống xung quanh chúng ta, là một mùa xuân đầy hoa thơm và trái ngọt, đầy sắc màu rực rỡ Vậy chần chừ gì nữa, hãy yêu mến và gắn bó với thực tại này, hãy yêu mến và gắn bó với cuộc sống mà chúng ta đang sống, hãy tận hưởng hết vẻ đẹp, hương sắc của cuộc đời Chính vì quan niệm nhân sinh mới mẻ, độc đáo ấy mà Xuân Diệu được đánh giá là người “Đốt cảnh bồng lai xua ai nấy về hạ giới” hoặc “Xuân Diệu là một người của đời, một người ở giữa loài người Lầu thơ của ông xây dựng trên đất của một tấm lòng trần gian”(Thế Lữ)
2.3 Nỗi khắc khoải thời gian
Xuân Diệu yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống ở chốn trần gian đến mãnh liệt nhưng
‘điên cuồng rồi tỉnh, say đắm vẫn bơ vơ”, tình yêu luôn gắn với nỗi đau, niềm vui song
Trang 55
song với nỗi buồn nên những vần thơ của ông sau đó lại khiến người đọc có cảm giác chênh vênh, hụt hẫng Bởi vậy, ngay sau đó là hai câu thơ:
Tôi sung sướng Nhưng vội vàng một nửa:
Tôi không chờ nắng hạ mới hoài xuân
Đang vui sướng, ngất ngây giữa mùa xuân tươi đẹp, thi sĩ bỗng dưng chững lại, băn khoăn, lo lắng về thời gian, về sự “phai tàn sắp sửa” của mùa xuân Ở đây, Xuân Diệu đã thể hiện cái nhìn mới mẻ về thời gian, cuộc đời Bởi nếu các thi sĩ trung đại quan niệm thời gian vũ trụ là một vòng tuần hoàn vô hạn: Xuân - Hạ - Thu - Đông rồi lại trở về Xuân, cứ thế mà lặp lại Nhìn thời gian trong sự vĩnh hằng nên dù có ý thức về sự chảy trôi của thời gian thì người xưa vẫn ung dung, tự tại trước mọi biến cố của cuộc đời Các nhà thơ hiện đại như Xuân Diệu thì khác, họ nhìn thời gian như một cái trục tuyến tính, thời gian đã một
đi thì không bao giờ quay trở lại Một nhà thơ Pháp đã ý thức sâu sắc về sự phá hủy của thời gian với cuộc đời con người: “Ôi đau đớn! Ôi đau đớn! thời gian ăn cuộc đời” Là một nhà thơ có nguồn gốc Tây học, Xuân Diệu không thể vô tình trước dòng chảy thời gian Thường người ta chỉ luyến tiếc khi mọi thứ đã trôi đi, khi đã nhìn thấy sự phai tàn héo úa, khi bị thời gian nhuốm màu nhưng Xuân Diệu ngay trong khi mùa xuân vẫn còn xuân sắc, non tơ, ngay cả khi hoa vẫn đang nở trên đồng nội, chim chóc vẫn ca hát mà ông đã nhìn thấy sự mất mát, tàn phai “Tôi sung sướng” vì tất cả nhưng ngay sau đó ba chữ ấy bị ngắt lại bằng một dấu chấm như là một khoảng lặng của cảm xúc, khiến niềm vui trở thành dở dang và đằng sau từ “Nhưng” là một cảm xúc hoàn toàn mới, là sự tiếc nuối, sợ hãi bản thân không so kịp với bước chân của tạo hóa, không thể tận hứng mà tận hưởng hết tất thảy những điều bình dị trong cuộc đời vốn còn nhiều tươi đẹp này Thấy trước được những bước đi thẩm âm thầm, lặng lẽ mà khủng khiếp của thời gian nên nhà thơ chỉ sung sướng một nửa còn một nửa phải vội vàng, gấp gáp “không chờ nắng hạ mới hoài xuân”, không đợi mùa xuân cuộc đời trôi qua rồi mới hối tiếc Tất cả những điều ấy đều thể hiện tấm lòng yêu sống đến tha thiết của Xuân Diệu
3 Đoạn 3: 17 câu thơ tiếp theo (Xuân đương tới… chiều hôm)
Niềm say mê tha thiết với hương sắc trần thế khiến thi sĩ đã nảy sinh một xúc cảm lo
sợ thời gian trôi sẽ làm nhạt phai thanh sắc của đời Bởi thế mà ngay sau những câu thơ tươi vui kia, mạch thơ chuyển ngay sang những điệu thơ trầm lặng, trĩu nặng suy tư:
Xuân đương tới nghĩa là xuân đương qua, Xuân còn non nghĩa là xuân sẽ già,
Mà xuân hết nghĩa là tôi cũng mất
Lòng tôi rộng nhưng lượng trời cứ chật, Không cho dài thời trẻ của nhân gian,
Các từ ngữ: “đương tới” với “đương qua”, “còn non'” với “sẽ già” tương ứng, đối lập nhau, diễn tả mùa xuân và thời gian vận động không ngừng Bước đi của mùa xuân, dòng chảy của thời gian là mải miết, vô tận và trôi qua rất nhanh Trong hiện tại “đang tới"
Trang 66
đã có màu li biệt “đương qua”, trong dáng vẻ “còn non” hôm nay đã báo hiệu một tương lai “sẽ già” Chữ “đang” chuyển thành chữ “đương” một cách nói điệu đà, rất thơ Cũng bằng chữ “non” và chữ “già” ấy, cũng cái đang đến đã báo hiệu ra đi ấy được Xuân Diệu nhắc đến một lần nữa trong bài thơ “Giục giã”:
“Tình yêu đến, tình yêu đi, ai biết Trong gặp gỡ đã có mầm ly biệt
( ) Mau với chứ! Vội vàng lên với chứ!
Em, em ơi! Tình non sắp già rồi ”
Xuân ở đây có nghĩa là mùa xuân, tuổi trẻ Mùa xuân và tuổi trẻ đang tươi đẹp đến thế đáng lẽ tạo hóa phải cho con người sống mãi mà tận hưởng Nhưng điều bi kịch và nghịch lí là cuộc đời con người lại có hạn Cuộc đời đã ngắn ngủi mà phần đẹp nhất cuộc đời con người là tuổi trẻ lại càng ngắn ngủi hơn nữa Cuộc đời cũng như tuổi trẻ đã một đi thì không bao giờ trở lại, khi “xuân hết”, tuổi trẻ đi qua “nghĩa là tôi cũng mất” Càng yêu cuộc sống bao nhiêu, con người càng tiếc thời gian và tuổi trẻ bấy nhiêu, huống chi là Xuân Diệu - một người có khát khao giao cảm mãnh liệt với cuộc đời Với Xuân Diệu cái đẹp nhất trong cuộc đời mỗi người là mùa xuân, tình yêu và tuổi trẻ Mùa xuân, tuổi trẻ trôi qua, cuộc đời chỉ còn là vô nghĩa:
“Mà xuân hết, nghĩa là tôi cũng mất”
“Lòng tôi rộng” mà “lượng trời cứ chật” Tôi yêu đời đến thế nên muốn trường sinh bất
tử, muốn trẻ mãi không già, muốn được sống mãi để tận hưởng hương sắc cuộc đời Nhưng quy luật của sự sống thật vô cùng nghiệt ngã: “Không cho dài thời trẻ của nhân gian”
“Hảo hoa vô bách nhật - Nhân thọ vô bách tuế” (Nguyễn Du) “Mỗi năm một tuổi như đuổi xuân đi ” (Tục ngữ) Thi sĩ đặt ngôn ngữ trong thế tương phản giữa “rộng” với “chật”, để nhấn mạnh thêm cái nghịch lí của đời người:
“Lòng tôi rộng, nhưng lượng trời cứ chật Không cho dài thời trẻ của nhân gian Nói làm chi rằng xuân vẫn tuần hoàn Nếu tuổi trẻ chẳng hai lần thắm lại”
Xuân của bốn mùa thì tuần hoàn (xuân khứ, xuân lai, xuân bất tận) nhưng đời người chỉ có một thời thanh xuân vì tuổi trẻ “chẳng hai lần thắm lại” Các thi nhân xưa dù có nhận ra sự nhỏ bé, sự hữu hạn của đời người so với sự vô hạn của trời đất, vũ trụ nhưng họ hầu như không có những lời than thở, buồn đau Họ quan niệm thời gian tuần hoàn, lấy sinh mệnh vũ trụ để tính vòng đời, họ tin đời người là kiếp luân hồi, đi rồi sẽ trở lại Họ thậm chí họ còn đầy sự lạc quan như Mãn Giác Thiền trong “Cáo tật thị chúng”:
“Ai bảo xuân tàn hoa rụng hết Đêm qua sân trước một nhành mai”
Nhưng các nhà thơ hiện đại như Xuân Diệu thì không bình tĩnh được như thế Trước không gian mênh mông, con người càng cảm thấy bé nhỏ khi thời gian chảy trôi rất nhanh
Trang 77
Mùa xuân hôm nay đẹp lung linh nhưng rồi mai đây nó cũng đến lúc phai tàn, già cỗi đi cùng thời gian là điều không ai níu giữ lại được
“Thời gian qua kẽ tay Làm khô những chiếc lá
Kỷ niệm trong tôi Rơi như tiếng sỏi trong lòng giếng cạn”
Bởi thế mà giữa lúc mùa xuân đang còn tươi đẹp mà nhà thơ đã cảm thấy chẳng còn
gì, chẳng thể níu kéo tuổi thanh xuân Tiếng thơ cất lên như một lời than tiếc nuối:
Nói làm chi rằng xuân vẫn tuần hoàn, Nếu tuổi trẻ chẳng hai lần thắm lại!
Còn trời đất nhưng chẳng còn tôi mãi, Nên bâng khuâng tôi tiếc cả đất trời”;
“Tiếc cả đất trời vì không được sống mãi, trẻ mãi để tận hưởng mọi cái đẹp của thiên nhiên và cuộc đời Sự nuối tiếc ấy bắt nguồn từ lòng yêu đời và ham sống, khao khát được sống hết mình với tuổi trẻ:
“Mười chín tuổi, hỡi những nàng má ngọc
Ríu rít chim, là tuổi ước mơ hoa!
Hãi chàng trai kiều diễm mãi vui ca
Mười chín tuổi! Chẳng hai lần hoa nở!”
("Đẹp" - Xuân Diệu)
Đỗ Lai Thúy đã gọi Xuân Diệu là “Nhà thơ của nỗi ám ảnh thời gian” “Tuổi trẻ chẳng hai lần thắm lại” cũng như “Mười chín tuổi! Chẳng hai lần hoa nở”, đó là bi kịch của người đời từ xưa đến nay Có ham sống và yêu đời mới cảm nhận sâu sắc bi kịch ấy, mới mang nỗi ám ảnh thời gian ấy
Hoài Thanh đã rất đúng khi nói về Xuân Diệu “khi vui cũng như khi buồn, người đều nồng nàn tha thiết” Khi vui, yêu đời, thi sĩ nhìn đời bằng cặp mắt xanh non, biếc rờn
và cảm nhận cuộc sống ở chốn trần gian là một thiên đường, nhìn đâu cũng đẹp, cũng đáng yêu, đáng sống Khi buồn đau, nuối tiếc vì thời gian trôi thì cảm xúc cũng vẫn rất nồng nàn, nhìn dòng đời ngược xuôi trôi dạt, đôi mắt tinh nhạy của người nghệ sĩ nhìn đâu cũng thấy chia li xa cách:
Mùi tháng năm đều rớm vị chia phôi, Khắp sông núi vẫn than thầm tiễn biệt…
Con gió xinh thì thào trong lá biếc, Phải chăng buồn vì nỗi phải bay đi?
Chim rộn ràng bỗng đứt tiếng reo thi, Phải chăng sợ độ phai tàn sắp sửa?
Chẳng bao giờ, ôi, chẳng bao giờ nữa
Trang 88
Thời gian, tháng năm vốn không có mùi vị nhưng Xuân Diệu lại cảm nhận được mùi
và vị của nó chính là chia phôi Câu thơ được chuyển đổi cảm giác, sự tương giao giữa các giác quan khiến cho ta tưởng như người thi sĩ nhìn đâu cũng thấy chia lìa, đi đâu cũng thấy chia phôi Cả đoạn thơ man mác bâng khuâng, ngậm một nỗi tiếc nuối bùi ngùi Tất cả hiện vật, sự vật trên thế gian đều không được vẹn tròn ngày vui Núi sông thì buông lời than tiễn biệt, gió và chim thì đều mang nỗi nợ phải bay đi, phải lìa tổ Quả thật mọi cuộc vui đều có lúc tàn Cảm nhận rất rõ được điều ấy, thi sĩ thốt lên trong sự tiếc nuối: “Chẳng bao giờ, ôi, chẳng bao giờ nữa ” Đến đây ta đã vỡ lẽ vì sao thi sĩ lại có khát vọng táo bạo, ngông cuồng là muốn tắt nắng buộc gió, níu giữ mãi tuổi trẻ mùa xuân ở lại Nhưng khát vọng cháy bỏng, ước muốn táo bạo ấy không thể trở thành hiện nên trở thành sự khắc khoải in đậm trong chữ “ôi”, dấu chấm cảm giữa dòng thơ và dấu chấm lửng cuối dòng thơ Không thể buộc gió, chẳng thể tắt nắng để níu giữ mãi hương sắc mùa xuân, Xuân Diệu đã hối thúc mình và mọi người hãy sống vội vàng, hãy chạy đua cùng thời gian: “Mau đi thôi! Mùa chưa ngả chiều hôm.” Lời giục giã hối thúc mang sắc điệu mạnh mẽ, quyết liệt bởi kiểu câu cầu khiến có sử dụng dấu chấm cảm giữa dòng Có thể nói câu thơ “Mau đi thôi! Mùa chưa ngả chiều hôm” rẩt điển hình, tiêu biêu cho hồn thơ vội vàng cuống quýt của Xuân Diệu trước cách mạng tháng 8 Xuân Diệu vẫn luôn hối thúc, giục giã mọi người cần sống mau, sống vội như thế:
Mau với chứ! Thời gian không đứng đợi
– Gấp đi em, anh rất sợ ngày mai
“Mùa chưa ngả chiều hôm” là một cách kết hợp từ mới lạ, thú vị Xuân Diệu đã dùng từ chỉ thời gian cuối ngày để chỉ thời điểm cuối mùa “Mùa chưa ngả chiều hôm” là mùa chưa tàn, chưa úa, vì thế hãy vội vàng mau chóng tận hưởng hương sắc của nó.
4 Đoạn 4: Chín câu còn lại
Mùa xuân vẫn đang còn hương sắc nhưng đã báo hiệu “chia phôi” nên nhà thơ bộc
lộ một khao khát mãnh liệt - khao khát được giao cảm tận độ với đời, hưởng trọn thanh sắc của thời tươi, khao khát tận hưởng và tận hiến Sự bùng nổ về cảm xúc khi cái tôi được giải phóng đã dẫn đến sự bùng nổ những cách tân, sáng tạo nghệ thuật:
Ta muốn ôm
Cả sự sống mới bắt đầu mơn mởn;
Ta muốn riết mây đưa và gió lượn,
Ta muốn say cánh bướm với tình yêu,
Ta muốn thâu trong một cái hôn nhiều
Và non nước, và cây, và cỏ rạng,
Ba chữ “Ta muốn ôm” đứng biệt lập ở giữa dòng như muốn bộc lộ hết những ham hố, cuồng nhiệt của Xuân Diệu với cuộc sống trần thế Đang từ những câu thơ 8 chữ, bỗng rút ngắn lại với câu thơ 3 chữ - câu ngắn nhất trong toàn bài thơ, còn làm cho giọng thơ
Trang 99
đanh lại, rắn chắc như một mệnh lệnh đòi hỏi hiện thực hoá những khát vọng Từ xưng
“tôi” ở đầu bài thơ, ở đoạn thơ này nhà thơ chuyển sang xưng “ta” Chữ “ta” ấy thực ra vẫn
là biến thể của chữ “tôi” vẫn để diễn tả một cái tôi cuồng nhiệt, ham sống và yêu đời tha thiết nhưng cái tôi ấy đã có sự hòa lẫn với cái ta như muốn nói lên một khát vọng chung cho mọi người, hối thúc, lay tỉnh bao người hãy sống mãnh liệt, hãy sống tận độ trong từng phút giây của cuộc đời Sau đó, cụm từ “ta muốn” được lặp đi lặp lại nhiều lần góp phần tạo nhịp điệu hối hả, thể hiện khao khát được sống hết mình với cuộc đời của thi sĩ, nồng nhiệt, rối rít, cuống quýt như muốn cùng lúc giang tay ôm hết cả vũ trụ, cả cuộc đời, mùa xuân vào lòng mình
Hạnh phúc của con người là được sống cao độ cho mỗi phút giây của tuổi xuân Say đắm thiên nhiên, cảnh trời, Xuân Diệu muốn tận hưởng thiên nhiên và sự sống và phải là thiên nhiên giữa thời tươi, phải là sự sống mới bắt đầu mơn mởn, phải là xuân hồng căng mọng, quyến rũ Xuân Diệu tham lam, ham hố muốn tận hưởng tất cả những gì ngon nhất, đẹp nhất của sự sống Xuân Diệu nhìn mùa xuân, cuộc đời như người tình tuyệt vời của mình Bởi vậy hàng loạt động từ mạnh theo trình tự tăng tiến lần lượt xuất hiện trong các dòng thơ: “ôm”, “riết”, “say”, “thâu”, “cắn” kết hợp với hình ảnh thơ tươi mới, đầy sức sống là biểu hiện của tình yêu mùa xuân và cuộc đời ngày càng say đắm, mãnh liệt Thi nhân như muốn ôm hết vào lòng mình cái cây non xanh, đầy sức sống của “sự sống bắt đầu mơn mởn” Từ “mơn mởn” là một từ láy rất gợi cảm và giàu ý nghĩa Nó gợi hình ảnh về
sự vật, cây cối, con người đang ở độ non tơ, tươi mới đầy sức sống Ôm hết cả “mây đưa
và gió lượn”, “cánh bướm với tình yêu”, “non nước”, “cây” và “cỏ rạng” nhưng ôm thôi vẫn chưa đủ vì ôm vẫn còn còn lỏng lẻo quá Nếu không ôm cho chặt để giữ lấy thì tất cả vẻ đẹp ấy sẽ trôi đi nên không chỉ ôm mà phải “riết” tức là ôm cho thật chặt Khao khát được giữ mãi khoảnh khắc tươi đẹp của cuộc đời khiến tác giả cảm thấy ôm “riết” vẫn chưa đủ mà phải ôm chặt đến độ say mê, ngây ngất, để cái bên ngoài chuyển hóa vào trong tâm hồn Nhưng dẫu có “say” và say đến mức độ thế nào đi chăng nữa thì đối tượng mà ta say đắm vẫn chỉ là một khách thể ở bên ngoài Bởi vậy mà nhà thơ khao khát được “thâu”
là được hòa nhập, thu vào là một để tận hưởng đến tận cùng hết mọi vẻ đẹp của cuộc đời Xuân Diệu muốn tận hưởng mọi thứ đến mức:
Cho chếnh choáng mùi thơm, cho đã đầy ánh sáng,
Cho no nê thanh sắc của thời tươi;
Điệp từ "cho" liên tiếp kết hợp với tính từ chỉ cảm xúc viên mãn như "no nê”,
“chếnh choáng”, “đã đầy" đã thể hiện cảm xúc cuồng nhiệt, mãnh liệt muốn tận hưởng mùa xuân cuộc đời một cách tối đa, tận cùng nhất Đi liền đó là câu thơ thừa thãi liên từ
“và”: “Và non nước, và cây, và cỏ rạng” Chính sự lặp lại có vẻ như thừa thãi ấy lại là một sáng tạo rất hiện đại của Xuân Diệu Sự lặp lại liên tiếp liên từ “và” trong một dòng thơ đã truyền đến người đọc một cảm xúc hăm hở cuồng nhiệt của một gã si tình trước người tình nhân mà mình yêu đắm đuối
Trang 1010
Để rồi lời yêu cháy bỏng đã không thể kìm nén mà vang lên đầy tha thiết và nhục cảm:
- Hỡi xuân hồng, ta muốn cắn vào ngươi!
“Xuân hồng” ở đây là một hình ảnh thơ đa nghĩa, là mùa xuân của đất trời đang độ non tơ, tươi đẹp nhưng cũng có nghĩa là tuổi xuân đương độ đẹp nhất của đời người Động
từ "cắn" ở câu thơ cuối đồng thời khép lại bài thơ chính là điểm nhấn ấn tượng nhất của cả bài Vận dụng hết cả các giác quan để tận hưởng còn chưa đủ, nhà thơ muốn dùng hành động táo bạo mạnh mẽ hơn để chiếm hữu tối đa vẻ đẹp của mùa xuân, của cuộc đời Ông muốn chạm vào nhiều hơn, muốn nuốt trọn hương sắc của đất trời không cho nó biến mất
Có thể nói, từ “cắn” là cách sử dụng ngôn ngữ rất táo bạo Phải dùng ngôn ngữ đến như thế mới có thể nói hết khát vọng sống mãnh liệt của thi sĩ Câu thơ: “Hỡi xuân hồng, ta muốn cắn vào ngươi!” trở thành một trong những câu thơ độc đáo, táo bạo nhất trong thơ hiện đại Cùng với “Tháng Giêng ngon như một cặp môi gần”, Xuân Diệu đã làm cả một cuộc cách mạng lớn trong thi ca để trở thành nhà thơ mới nhất trong các nhà thơ mới
Với cách sử dụng ý thơ theo cấp độ tăng tiến, từ ngữ mạnh bạo, giàu sức gợi kết hợp với nhịp thơ biến hóa vui tươi, vồ vập, giục giã, đoạn thơ thứ 3 trong bài thơ "Vội Vàng"
đã diễn tả chân thực quan niệm nhân sinh tiến bộ và mới mẻ của Xuân Diệu Không chỉ bộc lộ cái tôi khát khao mãnh liệt sống, tận hưởng, nhà thơ còn muốn gửi gắm tới mọi người thông điệp nhân sinh ý nghĩa Sống là phải biết trân trọng thời gian, sống phải biết tận hưởng, yêu hết mình và cũng phải hiến dâng hết mình
III KẾT LUẬN
1 Nghệ thuật
Thể thơ tự do phóng túng, câu thơ co duỗi nhịp nhàng, nhịp điệu gấp gáp, linh hoạt theo cung bậc cảm xúc, các phép tương giao ảnh hưởng của thơ tượng trưng cũng sử dụng triệt để Những câu thơ vắt dòng, từ ngữ táo bạo và hình ảnh tân kì cùng với các biện pháp
tu từ như điệp từ, điệp ngữ, điệp cấu trúc, liệt kê, so sánh, chuyển đổi cảm giác, sử dụng động từ mạnh theo chiều tăng tiến… đã góp phần làm nên một thi phẩm “rất Xuân Diệu”
2 Nội dung
Giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh từng nói: “Đây là tiếng nói của một tâm hồn yêu đời, yêu sống đến cuồng nhiệt” Bài thơ thể hiện một quan niệm nhân sinh rất mới mẻ của Xuân Diệu Nhà thơ yêu cuộc sống trần thế, tìm thấy trong đó biết bao điều hấp dẫn và đáng sống Cả thiên nhiên và con người đều tràn đầy niềm vui, hạnh phúc, sung sướng Nhưng tạo hóa không sinh ra con người để hưởng thụ mãi, cuộc đời con người là có hạn Bởi vậy, con người cần vội vàng biết tận hưởng những gì mà cuộc sống ban tặng, phải biết sống hết mình với cuộc đời Đó là quan niệm nhân sinh rất nhân văn, tích cực Nó giúp ta thêm yêu cuộc sống này, biết trân trọng từng khoảnh khắc của cuộc sống, biết sống tận hiến và tận hưởng để một khi cuộc đời, tuổi trẻ có trôi qua ta cũng không phải ân hận, hối tiếc vì đã sống hoài, sống phí “Vội vàng” của Xuân Diệu thể hiện rõ dấu ấn của một nhà thơ mới