Lý thuyết rút gọn Pháp Luật Đại Cương

Chương 1 NGUỒN GỐC CỦA NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT 1. NGUỒN GỐC CỦA NHÀ NƯỚC Nguồn gốc nhà nước là một trong những vấn đề cơ bản nhất khi nghiên cứu về nhà nước. Học thuyết Mác Lênin về nhà nước và pháp luật đã giúp chúng ta trả lời câu hỏi nhà nước có từ khi nào và tại sao có nhà nước? Theo học thuyết này, nhà nước là sản phẩm của những biến đổi trực tiếp ngay trong lòng xã hội công xã nguyên thủy (Cộng sản nguyên thủy). 1.1. Xã hội công xã nguyên thủy Công xã nguyên thủy là hình thái kinh tế xã hội đầu tiên trong lịch sử xã hội loài người, một xã hội không biết đến giai cấp, đến nhà nước và pháp luật. Về kinh tế, xã hội công xã nguyên thủy có hai hoạt động kinh tế chủ yếu đó là săn bắt và hái lượm. Trong xã hội cũng có sự phân công lao động nhưng đó là phân công lao động tự nhiên theo giới tính và độ tuổi. Ví dụ nam giới phụ trách công việc săn bắt trong khi phụ nữ thì hái lượm, người già và trẻ nhỏ làm những công việc nhẹ khác. Vì công cụ lao động còn rất thô sơ nên hoạt động kinh tế của con người trong xã hội này phụ thuộc gần như hoàn toàn vào thiên nhiên, sản phẩm lao động mà xã hội có được từ thiếu cho đến đủ, không có dư thừa. Thêm vào đó, con người lúc bấy giờ vẫn còn kém và thể lực cũng như trí tuệ nên họ chưa có khả năng lao động độc lập. Tất cả những điều này quyết định chế độ kinh tế của xã hội công xã nguyên thủy là chế độ sở hữu chung (công hữu) về tư liệu sản xuất và sản phẩm lao động làm ra. Về xã hội, tế bào của xã hội này là thị tộc, một tổ chức của những người có cùng huyết thống, cùng sinh sống trên một địa bàn lãnh thổ nhất định, cùng lao động và cùng hưởng thụ sản phẩm lao động làm ra. Thị tộc thời kỳ đầu được tổ chức theo chế độ mẫu hệ do ảnh hưởng của chế độ hôn nhân quần hôn và địa vị chủ đạo của người phụ nữ trong việc đem lại nhiều sản phẩm lao động hơn trong sinh hoạt hằng ngày của thị tộc. Qua quá trình phát triển kinh tế xã hội, quan hệ hôn nhân thay đổi cũng như việc con người giảm dần sự phụ thuộc của họ vào thiên nhiên nên nam giới, những người khỏe mạnh hơn lúc bấy giờ giữ vai trò chủ đạo trong đời sống thị tộc, thị tộc chuyển sang chế độ phụ hệ. Như vậy, tế bào của xã hội này không phải là gia đình mà là thị tộc, và đây là xã hội không có giai cấp (kẻ giàu người nghèo) do chưa có chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất và sản phẩm lao động làm ra. Về quyền lực xã hội, cơ quan có quyền lực cao nhất của thị tộc là Hội đồng thị tộc. Hội đồng thị tộc được hợp thành từ tất cả các thành viên trưởng thành để thảo luận tập thể và quyết đinh theo đa số những vấn đề chung của thị tộc như tuyên chiến, đình chiến, di cư. Quyền lực của thị tộc được đảm bảo thực hiện một cách nghiêm chỉnh tuy không phải bằng cưỡng chế nhà nước bởi quân đội, cảnh sát, nhà tù mà bằng uy tín của người đứng đầu thị tộc, bằng sức mạnh đàn áp của số đông đối với số ít, của dư luận xã hội. Hội đồng thị tộc bầu ra hai người đứng đầu gọi là Tộc trưởng (Tù trưởng) và Thủ lĩnh quân sự từ trong số những người có tuổi, có uy tín, có sức khỏe và kinh nghiệm sống. Công việc chính của tù trưởng là phân công lao động, phân phối sản phẩm lao động, tổ chức lễ nghi tôn giáo trong khi đó thủ lĩnh quân sự đảm nhiệm các công việc liên quan đến phòng thủ lãnh thổ hoặc chiến tranh xâm lược thị tộc khác. Cách thức tổ chức quyền lực của bào tộc và bộ lạc cũng tương tự như ở thị tộc. Bào tộc, bộ lạc cũng có hội đồng riêng của mình, tuy nhiên mức độ tập trung quyền lực của hội đồng bào tộc và bộ lạc cao hơn. Thành viên của hội đồng bào tộc và bộ lạc chỉ bao gồm các tù trưởng và thủ lĩnh quân sự của các thị tộc hoặc bào tộc. Tuy vậy, quyền lực vẫn mang tính xã hội, phục vụ cho lợi ích chung của toàn xã hội và chưa có tính giai cấp.

Chương 1 NGUỒN GỐC CỦA NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT

Nguồn gốc nhà nước là một trong những vấn đề cơ bản nhất khi nghiên cứu về nhànước Học thuyết Mác- Lênin về nhà nước và pháp luật đã giúp chúng ta trả lời câu hỏinhà nước có từ khi nào và tại sao có nhà nước? Theo học thuyết này, nhà nước là sảnphẩm của những biến đổi trực tiếp ngay trong lòng xã hội công xã nguyên thủy (Cộngsản nguyên thủy)

1.1.Xã hội công xã nguyên thủy

Công xã nguyên thủy là hình thái kinh tế xã hội đầu tiên trong lịch sử xã hội loàingười, một xã hội không biết đến giai cấp, đến nhà nước và pháp luật

Về kinh tế, xã hội công xã nguyên thủy có hai hoạt động kinh tế chủ yếu đó là săn bắt

và hái lượm Trong xã hội cũng có sự phân công lao động nhưng đó là phân công laođộng tự nhiên theo giới tính và độ tuổi Ví dụ nam giới phụ trách công việc săn bắt trongkhi phụ nữ thì hái lượm, người già và trẻ nhỏ làm những công việc nhẹ khác Vì công cụlao động còn rất thô sơ nên hoạt động kinh tế của con người trong xã hội này phụ thuộcgần như hoàn toàn vào thiên nhiên, sản phẩm lao động mà xã hội có được từ thiếu chođến đủ, không có dư thừa Thêm vào đó, con người lúc bấy giờ vẫn còn kém và thể lựccũng như trí tuệ nên họ chưa có khả năng lao động độc lập Tất cả những điều này quyếtđịnh chế độ kinh tế của xã hội công xã nguyên thủy là chế độ sở hữu chung (công hữu)

về tư liệu sản xuất và sản phẩm lao động làm ra

Về xã hội, tế bào của xã hội này là thị tộc, một tổ chức của những người có cùng

huyết thống, cùng sinh sống trên một địa bàn lãnh thổ nhất định, cùng lao động và cùnghưởng thụ sản phẩm lao động làm ra Thị tộc thời kỳ đầu được tổ chức theo chế độ mẫu

hệ do ảnh hưởng của chế độ hôn nhân quần hôn và địa vị chủ đạo của người phụ nữtrong việc đem lại nhiều sản phẩm lao động hơn trong sinh hoạt hằng ngày của thị tộc.Qua quá trình phát triển kinh tế xã hội, quan hệ hôn nhân thay đổi cũng như việc conngười giảm dần sự phụ thuộc của họ vào thiên nhiên nên nam giới, những người khỏemạnh hơn lúc bấy giờ giữ vai trò chủ đạo trong đời sống thị tộc, thị tộc chuyển sang chế

độ phụ hệ Như vậy, tế bào của xã hội này không phải là gia đình mà là thị tộc, và đây là

xã hội không có giai cấp (kẻ giàu người nghèo) do chưa có chế độ tư hữu về tư liệu sảnxuất và sản phẩm lao động làm ra

Về quyền lực xã hội, cơ quan có quyền lực cao nhất của thị tộc là Hội đồng thị tộc.

Hội đồng thị tộc được hợp thành từ tất cả các thành viên trưởng thành để thảo luận tậpthể và quyết đinh theo đa số những vấn đề chung của thị tộc như tuyên chiến, đình chiến,

di cư Quyền lực của thị tộc được đảm bảo thực hiện một cách nghiêm chỉnh tuy khôngphải bằng cưỡng chế nhà nước bởi quân đội, cảnh sát, nhà tù mà bằng uy tín của ngườiđứng đầu thị tộc, bằng sức mạnh đàn áp của số đông đối với số ít, của dư luận xã hội.Hội đồng thị tộc bầu ra hai người đứng đầu gọi là Tộc trưởng (Tù trưởng) và Thủ lĩnhquân sự từ trong số những người có tuổi, có uy tín, có sức khỏe và kinh nghiệm sống.Công việc chính của tù trưởng là phân công lao động, phân phối sản phẩm lao động, tổchức lễ nghi tôn giáo trong khi đó thủ lĩnh quân sự đảm nhiệm các công việc liên quanđến phòng thủ lãnh thổ hoặc chiến tranh xâm lược thị tộc khác Cách thức tổ chức quyềnlực của bào tộc và bộ lạc cũng tương tự như ở thị tộc Bào tộc, bộ lạc cũng có hội đồngriêng của mình, tuy nhiên mức độ tập trung quyền lực của hội đồng bào tộc và bộ lạc caohơn Thành viên của hội đồng bào tộc và bộ lạc chỉ bao gồm các tù trưởng và thủ lĩnhquân sự của các thị tộc hoặc bào tộc Tuy vậy, quyền lực vẫn mang tính xã hội, phục vụcho lợi ích chung của toàn xã hội và chưa có tính giai cấp

Lưu ý: tế bào, bộ phận cấu thành nhỏ nhất của xã hội công xã nguyên thủy khôngphải là bầy người nguyên thủy có nghĩa là con người trong xã hội công xã nguyên thủykhông còn sống theo bầy đàn mà là sống theo thị tộc Bầy người nguyên thủy chưa phải

là xã hội, xã hội đầu tiên là CXNT qua 1 thời gian dài hang nghìn năm sống theo bầyđàn, ở hang động, ăn thịt sống (ăn long, ở lỗ) con người mới bước vào hình thái kinh tế-

xã hội đầu tiên, chưa có nhà nước- Xã hội công xã (cộng sản nguyên thủy)

1.2. Sự tan rã của xã hội công xã nguyên thủy và nhà nước ra đời

Chế độ công xã nguyên thủy tan rã là do lực lượng sản xuất phát triển, kinh tếphát triển, xã hội có sự phân công lao động xã hội, xuất hiện của cải dư thừa, xuất hiệnchế độ tư hữu và đối kháng giai cấp, đối kháng giai cấp đến mức không thể điều hòađược nữa và nhà nước ra đời.1 Có th nói chế độ công xã nguyên thủy tan rã sau ba lầnphân công lao động chủ yếu trong xã hội và nhà nước ra đời

1.2.1. Lần phân công lao động thứ nhất: Chăn nuôi tách khỏi trồng trọt (nông nghiệp

xuất hiện)

Nguyên nhân của lần phân công lao động này là sự xuất hiện của công cụ laođộng bằng kim loại thay cho công cụ bằng đá Từ đó, con người không chỉ giảm dần sựphụ thuộc của họ vào thiên nhiên mà ngược lại, họ biết tác động vào thiên nhiên tạo ra

1 Trường Đại học Luật Hà Nội, ‘Giáo trình lý luận nhà nhà nước và pháp luật’, Nxb Công an nhân dân, 2009, trang 35- 42.

ngày càng nhiều sản phẩm dư thừa cho xã hội Bắt đầu từ hoạt động trồng trọt con người

đã biết dùng sản phẩm dư thừa có được từ trồng trọt để thuần dưỡng những con thú sănbắt được trở thành các đàn gia súc Trồng trọt phát triển kéo theo chăn nuôi phát triển, vàchăn nuôi đã trở thành một ngành nghề độc lập tách biệt ra khỏi trồng trọt Điều này cónghĩa là có những người, nhóm người hoặc thậm chí thị tộc chỉ chuyên làm nghề trồngtrọt và những người khác, thị tộc khác chỉ chuyên làm nghề chăn nuôi Một khi xã hội đã

có của cải dư thừa, nảy sinh nhu cầu chiếm đoạt sản phẩm ấy làm của riêng, đặc biệt là

từ những người có địa vị cao trong xã hội như tù trưởng, thủ lĩnh quân sự Mặt khác, conngười đã có khả năng lao động độc lập tạo ra sản phẩm riêng

Như vậy, sau lần phân công lao động thứ nhất tư hữu đã xuất hiện, xã hội đã có

kẻ giàu, người nghèo Thêm vào đó, tư hữu đã làm thay đổi quan hệ hôn nhân từ quầnhôn sang hôn nhân một vợ, một chồng và các gia đình riêng lẻ đã ra đời phá vỡ dần cácyếu tố tiên quyết cho sự tồn tại của thị tộc Mỗi gia đình có công cụ sản xuất, tư liệu laođộng riêng và được truyền cho con cháu họ sau này để củng cố thêm chế độ tư hữu.Cũng sau lần phân công lao động này con người đã nhận thấy tầm quan trọng của giá trịsức lao động Vì vậy, những tù binh chiến tranh không bị giết chết như trước nữa màđược giữ lại để sử dụng sức lao động của họ trong trồng trọt hoặc trông giữ các đàn giasúc Đến đây, mâu thuẫn giai cấp đã xuất hiện

1.2.2. Lần phân công lao động thứ hai: Thủ công nghiệp tách khỏi nông nghiệp (thủ

công nghiệp xuất hiện)

Nguyên nhân của lần phân công lao động này phát sinh từ nhu cầu tất yếu của conngười Khi con người không còn thiếu thốn như trước nữa mà có được của cải dư thừa,

họ có nhu cầu về tinh thần cũng như nhu cầu nâng cao chất lượng cuộc sống nói chung.Nhu cầu ăn ngon hơn, mặc đẹp hơn đã làm xuất hiện một số ngành nghề thủ công nghiệpnhư dệt vải, làm đồ gốm, đồ trang sức, làm rượu vang hay dầu thực vật 2 Bên cạnh đó,nhu cầu khai khẩn đất hoang để mở rộng diện tích đất canh tác đã làm ra đời các xưởngđúc đồng, đúc sắt Kết quả là, có những cá nhân, hộ gia đình chuyên làm các ngành nghềthủ công nghiệp mà không tham gia vào trồng trọt hay chăn nuôi

Sau lần phân công lao động này, tầm quan trọng của sức lao động được đánh giá caohơn Do đó, các thị tộc và bộ lạc chủ động tạo ra các cuộc chiến tranh để thu ngày càngnhiều tù binh chiến tranh, để bóc lột họ cả ngày lẫn đêm, cả ngoài đồng (trồng trọt, gieocấy, chăn giữ các đàn gia súc) và trong các xưởng thủ công nghiệp Qua lần phân cônglao động này, tù binh chiến tranh tăng về số lượng cũng như chất lượng, phân hóa giàunghèo và mâu thuẫn giai cấp được nâng lên một bước căng thẳng mới

2 Trường Đại học Luật Hà Nội, ‘Giáo trình lý luận nhà nhà nước và pháp luật’, Nxb Công an nhân dân, 2009, trang 37.

1.2.3. Lần phân công lao động thứ ba: Thương nghiệp ra đời

Khi xã hội đã có sự chuyên môn hóa nhất định, xuất hiện một nhu cầu tất yếu đó làtrao đổi sản phẩm, từ đó hàng hóa đã ra đời Xuất hiện cùng lúc với nền sản xuất hànghóa là sự ra đời của ngành thương nghiệp, tạo ra một giai cấp mới, thương nhân, giai cấpnày không trực tiếp tham gia vào hoạt động sản xuất mà chỉ làm công việc trao đổi sảnphẩm

Kết quả của lần phân công lao động thứ ba là đồng tiền xuất hiện, kéo theo các hoạtđộng cho vay nặng lãi, cầm cố thế chấp tài sản, chuyển nhượng đất đai Tất cả các hoạtđộng này đã đẩy nhanh sự bần cùng hóa trong xã hội, tạo ra hai thái cực cơ bản của xãhội đó là người giàu và kẻ nghèo Người giàu bao gồm các tù trưởng, thủ lĩnh quân sự,những người đã chiếm đoạt tài sản dư thừa của thị tộc, con cháu của họ, những thươngnhân, nông dân thành đạt Trong khi đó, người nghèo bao gồm tù binh chiến tranh trởthành nô lệ, nông dân bị chiếm đoạt tài sản, thương nhân thua lỗ phá sản Đứng trước

sự thay đổi này, để bảo vệ địa vị cũng như tài sản đang có, giai cấp giàu đã lập ra một tổchức gọi là nhà nước để thống trị, đàn áp các giai cấp khác ( kẻ nào nắm quyền lực vềkinh tế sẽ nắm quyền lực về chính trị) Vì vậy, nhà nước ra đời nhằm mục đích bảo vệlợi ích của giai cấp cầm quyền, là sản phẩm của quá trình đấu tranh giai cấp, khi cuộcđấu tranh này đến lúc không thể giãn hòa

Mặt khác, đấu tranh giai cấp không phải là nguyên nhân duy nhất dẫn đến sự ra đờicủa nhà nước Góp phần vào sự ra đời của nhà nước còn có nguyên nhân khác nữakhông kém phần quan trọng đó là nhu cầu quản lý một xã hội đã thay đổi theo hướngphức tạp hơn, với nhiều quan hệ mới đa dạng hơn Cụ thể, qua ba lần phân công laođộng những yếu tố tiên quyết cho sự tồn tại của thị tộc đã bị phá vỡ Những người cùnghuyết thống không còn sinh sống trên địa bàn nhất định mà họ đã di chuyển chỗ ở do sựchi phối của ngành nghề, hay thông qua các hoạt động khai khẩn đất hoang, mua bán đấtđai Hơn nữa, con người đã có khả năng lao động độc lập không còn làm chung ănchung Đứng trước sự tan rã của thị tộc, đòi hỏi phải có tổ chức khác thay thế thị tộcquản lý xã hội, tổ chức đó là nhà nước

Để giải thích sự ra đời của nhà nước ngoài học thuyết Mác-Lênin còn các học thuyếtkhác với nội dung được tóm lược như sau:

- Thuyết thần học

Đây là học thuyết cổ điển nhất giải thích về sự ra đời của nhà nước Những nhà tưtưởng theo học thuyết này cho rằng: mọi sự vật và hiện tượng trên trái đất đều doThượng đế sáng tạo và sắp đặt không ngoại trừ nhà nước.3

- Thuyết gia trưởng

Những nhà tư tưởng theo Thuyết gia trưởng cho rằng nhà nước là kết quả từ sự pháttriển của gia đình, nhà nước như là một “gia đình” lớn được hợp thành từ nhiều gia đìnhtrong xã hội, là hình thức tổ chức tự nhiên của đời sống con người Như thế, nhà nướctồn tại trong mọi xã hội Về quyền lực, quyền lực trong gia đình thuộc về người đàn ôngđứng đầu gọi là gia trưởng Tương tự như vậy, ở quy mô nhà nước, quyền lực nhà nướcthuộc về ông vua, người đứng đầu nhà nước Quyền lực của nhà vua, về bản chất cũnggiống như quyền lực của người gia trưởng đối với các thành viên trong gia đình.4

- Thuyết khế ước xã hội

Vào thế kỉ XIV đến thế kỉ XVIII, nhằm chống lại sự chuyên quyền, độc đoán của nhànước phong kiến, đa số các học giả tư sản đều cho rằng nhà nước là sản phẩm của mộthợp đồng, được ký kết giữa những người sống trong trạng thái tự nhiên, chưa có nhànước.5 Trong trường hợp nhà nước không bảo vệ được lợi ích chính đáng của các tầnglớp nhân dân, thì hợp đồng coi như bị vi phạm Khi đó, nhân dân có quyền đứng lên làmmột cuộc cách mạng, lật đổ nhà nước hiện tại để ký kết một hợp đồng mới làm cơ sở choviệc thiết lập một nhà nước mới

- Thuyết bạo lực

Thuyết bạo lực cho rằng nhà nước là sản phẩm của các cuộc chiến tranh Trong quátrình lao động sinh sống, các thị tộc, bộ lạc xâm chiếm lẫn nhau để giành lấy đất đai,chiến lợi phẩm Kết quả của mỗi cuộc chiến tranh là có kẻ thắng, người bại và thị tộc,

bộ lạc thắng trận đã lập ra một bộ máy để cai trị, trấn áp thị tộc, bộ lạc bại trận Bộ máy

đó chính là nhà nước.6

- Thuyết tâm lý

Thuyết này cho rằng, trong thời kỳ công xã nguyên thủy, con người hầu như còn yếu

về thể lực cũng như còn kém về trí tuệ Do đó họ luôn có tâm lý sợ hãi trước tai họa củathiên nhiên như bão, lũ và thú dữ Với nhu cầu rất lớn về mặt tâm lý để được bảo vệ, con

3Trường Đại học Luật Hà Nội, ‘Giáo trình lý luận nhà nhà nước và pháp luật’, Nxb Công an nhân dân, 2009, trang 27

4 Trường Đại học Luật Hà Nội, ‘Giáo trình lý luận nhà nhà nước và pháp luật’, Nxb Công an nhân dân, 2009, trang 27.

http://tailieu.vn/xem-tai-lieu/mot-so-quan-diem-ve-nguon-goc-nha-nuoc.773507.html >, xem ngày 25/11/2001

6Trường Đại học Luật Hà Nội, ‘Giáo trình lý luận nhà nhà nước và pháp luật’, Nxb Công an nhân dân, 2009, trang 29

người trong xã hội này đã ủng hộ, tôn sùng người được cho là có sứ mệnh lãnh đạo xãhội làm vua Vì vậy, tổ chức nhà nước ra đời đứng đầu là nhà vua để che chở, bảo vệ chocộng đồng.7

Mặc dù được hình thành trong những khoảng thời gian khác nhau, các học thuyếttrên nhìn chung chưa lý giải một cách thuyết phục về sự ra đời của nhà nước, đặc biệtchưa phản ánh được bản chất giai cấp của nhà nước

2.Nguồn gốc pháp luật

Khi đặt vấn đề nhà nước và pháp luật, bộ phận nào xuất hiện trước, câu trả lời nhậnđược đa phần theo xu hướng là nhà nước xuất hiện trước pháp luật vì Nhà nước là chủthể tạo ra hay ban hành pháp luật Tuy nhiên, những người theo quan điểm nhà nước cótrước pháp luật lại quên rằng pháp luật là công cụ được dùng để lập ra nhà nước, một cơquan nhà nước bất kỳ hay nguyên cả bộ máy nhà nước Nếu nhìn nhận ở phương diệnnày thì pháp luật xuất hiện trước nhà nước Tuy nhiên, trên cơ sở học thuyết của MácLênin về sự ra đời của nhà nước và pháp luật thì nhà nước và pháp luật là hai hiện tượngxuất hiện đồng thời, cùng tồn tại song song, gắn bó mật thiết với nhau vì những nguyênnhân làm xuất hiện nhà nước cũng chính là những nguyên nhân làm xuất hiện pháp luật.Nhà nước ra đời sau ba lần pan công lao động, xã hội có tư hữu, có mâu thuẫn giai cấpgay gắt thì cùng lúc đó pháp luật cũng ra đời Lý do để cho rằng NN và pháp luật xuấthiện đồng thời vì nhà nước phải được hiểu là cả một bộ máy NN còn pháp luật phảiđược hiểu bao gồm cả hệ thống các quy phạm pháp luật Do đó không thể cho rằngthành lập ra toàn bộ bộ máy nhà nước hoàn thiện, đánh dấu mốc cho sự hoàn thành NNrồi sau đó mới bắt tay vào xây dựng pháp luật hay ngược lại Sự hình thành NN và PL

do đó là cả 1 quá trình, không phải 1 ngày, 1 buổi, có sự đan xen, hỗ trợ qua lại lẫn nhau,chính quy định này của pháp luật lập ra một cơ quan NN, cơ quan đó lại ban hành quyđịnh để lập ra cơ quan khác và các cơ quan nhà nước lại tiếp tục ban hành các quy địnhpháp luật Nhà nước hình thành mà không có pháp luật xuất hiện đồng thời ở bên cạnh

để bảo vệ NN thì NN đó sẽ bị lật đỗ bởi một thế lực khác hay 1 giai cấp khác

Trong xã hội công xã nguyên thủy chưa có nhà nước nên chưa có pháp luật Thị tộcquản lý xã hội một cách trật tự bằng các quy phạm xã hội thuần túy như đạo đức, tậpquán, tôn giáo Những quy phạm đạo đức, tập quán được cả cộng đồng xây dựng nên,phù hợp với ý chí chung của cả cộng đồng nên được hầu hết mọi thành viên tự giác tuân

7 TS Phan Trung Hiền, ‘Lý luận về nhà nước và pháp luận, quyển 1’, Nxb Chính trị quốc gia-Sự thật, 2011 trang 15

theo Đặc biệt, khi kinh tế chưa phát triển con người còn kém về thể lực, trí tuệ các tínđiều tôn giáo điều chỉnh hành vi của họ một cách hữu hiệu Họ không dám phá vỡ cácquy tắc xử sự này vì tin vào sự chi phối của các lực lượng siêu nhiên đối với đời sốngcủa họ Tuy nhiên, trải qua ba lần phân công lao động, bản chất kinh tế xã hội đã thayđổi, từ một xã hội kém phát triển, không có giai cấp trở thành xã hội phát triển và có giaicấp Lợi ích của mọi người trong xã hội không còn thống nhất như trước nữa, thậm chímâu thuẫn với nhau Đứng trước thực tế này, các quy phạm xã hội như đạo đức, tậpquán, tôn giáo đã trở nên bất lực, không còn được mọi người tự giác chấp hành vì conngười lúc bấy giờ luôn có xu hướng tư lợi cho mình chứ không vì lợi ích chung của cộngđồng như trước đây Đặc biệt, trong quá trình đấu tranh giai cấp, thì giai cấp giàu cócũng không muốn duy trì các quy phạm xã hội sẵn có này vì nó không đem lại lợi íchcho giai cấp này nhiều nhất thay vào đó là nó vì lợi ích của toàn XH Vì vậy, giai cấpgiàu có đã tìm cách đặt ra các quy tắc xử sự mới, pháp luật nhằm mang đến lợi ích riêngcho giai cấp của mình nhiều nhất

Thêm vào đó, với bản chất lạc hậu, tập quán không đủ sức điều chỉnh các quan hệ xãhội mới xuất hiện như cho vay, cho mượn, cầm cố, mua bán Vì vậy, với nhu cầu giữ sự

ổn định, trật tự của xã hội, đòi hỏi phải có một quy phạm xã hội khác đủ sức điều chỉnhhành vi của con người khi xã hội đã thay đổi Quy phạm xã hội đặc biệt đó chính là phápluật

Như vậy, sự hình thành giai cấp và đấu tranh giai cấp tới mức không thể điều hoà

được dẫn tới sự ra đời của Nhà nước, cùng lúc với sự ra đời của Nhà nước là sự ra đời

một loại quy tắc của Nhà nước, đó là pháp luật Pháp luật được hình thành thông qua hai

phương thức chính sau đây:

Thứ nhất, giai cấp thống trị trong xã hội thừa nhận những quy phạm xã hội sẵn cótrong xã hội (tập quán, đạo đức, tôn giáo) có lợi cho giai cấp mình hoặc thay đổi chúngtheo hướng có lợi cho giai cấp mình và dùng quyền lực của nhà nước để đảm bảo cho nóđược thực hiện

Thứ hai, giai cấp cầm quyền đã đặt ra những quy tắc xử sự mới để điều chỉnh hành vicủa con người và đảm bảo cho những quy tắc xử sự này được thực hiện bằng bộ máycưỡng chế nhà nước

Như vậy nhà nước và pháp luật ra đời khi xã hội phát triển đến một giai đoạn nhấtđịnh, có tư hữu có đấu tranh giai cấp căng thẳng Nhà nước và pháp luật ra đời cùng mộtlúc, có cùng nguyên nhân và vì vậy có cùng bản chất

4. Trong xã hội công xã nguyên thủy, thị tộc quản lý xã hội bằng cách nào?

5. Hãy kể tên những quy phạm xã hội được dùng để điều chỉnh hành vi của con ngườitrong xã hội công xã nguyên thủy Tại sao các quy phạm này điều chỉnh hành vi của conngười trong thời kỳ công xã nguyên thủy một cách hiệu quả?

6. Các nhận định sau đây đúng hay sai và hãy giải thích tại sao?

a. Nhà nước ra đời trước pháp luật

b. Nguyên nhân làm xuất hiện pháp luật chính là sự ra đời của nhà nước

c. Nguyên nhân làm xuất hiện nhà nước là sự ra đời của pháp luật

d. Nhà nước là sản phẩm có điều kiện của xã hội

e. Nhà nước ra đời một cách khách quan

f. Công xã nguyên thủy là nhà nước đầu tiên trong lịch sử xã hội loài người

g. Thời kỳ đầu, xã hội công xã nguyên thủy hoàn toàn không có sự phân công lao động

Chương 2 BẢN CHẤT, HÌNH THỨC, CHỨC NĂNG VÀ KIỂU NHÀ NƯỚC

1.Bản chất của nhà nước

Bản chất nhà nước là thuộc tính bên trong gắn liền với nhà nước Nhà nước xuất hiện từ 2nguyên nhân chính, đó là mâu thuẫn (đấu tranh) giai cấp và nhu cầu quản lý xã hội Do đó,nhà nước luôn có hai thuộc tính, đó là tính giai cấp và tính xã hội Cụ thể, do đấu tranh giaicấp mà NN ra đời, vậy ngay từ khi ra đời nhà nước phải mang tính giai cấp, là công cụ bảo

vệ địa vị và quyền lợi của giai cấp thống trị Vì nhu cầu quản lý một xã hội đã thay đổi vềbản chất nên nhà nước ra đời để quản lý, giữ gìn xã hội trật tự ổn định và vì vậy nhà nướcmang tính xã hội

1.1. Tính giai cấp

Nhà nước là một bộ máy cưỡng chế nằm trong tay giai cấp cầm quyền Trong xã hội có giaicấp, giai cấp hoặc liên minh các giai cấp cầm quyền tổ chức ra bộ máy đặc biệt này để duytrì sự thống trị đối với xã hội, buộc các lực lượng xã hội khác phục tùng ý chí của mình, đểđem lại lợi ích trước hết cho giai cấp mình Khi đề cập đến tính giai cấp của nhà nước, mộtcâu hỏi cần phải được trả lời là: Nhà nước của giai cấp nào, do giai cấp nào lập ra và phục

vụ trước hết cho lợi ích của giai cấp nào?

Như vậy, xét về mặt bản chất, thông qua nhà nước, ý chí của giai cấp thống trị được hợppháp hóa thành ý chí nhà nước Cũng thông qua nhà nước, giai cấp hoặc liên minh giai cấpcầm quyền thực hiện sự thống trị xã hội trên các mặt: kinh tế, chính trị, tư tưởng

Quyền lực được hiểu là sức mạnh mà người khác phải nghe theo Trong một nhà nước, giaicấp nắm quyền lực về kinh tế sẽ nắm được nhà nước và từ đó nắm trong tay quyền lực chínhtrị Như đã trình bày, khi xã hội phân chia thành 2 thái cực rõ nét bên giàu và bên nghèo thìgiai cấp giàu có đã lập ra nhà nước để bảo vệ địa vị, tài sản hiện có, cũng chính giai cấpgiàu mới có đủ điều kiện kinh tế để xây dựng bộ máy cưỡng chế nhà nước, bao gồm nhà tù,cảnh sát

Một loại quyền lực khác mà giai cấp cầm quyền phải nắm giữ được để duy trì và bỗ trợquyền lực về kinh tế, chính trị đó chính là quyền lực về tư tưởng Có tiềm lực về kinh tế,nắm giữ bộ máy nhà nước giai cấp cầm quyền sẽ tìm cách tuyên truyền phổ biến tư tưởng

có lợi cho giai cấp mình( chính thống), đồng thời tìm cách hạn chế những tư tưởng khác bấtlợi cho họ

1.2. Tính xã hội

Ngoài tính giai cấp, nhà nước còn có tính xã hội Với tư cách là tổ chức công quyền, đạidiện cho xã hội, trong khi thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của mình, nhà nước bên cạnhphục vụ lợi ích của giai cấp thống trị còn tính đến lợi ích của toàn xã hội Nhà nước phảigiải quyết những vấn đề nảy sinh trong xã hội, bảo đảm duy trì các giá trị xã hội đã đạtđược, duy trì xã hội trật tự, ổn định để phát triển, bảo đảm lợi ích tối thiểu của các giai cấpđối lập

Tính giai cấp và tính xã hội luôn đi liền với nhau trong bản chất của nhà nước Hai thuộctính này không mâu thuẫn hay đối lập nhau mà ngược lại bổ sung cho nhau Không có nhànước nào chỉ có tính giai cấp mà không có tính xã hội và ngược lại Mối quan hệ giữa tính

giai cấp và tính xã hội xuất phát từ mối quan hệ giữa kiến trúc thượng tầng và cơ sở hạ tầng.Nhà nước là một bộ phận của kiến trúc thượng tầng, tồn tại trên nền tảng cơ sở hạ tầng là xãhội, vì vậy nhà nước phải có chính sách giữ cho xã hội trật tự, ổn định tạo một cơ sở hạ tầngvững chắc, bền vững thì nhà nước mới duy trì lâu dài, tránh sự sụp đổ Thêm vào đó, trongnhững điều kiện chừng mực nhất định, tính giai cấp và tính xã hội trùng khít lên nhau Điểnhình, việc tập trung xây dựng quân đội bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ hay các hoạt động phòngchống dịch bệnh, thiên tai hoặc khai hoang mở rộng lãnh thổ vừa thực hiện tính giai cấpcũng vừa thực hiện tính xã hội của nhà nước.

Từ những phân tích trên, có thể định nghĩa: Nhà nước là một tổ chức đặc biệt của quyền

lực chính trị, một bộ máy chuyên làm nhiệm vụ cưỡng chế và thực hiện các chức năng quản lý đặc biệt, nhằm duy trì trật tự xã hội và bảo vệ địa vị thống trị của giai cấp cầm quyền.

1.3. Phân biệt nhà nước với các tổ chức khác trong xã hội

So với các tổ chức thị tộc trong xã hội công xã nguyên thủy không có giai cấp và các tổchức khác trong xã hội có giai cấp ngày nay, nhà nước có những đặc điểm đặc trưng riêngbiệt sau đây:

1.3.1. Nhà nước với thị tộc

Khác với tổ chức thị tộc, nhà nước tổ chức dân cư theo đơn vị hành chính lãnh thổ chứkhông theo huyết thống Nhà nước là một tổ chức quyền lực công cộng đặc biệt, tách rakhỏi xã hội, nằm trong tay giai cấp thống trị để duy trì địa vị của giai cấp này đồng thờicũng để quản lý xã hội theo ý chí của giai cấp cầm quyền

1.3.2. Nhà nước với các tổ chức khác trong xã hội có giai cấp

So với các tổ chức khác trong xã hội có giai cấp như các đảng phái, các tổ chức chính trị,chính trị xã hội, các tổ chức xã hội nghề nghiệp… nhà nước có những đặc điểm riêng biệtsau đây:

• Nhà nước là chủ thể duy nhất có chủ quyền quốc gia, quyền tự quyết về các vấn đề đối nội

và đối ngoại trong phạm vi lãnh thổ của một nước mà không phụ thuộc vào sự tác động củacác yếu tố bên ngoài.8

• Nhà nước là đại diện chính thức cho toàn thể nhân dân cả nước, là chủ thể của luật côngpháp quốc tế Các tổ chức đảng, tổ chức chính trị xã hội như đoàn, hội chỉ có thể đại diệncho các thành viên của đảng phái và của tổ chức mình

8 Trường Đại học Luật Hà Nội, ‘Giáo trình lý luận nhà nhà nước và pháp luật’, Nxb Công an nhân dân, 2009, trang 52.

• Nhà nước phân chia dân cư theo địa giới hành chính- lãnh thổ không theo các tiêu chí nhưgiới tính, nghề nghiệp, tôn giáo…

• Nhà nước có bộ máy nhà nước được hợp thành từ các cơ quan nhà nước với một đội ngũcán bộ công chức chuyên làm nhiệm vụ quản lý và bảo vệ chế độ, có cả lực lượng cảnh sát,quân đội và các cơ sở vật chất kèm theo như nhà tù

• Nhà nước là chủ thể duy nhất có quyền ban hành pháp luật và đảm bảo cho pháp luật đượcthực hiện Đảng và các tổ chức chính trị xã hội khác không có quyền ban hành pháp luật

• Nhà nước là chủ thể duy nhất có quyền phát hành tiền, đặt ra và thu các loại thuế.9

Trên đây là những đặc điểm mang tính chất đặc thù gắn liền với nhà nước cũng như một sốthẩm quyền riêng biệt mà nhà nước là chủ thể duy nhất có được, góp phần làm nổi bật sựkhác biệt giữa nhà nước và các tổ chức khác trong xã hội có giai cấp ngày nay

2. Hình thức nhà nước

Nếu bản chất của nhà nước là thuộc tính bên trong gắn liền với nhà nước thì hình thức nhànước là vỏ bề ngoài của nhà nước Hình thức nhà nước là khái niệm dùng để chỉ phươngthức thành lập, cách thức tổ chức các cơ quan quyền lực tối cao, sự cấu thành nhà nước từcác đơn vị hành chính lãnh thổ và những phương pháp thực hiện quyền lực nhà nước Nhưvậy, khái niệm hình thức nhà nước được cấu thành từ ba yếu tố: hình thức chính thể, hìnhthức cấu trúc và chế độ chính trị

9 TS Phan Trung Hiền, ‘Lý luận về nhà nước và pháp luật quyển 1’, Nxb Chính trị quốc gia-sự thật, 2011, trang 27

Dựa vào mức độ tập trung quyền lực vào cá nhân đứng đầu nhà nước, hình thức chính thểquân chủ được chia làm hai loại: chính thể quân chủ tuyệt đối và chính thể quân chủ tươngđối, hay còn gọi là quân chủ chuyên chế và quân chủ hạn chế

• Quân chủ tuyệt đối (chuyên chế) là hình thức chính thể mà toàn bộ quyền lực đều tập trung

trong tay cá nhân đứng đầu Phần lớn các nhà nước chủ nô phương Đông và nhà nướcphong kiến đều tồn tại dưới hình thức chính thể này Ví dụ: Nhà nước chủ nô Ai Cập, Ấn

Độ và rất nhiều nhà nước phong kiến ở phương Đông lẫn phương Tây như Pháp, Anh,Trung Quốc và Việt Nam.10

• Quân chủ tương đối (hạn chế) là hình thức chính thể nhà nước mà trong đó cá nhân đứng

đầu vẫn tồn tại, tuy nhiên cá nhân này chỉ nắm một phần quyền lực nhà nước, phần còn lạithuộc về chủ thể khác, thậm chí sự tồn tại của người đứng đầu này chỉ mang tính tượngtrưng mà không có thực quyền Hình thức chính thể quân chủ hạn chế tồn tại trong kiểu nhànước phong kiến và tư sản

Có thể coi nhà nước phong kiến thời kỳ phân quyền cát cứ ở nhiều nước như Pháp, Ý, Đức

và Trung Quốc (thời kỳ Tam Quốc, Nam Bắc Triều, Ngũ Đại thập quốc)… tồn tại dưới hìnhthức chính thể quân chủ hạn chế.11 Trong thời kỳ này, nhà vua, người đứng đầu chính quyềntrung ương không thể nắm mọi quyền lực để điều hành đất nước mà quyền lực bị chia sẻ bởicác quan lại địa phương Đây là thời kỳ đầu của nhà nước phong kiến, khi chính quyềntrung ương còn yếu, các chúa đất không thần phục mà chống lại nhà vua, họ thiết lập quyềnlực trên lãnh địa riêng, tiến hành thu thuế riêng Như vậy, các chúa đất địa phương đã hạnchế quyền lực của nhà vua ở những mức độ khác nhau

Trong nhà nước tư sản, hình thức chính thể quân chủ hạn chế còn được gọi là quân chủ lập

hiến Hiến pháp là sản phẩm của nhà nước tư sản, giai cấp tư sản thông qua nghị viện lập ra

Hiến pháp với mục đích ban đầu là hạn chế quyền lực của nhà vua (hoàng đế, nữ hoàng,hoàng hậu) ngăn chặn sự phục hồi của nền chuyên chế phong kiến Vậy, quân chủ lập hiến

là hình thức chính thể nhà nước có vua nhưng nhà vua không nắm mọi quyền hành mà cóHiến pháp được nghị viện lập ra để hạn chế quyền lực của nhà vua

Dựa vào mức độ tương quan quyền lực giữa nhà vua và nghị viện, hình thức chính thể quân

chủ lập hiến được chia làm 2 loại, chính thể quân chủ nhị nguyên và quân chủ đại nghị.

• Chính thể quân chủ nhị nguyên là chính thể phân chia tương đương quyền lực giữa

nhà vua và nghị viện Trong đó, nghị viện nắm quyền lập pháp, nhà vua nắm quyền hành

10 Trường Đại học Luật Hà Nội, ‘Giáo trình lịch sử nhà nước và pháp luật thế giới’, Nxb Công an nhân dân, 2008 trang 61-115

11 Trường Đại học Luật Hà Nội, ‘Giáo trình lịch sử nhà nước và pháp luật thế giới’, Nxb Công an nhân dân, 2008, trang 120, 158 – 165

pháp Chính thể này đã từng xuất hiện ở Nhật và Đức vào cuối thế kỷ XIX khi mà giai cấp

tư sản chưa thật sự lớn mạnh trong khi giai cấp phong kiến chưa thật sự suy yếu Dần về

sau, với sự thành công của cách mạng khoa học kỹ thuật, giai cấp tư sản mạnh về kinh tế đã

dần thâu tóm quyền lực nhà nước vào tay mình Đến đây, chính thể quân chủ nhị nguyênhầu như không còn tồn tại trong nhà nước tư sản

• Chính thể quân chủ đại nghị là chính thể mà trong đó quyền lực thực tế của nhà vua

không tác động tới hoạt động lập pháp và rất hạn chế trong lĩnh vực hành pháp, tư pháp.Nhà nước tư sản khi đã thật sự lớn mạnh, đã loại bỏ dần quyền lực của giai cấp phong kiếntàn dư, quyền lực thật sự nằm trong tay nghị viện tư sản Chính thể này hiện nay tồn tại ởmột số nước như: Nhật Bản, Hà Lan, Anh, Bỉ, Thuỵ Điển

2.1.2. Chính thể cộng hoà

Hình thức chính thể cộng hoà là hình thức nhà nước mà trong đó người đứng đầu nhà nướcđược hình thành bằng cách thức bầu cử Chính thể này đã hình thành từ rất sớm, nhiều nhànước chủ nô tồn tại dưới hình thức cộng hòa như Xpác, Aten, La Mã và một số nhà nướcphong kiến vẫn tồn tại hình thức cộng hòa tự trị ở các thành phố phát triển Đa số nhà nước

tư sản ngày nay tồn tại dưới hình thức chính thể cộng hòa, hình thức này xóa bỏ triệt để tàn

dư của giai cấp phong kiến Các nước xã hội chủ nghĩa đều tồn tại dưới hình thức chính thểcộng hòa dân chủ

Dựa vào mức độ tham gia của nhân dân vào việc thành lập ra cơ quan quyền lực tối cao,chính thể cộng hoà cũng có hai hình thức chính là: cộng hoà quý tộc và cộng hoà dân chủ

• Trong chính thể cộng hoà quý tộc, pháp luật chỉ ghi nhận quyền bầu cử để lập ra các cơ

quan nhà nước tối cao là của riêng tầng lớp quý tộc giàu có Chính thể này chỉ phổ biếntrong kiểu nhà nước chủ nô, kiểu nhà nước phong kiến xưa kia nhưng hiện nay chính thểnày không còn tồn tại nữa

• Trong chính thể cộng hoà dân chủ, pháp luật quy định cho các tầng lớp nhân dân đều được

tham gia bầu cử để lập ra cơ quan đại diện của nhân dân (quốc hội, nghị viện)

Riêng đối với nhà nước tư sản, chính thể cộng hoà dân chủ còn có hai dạng là: cộng hoà

tổng thống và cộng hoà đại nghị (cộng hoà nghị viện) Nói chung, trong chính thể cộng hoà

đại nghị, nghị viện là thiết chế có quyền lực trung tâm, có vị trí vai trò rất lớn trong bộ máynhà nước Ngược lại, trong chính thể cộng hoà tổng thống, vai trò của nguyên thủ quốc gia

là rất quan trọng Bên cạnh đó, còn có cộng hòa hỗn hợp tồn tại ở Pháp, chứa đựng đặcđiểm chung của cộng hòa tổng thống và cộng hòa đại nghị.12

12 PGS.TS Luật học Nguyễn Đăng Dung, ‘Luật hiến pháp đối chiếu’, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, 2001 trang 81- 95.

2.2. Hình thức cấu trúc nhà nước

Hình thức cấu trúc nhà nước là sự cấu thành nhà nước từ các đơn vị hành chính lãnh thổ và

sự xác lập mối quan hệ qua lại giữa các cơ quan nhà nước ở trung ương và địa phương

Có hai hình thức cấu trúc nhà nước: nhà nước đơn nhất và nhà nước liên bang.

2.2.1. Nhà nước đơn nhất

Nhà nước đơn nhất là nhà nước thống nhất được chia thành các cấp đơn vị hành chính lãnhthổ như cấp tỉnh, cấp huyện, cấp xã Các đơn vị hành chính lãnh thổ không có yếu tố chủquyền nhà nước Cả nước có chung một bộ máy nhà nước bao gồm các cơ quan quyền lực,quản lý, tư pháp từ trung ương xuống địa phương; có chung một Hiến pháp và hệ thốngpháp luật thống nhất Ngày nay, các nước có hình thức cấu trúc đơn nhất là ở Việt Nam,Lào, Pháp, Hà Lan

2.2.2. Nhà nước liên bang

Nhà nước liên bang là nhà nước được hợp thành từ hai hay nhiều “nước” thành viên Nhànước liên bang có hai cấp độ bộ máy nhà nước và hệ thống pháp luật Một bộ máy nhà nước

ở cấp độ liên bang bao gồm hệ thống các cơ quan quyền lực, quản lý, xét xử chung cho cảliên bang và một bộ máy nhà nước riêng cho từng quốc gia thành viên Nhà nước liên bangcũng có hai cấp độ chủ quyền quốc gia, một chung cho toàn liên bang và một cho riêng mỗibang Cần lưu ý rằng, các bang thành viên trong nhà nước liên bang không được xem nhưmột quốc gia trên trường quốc tế, không thể là chủ thể độc lập của luật quốc tế Mỗi bangđược xem như một “nước” thành viên vì nó có sự độc lập nhất định về chính trị (có một bộmáy nhà nước và một hệ thống pháp luật riêng) Tuy nhiên, pháp luật của các nước thànhviên có giá trị pháp lý thấp hơn pháp luật liên bang Các nước có hình thức cấu trúc liênbang ngày nay là Cộng hoà liên bang Đức, Hợp chủng quốc Hoa Kỳ, Cộng hòa liên bangNga, Ấn Độ, Úc

2.3. Chế độ chính trị

Chế độ chính trị là tổng thể những phương pháp, cách thức mà nhà nước, các cơ quan nhànước sử dụng để thực hiện quyền lực nhà nước

Trên thực tế, mức độ dân chủ được sử dụng để làm căn cứ phân loại chế độ chính trị Chế

độ chính trị có thể phân chia thành hai loại dựa trên phương pháp dân chủ và phương phápphản dân chủ (cực đoan) trong việc sử dụng quyền lực nhà nước

Chế độ chính trị dân chủ thể hiện ở quyền của nhân dân tham gia giải quyết công việc nhànước Tuỳ theo mức độ, tính chất của sự tham gia đó mà có thể phân thành dân chủ thực sự

Sơ đồ hình thức của nhà nước

3.Chức năng của nhà nước

Bản chất giai cấp, vai trò xã hội của nhà nước thể hiện trực tiếp ở chức năng của nhà nước.Chức năng của nhà nước có mối quan hệ mật thiết với nhiệm vụ của nhà nước

Nhiệm vụ của nhà nước là mục tiêu ở phía trước mà nhà nước cần đạt đến, mục tiêu đó do

lực lượng lãnh đạo trong nhà nước đặt ra bao gồm những vấn đề nhà nước cần giải quyếttrong những giai đoạn lịch sử nhất định Nhà nước có những nhiệm vụ cơ bản mang tínhchiến lược lâu dài đồng thời cũng có những nhiệm vụ nhất thời trước mắt

Để đạt được những mục tiêu đó, nhà nước triển khai hoạt động của mình trên các mặt, cácphương diện khác nhau nhưng đều hướng tới điểm chung là hoàn thành nhiệm vụ chung củanhà nước Những mặt hoạt động đó được gọi là chức năng của nhà nước

Như vậy, chức năng của nhà nước là những hoạt động cơ bản của nhà nước, nhằm thực

hiện những nhiệm vụ trọng yếu nhất do lực lượng cầm quyền trong xã hội đặt ra mà nhà nước cần giải quyết.

Ví dụ: Tòa án có nhiệm vụ bảo vệ pháp luật, công bằng công lý lẽ phải nhưng bằng hoạt động xét xử tòa án mới làm được điều đó Như vậy, xét xử là chức năng của Tòa án còn bảo vệ pháp luật là nhiệm vụ của tòa án, mục đích cuối cùng mà tòa án cần đạt được.

Căn cứ vào các mặt, các phương diện cụ thể mà nhà nước triển khai hoạt động trên đó nhằmđạt được mục tiêu chung, nhà nước có các chức năng như chức năng kinh tế, chính trị, giáodục, văn hóa, xã hội, an ninh, quốc phòng…

Căn cứ vào phạm vi diễn ra các hoạt động của nhà nước, có thể chia chức năng nhà nướcthành chức năng đối nội và chức năng đối ngoại

• Chức năng đối nội của nhà nước là những mặt, những phương diện hoạt động của nhà nước

diễn ra bên trong lãnh thổ của nhà nước, nhằm giải quyết các vấn đề về chính trị, kinh tế,văn hoá, xã hội, an ninh, quốc phòng của đất nước

• Chức năng đối ngoại của nhà nước là những mặt, những phương diện hoạt động của nhà

nước diễn ra bên ngoài phạm vi lãnh thổ của nhà nước nhằm giải quyết các quan hệ của nhànước với các dân tộc, các quốc gia khác trên trường quốc tế Chức năng đối ngoại cũng baogồm chức năng kinh tế, chính trị, an ninh quốc phòng tuy nhiên nó diễn ra bên ngoài phạm

vi lãnh thổ quốc gia

Chức năng đối nội và đối ngoại có quan hệ mật thiết với nhau Việc xác định và thực hiệnchức năng đối ngoại luôn luôn phải xuất phát từ tình hình thực hiện chức năng đối nội.Ngược lại, kết quả của việc thực hiện chức năng đối ngoại sẽ tác động mạnh mẽ tới việc tiếnhành các chức năng đối nội

Lưu ý: Cần phân biệt chức năng nhà nước và chức năng của cơ quan nhà nước Chức năng

của nhà nước là phương diện hoạt động cơ bản của cả bộ máy nhà nước, mỗi cơ quan nhànước phải tham gia thực hiện ở mức độ khác nhau Chức năng của cơ quan nhà nước làphương diện hoạt động chủ yếu của cơ quan nhà nước cụ thể, góp phần thực hiện chức năngchung của nhà nước Vì vậy, một chức năng của nhà nước do nhiều cơ quan nhà nước thựchiện bằng những hình thức, hoạt động đặc trưng khác nhau

4.Các kiểu nhà nước

Kiểu nhà nước là tổng thể những nét đặc thù cơ bản của nhà nước, thể hiện bản chất giai cấp và những điều kiện tồn tại, phát triển của nhà nước trong một hình thái kinh tế - xã hội nhất định.

Cơ sở để xác định kiểu nhà nước là học thuyết Mác - Lênin về các hình thái kinh tế - xã hội.Mỗi kiểu nhà nước phù hợp với một hình thái kinh tế - xã hội nhất định Tính chất của mỗihình thái kinh tế - xã hội quy định những nét đặc thù cơ bản của một kiểu nhà nước tươngứng.

Trong lịch sử xã hội có giai cấp đã tồn tại bốn hình thái kinh tế - xã hội gắn liền với bốnkiểu nhà nước tương ứng là:

- Hình thái kinh tế - xã hội chiếm hữu nô lệ, có kiểu nhà nước chủ nô;

- Hình thái kinh tế - xã hội phong kiến, có kiểu nhà nước phong kiến;

- Hình thái kinh tế - xã hội tư bản chủ nghĩa, có kiểu nhà nước tư sản;

- Hình thái kinh tế - xã hội xã hội chủ nghĩa, có kiểu nhà nước xã hội chủ nghĩa.Mỗi kiểu nhà nước trên có những nét đặc thù riêng của nó Những nét đặc thù đó được biểuhiện ở chỗ nhà nước nằm trong tay giai cấp nào, phục vụ lợi ích của giai cấp nào Sự thaythế kiểu nhà nước này bằng một kiểu nhà nước khác tiến bộ hơn là một quy luật tất yếu.Quy luật về sự thay thế các kiểu nhà nước phù hợp với quy luật về sự phát triển và thay thếcủa các hình thái kinh tế - xã hội Cách mạng xã hội là con đường dẫn đến sự thay thế đó.Trong mối quan hệ giữa kiểu và hình thức nhà nước, kiểu nhà nước giữ vai trò quyết địnhbởi vì kiểu nhà nước có mối quan hệ mật thiết với bản chất của nhà nước cũng như quan hệsản xuất đặc trưng trong một hình thái kinh tế-xã hội cụ thể

Bài 3: BẢN CHẤT, HÌNH THỨC, CHỨC NĂNG VÀ KIỂU

PHÁP LUẬT

1.Bản chất của pháp luật

Bản chất pháp luật là những thuộc tính bên trong gắn liền với nó Pháp luật và nhà nước làhai hiện tượng song hành, trong đó pháp luật là công cụ hữu hiệu để giai cấp cầm quyềnthống trị các giai cấp khác cũng như quản lý xã hội trật tự, ổn định Do vậy, giống như nhànước, pháp luật vẫn chứa đựng trong nó hai thuộc tính vốn có, tính giai cấp và tính xã hội

1.1 Tính giai cấp

Pháp luật thể hiện ý chí của giai cấp thống trị Thông qua pháp luật, ý chí của giai cấp thốngtrị được nhà nước thể chế hoá thành ý chí của nhà nước và được nhà nước bảo đảm thựchiện Pháp luật là công cụ hữu hiệu bảo vệ lợi ích, củng cố địa vị của giai cấp thống trị.Thông qua pháp luật, giai cấp thống trị có thể đặt ra các loại tô thuế thu từ người dân nộpvào ngân sách nhà nước, quy định hành vi nào là đi ngược lại lợi ích của giai cấp thống trị

và biện pháp xử lý Nói cách khác, pháp luật xuất phát từ nhà nước, được bảo đảm thực hiệnbằng sức mạnh của nhà nước Do đó, giống như nhà nước, pháp luật cũng mang tính giaicấp Bên cạnh đó, bản chất của pháp luật còn được thể hiện thông qua tính xã hội

1.2 Tính xã hội

Pháp luật bên cạnh việc bảo vệ lợi ích, củng cố địa vị của giai cấp thống trị thì còn giữ vaitrò như là một công cụ sắc bén để duy trì xã hội trong vòng trật tự Bất kỳ kiểu pháp luậtnào trong lịch sử đều mang tính xã hội, bên cạnh việc bảo vệ lợi ích, phản ánh ý chí củariêng giai cấp thống trị, pháp luật còn bảo vệ, phản ánh lợi ích của tất cả các giai cấp khác,của toàn xã hội Ví dụ pháp luật có những quy định bảo vệ tính mạng, tài sản con người, bảo

vệ trẻ em, người già, người tàn tật, bảo vệ môi trường và thực hiện các chính sách an sinh

xã hội khác Tính xã hội của pháp luật càng rõ nét khi lợi ích của giai cấp thống trị về cơbản phù hợp với lợi ích của cả dân tộc, của các giai cấp khác

Mặt khác, giá trị xã hội của pháp luật còn thể hiện ở tính khách quan của pháp luật Phápluật vừa là thước đo hành vi của con người, vừa là công cụ điều chỉnh các quan hệ xã hội,trật tự hoá các quan hệ này nhằm hướng chúng vận động và phát triển phù hợp với quy luậtvận động khách quan của đời sống xã hội

Từ những luận điểm trên có thể định nghĩa pháp luật như sau:

Pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự do nhà nước ban hành (hoặc thừa nhận) nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội, được nhà nước đảm bảo thực hiện, kể cả bằng các biện pháp

cưỡng chế nhà nước, thể hiện ý chí của giai cấp thống trị trong xã hội và cũng là nhân tố để duy trì xã hội trật tự, ổn định

Cần lưu ý rằng định nghĩa trên được hiểu là pháp luật trong phạm vi của một quốc gia, donhà nước ban hành, mang ý chí của nhà nước, đặc biệt là ý chí của giai cấp cầm quyền Tuynhiên, ngày nay ngoài khái niệm pháp luật quốc gia, chúng ta còn có khái niệm pháp luậtquốc tế Về nguyên tắc, pháp luật quốc tế được xây dựng trên cơ sở cam kết, tự nguyện,bình đẳng và thỏa thuận giữa các chủ thể của luật quốc tế như là các quốc gia và vùng lãnhthổ

2. Hình thức của pháp luật

Hình thức pháp luật là những dạng biểu hiện ra bên ngoài nội dung bên trong của pháp luật(các quy tắc xử sự chung được nhà nước đặt ra hoặc thừa nhận) Hình thức pháp luật cònđược hiểu là những dạng tồn tại của pháp luật trên thực tế, là nguồn trực tiếp của luật Phápluật được thể hiện ra bên ngoài bởi các hình cơ bản sau đây:

bố trước những tập quán cụ thể nào đó có thể được áp dụng trong quá trình giải quyếtcác vụ án cụ thể Tập quán pháp tồn tại chủ yếu trong thời kỳ nhà nước chủ nô Ngàynay, đây không còn là hình thức pháp luật cơ bản, phổ biến có thể do tính lạc hậu củacác tập quán, và một phần do tính không thống nhất của hình thức pháp luật này trong cảnước Tuy nhiên, một số tập quán phù hợp, phản ánh truyền thống văn hóa vẫn được cácnhà nước ghi nhận như tập quán về việc xác định họ hoặc dân tộc

Ngoài ra, tương tự như tập quán pháp, tôn giáo pháp là một hình thức pháp luật bắtnguồn từ các quy tắc xử sự chung của các tín đồ tôn giáo, được nhà nước thừa nhận và

đảm bảo cho nó được thực hiện kể cả bằng cưỡng chế nhà nước.13 Pháp luật của cácquốc gia hồi giáo như Albania, Bulgaria, Kenya, Somalia, Indonexia, Pakistan, Iran, Irắccũng quy định, chống lại tôn giáo có nghĩa là đồng thời chống lại nhà nước.14

Ở nước ta, việc công nhận tập quán pháp được thực hiện thông qua các văn bảnquy phạm pháp luật Cụ thể:

Theo Điều 3 Bộ luật dân sự Việt Nam năm 2005 thì trong quá trình giải quyết các

vụ việc dân sự, cơ quan nhà nước hoặc cá nhân có thẩm quyền được áp dụng các tậpquán ở địa phương trong trường hợp văn bản quy phạm pháp luật không có quy định vàcác bên không có thỏa thuận Tập quán được áp dụng phải phù hợp với nguyên tắc đượcquy định trong Bộ luật dân sự này Ngoài việc quy định chung, Bộ luật Dân sự năm 2005còn cho phép áp dụng tập quán trong một số trường hợp cụ thể như bồi thường thiệt hại

do súc vật thả rong theo tập quán gây ra với điều kiện tập quán đó không trái pháp luật

và đạo đức xã hội, hoặc áp dụng tập quán để xác định dân tộc 15

Điều 7 Luật hôn nhân gia đình năm 2014 quy định: “Trong trường hợp pháp luậtkhông quy định và các bên không có thỏa thuận thì tập quán tốt đẹp thể hiện bản sắc củamỗi dân tộc, không trái với nguyên tắc quy định tại điều 2 và không vi phạm điều cấmcủa luật này được áp dụng”

Luật Thương mại năm 2005 tại Khoản 4 Điều 3 quy định “Trường hợp pháp luậtkhông có quy định, các bên không có thoả thuận và không có thói quen đã được thiết lậpgiữa các bên thì áp dụng tập quán thương mại nhưng không được trái với những nguyêntắc quy định trong Luật này và trong Bộ luật dân sự”

Trên đây là các cơ sở pháp lý được ghi nhận trong văn bản quy phạm pháp luật vềviệc cho phép áp dụng tập quán pháp ở Việt Nam Tuy nhiên, từ quy định trên cho thấyNhà nước ta chủ trương sử dụng tập quán pháp một cách hạn chế Tập quán pháp chỉ lànguồn bổ sung cho văn bản quy phạm pháp luật, chỉ được áp dụng tập quán trong lĩnhvực luật tư (luật dân sự theo nghĩa rộng) khi văn bản quy phạm pháp luật không quyđịnh, và tập quán được áp dụng không trái với nguyên tắc chung của pháp luật và cả đạođức Chính vì vậy, trên thực tế, các thẩm phán cũng rất ít khi áp dụng tập quán trong quátrình giải quyết các vụ việc Nguyên nhân chính là do chưa có sự thống nhất cao trongviệc công nhận và áp dụng tập quán Điều kiện “phải phù hợp với nguyên tắc chung củapháp luật và đạo đức” để một tập quán được áp dụng đã phần nào gây ra tâm lý ngán

13 TS Phan Trung Hiền, ‘Lý luận về nhà nước và pháp luật quyển 1’, Nxb Chính trị quốc gia-sự thật, 2011, trang 52.

14 GS,TS Phạm Hồng Thái, ‘Lý luận nhà nước và pháp luật’, Nxb Giao thông vận tải, 2009, trang 277

15 Khoản 1 điều 28 và khoản 1 Điều 625 Bộ luật dân sự năm 2005.

ngại áp dụng tập quán pháp của các thẩm phán.16 Mặc khác, nhược điểm của hình thứcpháp luật tập quán pháp là không có tính thống nhất trong phạm vi cả nước Vì vậy đã cókhá nhiều quy tắc xử sự thuộc về tập quán ở nước ta được ghi nhận trực tiếp trong cácvăn bản quy phạm pháp luật như tập quán về giỗ tổ Hùng Vương, tập quán về lối đichung, về tưới nước, tiêu nước trong canh tác hay tập quán về hụi, họ, biêu, phường…Một khi đã được quy định trong văn bản, thì không còn chỗ cho sự tồn tại của tập quánpháp

Án lệ là hình thức phổ biến nhất của tiền lệ pháp, án lệ chỉ được xây dựng bởi tòa ánkhông bao gồm các cơ quan hành pháp Trong quá trình xét xử, giải quyết các vụ việc cụthể, bản án và quyết định của tòa án cấp cao hơn được lấy làm mẫu để giải quyết những vụviệc có tính chất tương tự, xảy ra sau đó

Tiền lệ pháp được áp dụng phổ biến ở các nước theo hệ thống thông luật như Anh, Mỹ

và các nước khác đã từng là thuộc địa của Anh bao gồm Canada, Úc, New Zealand… Tiền

lệ pháp mang tính chất rập khuôn giữa các vụ việc được cho là có tình tiết giống nhau Kếtquả của một bản án trước có được áp dụng hay không phụ thuộc vào việc chứng minh các

vụ việc có tình tiết giống nhau hay khác nhau Điều này dễ tạo ra tình trạng tuỳ tiện, khôngthống nhất trong việc áp dụng pháp luật Hơn nữa, việc áp dụng tiền lệ pháp ảnh hưởng đếnnguyên tắc phân chia hoặc phân công quyền lực giữa các cơ quan nhà nước Vì vậy, tiền lệpháp không được coi là hình thức pháp luật cơ bản trong nhà nước pháp quyền Ngày nay, ởcác nước thuộc hệ thống thông luật như Anh, Mỹ, Úc… các văn bản quy phạm pháp luậtđược ban hành bởi nghị viện ngày một nhiều và các văn bản này có giá trị pháp lý cao hơn

án lệ.17 Bên cạnh đó, các quốc gia ở Châu Âu như Pháp, Đức, Ý, Hà Lan, Thụy Điển…(thuộc gia đình pháp luật Châu Âu lục địa hay Dân luật) dù ưu tiên hình thức văn bản quyphạm pháp luật, đặc biệt là các bộ luật nhưng ở các quốc gia này cũng không vắng mặt tiền

lệ pháp Tuy nhiên, tiền lệ pháp chủ yếu đóng vai trò bổ sung cho văn bản quy phạm phápluật theo phương thức giải thích pháp luật thành văn

16 Vụ hợp tác Quốc tế, Tòa án nhân dân tối cao, Báo cáo nghiên cứu tập quán pháp, thực trạng ở Việt Nam và một số

đề xuất nâng cao hiệu quả áp dụng tập quán pháp ở Việt nam, Trang 57.

17 Michelle Sanson, David Worswick and Thalia Anthony, ‘Connecting with Law’, Nxb Oxford University Press,

2009, trang 37 và Catriona Cook, ‘Laying Down the Law’, 2005, trang 153.

Tuy nhiên, tiền lệ pháp với tính chất là một hình thức pháp luật được xây dựng trên cơ

sở của những tình tiết cụ thể nó có thể bổ sung vào các khoảng trống pháp lý bị gây ra bởicác quy định có tính khái quát cao trong các văn bản quy phạm pháp luật Thêm vào đó, tiền

lệ pháp được ban hành, sửa đổi và bổ sung một cách nhanh chóng, chủ yếu thông qua việcthẩm phán đưa ra các phán quyết trong quá trình xét xử Điều này khắc phục được tính lạchậu, lỗi thời của văn bản quy phạm pháp luật với quy trình ban hành, sửa đổi, bổ sungnghiêm ngặt Mặt khác, trong quá trình sử dụng án lệ, các bản án, quyết định của tòa án phảiđược công khai, minh bạch, dễ dàng tiếp cận bởi bất kỳ cá nhân tổ chức nào, vì vậy gópphần hạn chế biểu hiện tiêu cực trong xét xử, đồng thời nâng cao kiến thức pháp luật chongười dân

Ở nước ta, từ năm 2005 Bộ chính trị đã đề xuất một nhiệm vụ mới cho Tòa án nhândân tối cao là phát triển án lệ.18 Trên cơ sở đó, vào năm 2012 Chánh án tòa án nhân dân tốicao đã ra quyết định số 74 về việc phê duyệt đề án “Phát triển án lệ của Tòa án nhân dân tốicao” Quyết định 74 đã nêu lên khái niệm tiền lệ pháp, chỉ ra sự khác biệt cơ bản giữa tiền lệpháp và án lệ Cụ thể, tiền lệ pháp là hình thức pháp luật hình thành thông qua hoạt động xét

xử của tòa án Trong hình thức này những quy tắc, lý lẽ được đưa ra làm căn cứ phán quyếttrong các bản án mẫu sau khi được thừa nhận sẽ trở thành khuôn mẫu áp dụng để giải quyếtcác vụ việc tương tự về sau Trong khi đó, án lệ là những bản án cụ thể được lấy làm mẫu đểgiải quyết các vụ việc có tính chất tương tự, xảy ra sau đó Theo tinh thần chỉ đạo của Tòa

án nhân dân tối cao trong quyết định trên thì việc sử dụng án lệ cũng chỉ coi là thứ yếu sauhình thức văn bản quy phạm pháp luật.19

Hiến pháp năm 2013 ra đời, tại Điều 104 quy định về nhiệm vụ của tòa án nhân dân tối

cao trong đó có nhiệm vụ “bảo đảm áp dụng thống nhất pháp luật trong xét xử” 20 Trên tinhthần Hiến định trên, Luật tổ chức Tòa án nhân dân vừa được Quốc hội thông qua ngày 24tháng 11 năm 2014, tại điểm c, khoản 2, Điều 22 đã thừa nhận chính thức sự có mặt của tiền

lệ pháp ở Việt Nam thông qua việc quy định nhiệm vụ của Hội đồng thẩm phán tòa án nhân

dân tối cao: “Lựa chọn quyết định giám đốc thẩm của Hội đồng thẩm phán tòa án nhân dân

tối cao, bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật, có tính chuẩn mực của các Tòa án, tổng kết phát triển thành án lệ và công bố án lệ để các Tòa án nghiên cứu trong xét xử”.

Bên cạnh đó, Luật phá sản năm 2014 có hiệu lực ngày 01 tháng 01 năm 2015 cũng quy định

18 Nghị quyết số 49/NQ-TW ngày 02-6-2005 của Bộ chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020.

19 Điều 1 mục 2 Quyết định 74 của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao về phê duyệt Đề án “ Phát triển án lệ của Tòa án nhân dân tối cao”.

20 Khoản 3 Điều 104 Hiến pháp năm 2013.

thẩm phán phải tham khảo quyết định giải quyết phá sản trước đó trong vụ việc phá sảntương tự theo hướng dẫn của Tòa án nhân dân tối cao”.21

Nghị quyết 03/2015/NQ-HĐTP của Hội đồng thẩm phán Tòa án Nhân dân tối cao đãban hành để quy định về quy trình lựa chọn, công bố và áp dụng án lệ Với nghị quyết nàyđến nay nước ta đã có 16 bản án lệ được lựa chọn và công bố Như vậy, pháp luật nước ta đãbắt đầu chính thức tồn tại dưới hình thức án lệ

3.1. Văn bản quy phạm pháp luật

Văn bản quy phạm pháp luật là văn bản do cơ quan nhà nước, cá nhân có thẩm quyền banhành theo một trình tự, thủ tục và hình thức được pháp luật quy định, trong đó có chứa cácquy tắc xử sự chung, có hiệu lực bắt buộc chung, được nhà nước bảo đảm thực hiện nhằm

để điều chỉnh các quan hệ xã hội

Như vậy, văn bản quy phạm pháp luật là văn bản có đầy đủ các yếu tố sau đây:

- Do cơ quan nhà nước hoặc cá nhân có thẩm quyền ban hành;

- Được ban hành theo đúng thủ tục, trình tự, hình thức do pháp luật quy định;

- Có chứa đựng các quy tắc xử sự chung,22

Văn bản quy phạm pháp luật hay còn gọi là luật thành văn là hình thức pháp luật được

sử dụng phổ biến bởi nhiều quốc gia trên thế giới ngày nay Đây là hình thức pháp luật cơbản nhất của các nước theo hệ thống dân luật ở Châu Âu như Pháp, Đức, Ý, Hà Lan, ThụyĐiển… Ưu điểm nổi bật của văn bản quy phạm pháp luật là rõ ràng, nhất quán, có tính chấtchủ động cũng như khả năng dự liệu và phòng ngừa cao Khi ban hành văn bản quy phạmpháp luật, các cơ quan ban hành có thể dự đoán được sự phát triển kinh tế xã hội để điềuchỉnh, định hướng phát triển kịp thời cho các quan hệ xã hội Tuy nhiên, hình thức pháp luậtnày có tính chất khái quát cao, đôi khi nhà làm luật không có khả năng dự liệu hết nhữngtình huống có thể xảy ra trong cuộc sống, tạo ra những “lỗ hổng” pháp luật

3.2.Các hệ thống pháp luật thế giới

Mặc dù mỗi quốc gia đều có hệ thống pháp luật riêng biệt do nhà nước ban hành, mang tínhgiai cấp và tính xã hội đặc trưng riêng của từng quốc gia Tuy nhiên, dựa trên những điểmtương đồng và khác biệt cơ bản giữa hệ thống pháp luật của các quốc gia, đặc biệt dựa trênhình thức pháp luật cơ bản của hệ thống pháp luật quốc gia, khoa học luật so sánh có thể

21 Khoản 14 Điều 9 Luật phá sản năm 2014.

22 Quy tắc xử sự chung là những chuẩn mực mà mọi cơ quan, tổ chức, cá nhân phải tuân theo khi tham gia quan hệ xã

hội được quy tắc đó điều chỉnh.

nhóm hệ thống pháp luật quốc gia của các nước trên thế giới thành bốn hệ thống pháp luậtchính như sau:

2.3.1. Hệ thống pháp luật Châu Âu Lục Địa (Civil Law family)

Đây là hệ thống pháp luật của các nước Châu Âu như Pháp, Đức,Ý, Bỉ, Hà Lan, ThụyĐiển…Hệ thống pháp luật của các nước này chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi luật dân sự La Mã,được xây dựng bởi các khái niệm trừu tượng,23 các nguyên tắc có tính khái quát cao dưới sựđóng góp lớn của các chuyên gia từ các trường đại học Hệ thống pháp luật Châu Âu lục địa

có sự phân biệt luật công và luật tư, luật nội dung và luật hình thức (luật tố tụng), chú trọngpháp luật thành văn (hình thức văn bản quy phạm pháp luật), nội dung của luật thường đượcchứa đựng trong các bộ luật Một đặc điểm khác nổi bật khác của hệ thống pháp luật này là

sự phát triển mạnh của ngành luật dân sự so với các ngành luật công khác.24

2.3.2. Hệ thống pháp luật Anh- Mỹ (Common Law family)

Đây là gia đình pháp lý của hệ thống pháp luật nước Anh và các nước đã từng là thuộc địacủa Anh như Mỹ, Úc, Canada, New Zealand… Luật của các nước này được hình thành chủyếu thông qua các nguyên tắc được các thẩm phán rút ra trong quá trình xét xử các vụ án cụthể Hệ thống pháp luật Anh-Mỹ coi trọng việc đi tìm giải pháp cho một vụ việc cụ thể thay

vì xây dựng những nguyên tắc xử sự chung cho hành vi của con người trong tương lai Vìvậy, hình thức pháp luật được sử dụng phổ biến ở các nước này là tiền lệ pháp

2.3.3. Hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa (Family of Socialist Law)

Xuất phát từ hệ thống pháp luật Châu Âu Lục Địa, hệ thống pháp luật của các nước xã hộichủ nghĩa duy trì nhiều đặc điểm của hệ thống pháp luật Châu Âu Lục Địa như chú trọngluật thành văn, xây dựng quy tắc xử sự chung mang tính dự liệu nhằm để điều chỉnh hành vicủa con người Tuy nhiên, hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa được xây dựng trên nền tảngcông hữu về tư liệu sản xuất chủ yếu trong xã hội Vì vậy, thay vì phát triển luật dân sự nhưcác nước Châu Âu, hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa có các ngành luật công phát triểnmạnh hơn Thêm vào đó, pháp luật của các nước xã hội chủ nghĩa như Trung Quốc, ViệtNam do ảnh hưởng bởi nho giáo, đề cao giai trò của việc hòa giải hơn là pháp luật của tòa

án, thậm chí tòa án cũng có nhiệm vụ hòa giải So với pháp luật tư sản, pháp luật xã hội chủnghĩa thường đặt lợi ích của gia đình, cộng đồng và xã hội lên trên lợi ích cá nhân

2.3.4. Hệ thống pháp luật tôn giáo (Family of religious law)

23 TS Nguyễn Ngọc Điện,’Giáo trình luật so sánh’ Tủ sách Đại học Cần Thơ năm 2007

24 René David, John Brierley, ‘Major legal systems in the world today’ London Stevens and Sons 1985 trang 22

Hệ thống pháp luật này bao gồm luật hồi giáo, luật Hindu và luật do thái với đặc điểmchung là luật xuất phát từ các quy tắc xử sự thuộc về tín ngưỡng tôn giáo Luật Hồi giáođược rút ra từ kinh Coran, mang nặng tính tôn giáo chứ không phải từ ý chí của nhà chứctrách vì vậy nó có tính ổn định rất cao Luật Hindu và Luật Do Thái cũng được xây dựngtrên cơ sở tục lệ và các tín điều của đạo Hindu và đạo Do Thái.

2.4 Phân biệt pháp luật với các quy phạm xã hội khác

Các quy phạm pháp luật do nhà nước ban hành có những đặc điểm, đặc thù riêng để phânbiệt với các loại quy phạm xã hội khác như phong tục, tập quán, tín điều tôn giáo, nội quycủa nhà trường, điều lệ của công ty, xí nghiệp, điều lệ Đoàn, Đảng… bởi các đặc điểm đặctrưng cơ bản sau:

2.4.1. Pháp luật có tính quy phạm phổ biến

Giống như các quy phạm đạo đức, tập quán, quy phạm của tổ chức chính trị, tổ chức chínhtrị - xã hội, pháp luật có tính quy phạm, là những quy tắc xử sự chung, là khuôn mẫu của

hành vi Tuy nhiên, khác với các quy tắc đó, pháp luật có tính quy phạm phổ biến Quy

phạm pháp luật có phạm vi điều chỉnh phổ quát hơn, rộng khắp hơn Về nguyên tắc, nhànước có thể can thiệp vào bất kỳ lĩnh vực nào của đời sống xã hội khi có nhu cầu cần canthiệp Điều này thể hiện ưu thế của pháp luật so với các quy phạm xã hội khác

2.4.2 Pháp luật mang tính ý chí

Pháp luật không thể là sản phẩm của sự tự phát hay cảm tính mà pháp luật luôn mang tính ýchí.25 Ý chí trong pháp luật về cơ bản chính là ý chí của giai cấp cầm quyền được hợp thứchóa bằng con đường nhà nước Tuy nhiên, trong những hoàn cảnh, chừng mực nhất địnhpháp luật cũng phản ánh ý chí của các giai cấp khác trong nhà nước Ví dụ dưới sự đấutranh đòi tăng lương giảm giờ làm của giai cấp công nhân, pháp luật tư sản cũng ghi nhận,phản ánh ý chí đó vào trong pháp luật của mình Vì pháp luật phản ánh ý chí của giai cấpcầm quyền nên pháp luật của các nhà nước khác nhau là khác nhau Trong khi pháp luậtphong kiến xử lý nhẹ đối với hành vi phạm tội của quan lại nhưng hà khắc đối với dânthường, cũng như cho phép quan lại dùng tiền để chuộc tội thì pháp luật xã hội chủ nghĩangày nay ghi nhận nguyên tắc mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật Chính vì phápluật mang trong nó ý chí của giai cấp thống trị nên nó được nhà nước đảm bảo thực hiện

2.4.3 Pháp luật được nhà nước đảm bảo thực hiện

Pháp luật do nhà nước ban hành, là công cụ sắc bén để bảo vệ nhà nước, để triển khai thựchiện ý chí của giai cấp cầm quyền trong nhà nước Vì vậy, bằng nhiều cách thức khác nhau,nhà nước đảm bảo cho pháp luật được thực hiện một cách nghiêm chỉnh

25 Trường Đại học Luật Hà Nội, ‘Giáo trình lý luận nhà nước và pháp luật’, Nxb Công an nhân dân, 2009 trang 72