TIỂU LUẬN môn cơ sở văn hóa VIỆT NAM đề tài văn hóa GIA ĐÌNH NGƯỜI VIỆT xưa và NAY

Ở Việt Nam, trong bối cảnhđất nước đổi mới và toàn cầu hóa hiện nay, gia đình luôn có một vị trí và vai tròquan trọng trong việc bảo vệ và gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹ

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

TIỂU LUẬN MÔN: CƠ SỞ VĂN HOA VIỆT NAM

Đề tài: VĂN HÓA GIA ĐÌNH NGƯỜI VIỆT XƯA VÀ

NAY

Giảng viên: Bùi Thị Như Ngọc Sinh viên: Bùi Đức Anh

Mã số sinh viên: 2052010002 Lớp : Ngôn Ngữ Anh K40

Hà Nội, tháng 03 năm 2022

MỤC LỤC

MỤC LỤC 1

MỞ ĐẦU 2

1 Tính cấp thiết của đề tài 2

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

4 Phương pháp nghiên cứu 3

NỘI DUNG 4

1 Khái niệm “Gia đình” 4

2 Khái niệm “Gia đình” xét từ góc độ Văn hóa học 4

3 Khái niệm “Văn hóa gia đình” 6

4 Văn hóa gia đình theo truyền thống Việt Nam 8

4.1 Quan niệm về gia đình truyền thống Việt Nam 8

4.2 Bản sắc gia đình truyền thống Việt Nam 9

4.3 Những chức năng của gia đình người Việt 11

5 Văn hóa gia đình Việt Nam hiện đại 13

5.1 Những biến chuyển mới của gia đình người Việt hiện nay 13

5.2 Thực trạng hiện nay và liên hệ thực tiễn 15

6 Giải pháp xây dựng văn hóa gia đình Việt Nam hiện nay 18

KẾT LUẬN

21 TÀI LIỆU THAM KHẢO

22

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng khẳng định: “Rất quan tâm đến gia đình làđúng và nhiều gia đình cộng lại mới thành xã hội, xã hội tốt thì gia đình càng tốt,gia đình tốt thì xã hội mới tốt Hạt nhân của xã hội là gia đình” Nhiều thập kỷ qua,

cơ cấu xã hội có sự biến đổi, nhưng tổ chức của gia đình không biến đổi nhiều Giađình là tế bào của xã hội, do đó, văn hóa gia đình đóng vai trò quan trọng trong vấn

đề giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống dân tộc Đó là nơi lưu giữ vàchuyển giao các giá trị văn hóa truyền thống từ thế hệ này sang thế hệ khác Trongnền văn hóa của mỗi dân tộc đều có văn hóa gia đình Ở Việt Nam, trong bối cảnhđất nước đổi mới và toàn cầu hóa hiện nay, gia đình luôn có một vị trí và vai tròquan trọng trong việc bảo vệ và gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp củadân tộc từ thế hệ này sang thế hệ khác Nói đến văn hóa của một dân tộc cần phảinói đến văn hóa gia đình của dân tộc đó Vậy văn hóa gia đình là gì? Văn hóa giađình Việt Nam hiện nay như thế nào? Làm thế nào để phát huy những giá trị truyềnthống tốt đẹp để xây dựng gia đình Việt Nam hiện đại? Em đã chọn đề tài “Vănhóa gia đình người Việt xưa và nay” nhằm trả lời cho những câu hỏi này

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Bài viết nêu lên một số vấn đề cụ thể về văn hóa gia đình nói chung và vănhóa gia đình Việt Nam hiện nay nói riêng Trên cơ sở đó, bài viết đặt vấn đề xâydựng văn hóa gia đình Việt Nam hiện đại theo hướng vừa kế thừa và phát huynhững giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của gia đình Việt Nam, vừa kết hợp vớinhững giá trị tiên tiến của gia đình hiện đại để phù hợp với sự vận động, phát triểntất yếu của xã hội Tất cả nhằm hướng tới thực hiện mục tiêu làm cho gia đình thực

sự là tế bào lành mạnh của xã hội, là tổ ấm của mỗi người

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng: Văn hóa của các gia đình Việt Nam nói chung

Phạm vi nghiên cứu: Đặc điểm của văn hóa gia đình người Việt trước đây

cũng như những biến chuyển mới trong thời kì hội nhập

4 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng phương pháp điều tra, khảo sát, thu thập tài liệu; từ đó đưa rađược những nhận xét, đánh giá về nét đẹp truyền thống và hiện đại của gia đìnhngười Việt, phân tích những ảnh hưởng tích cực, tiêu cực đến những thành viêntrong gia đình; nhằm giữ gìn, phát huy bản sắc dân tộc cũng như xây dựng giá trịvăn hóa gia đình trong thời kì đổi mới

NỘI DUNG

1 Khái niệm “Gia đình”

Theo từ điển Tiếng Việt định nghĩa: “Gia đình là đơn vị xã hội thành lập trên

cơ sở dòng máu, bắt đầu có từ thời đại thị tộc mẫu hệ; trong thời đại phong kiếnthường có cha, mẹ, con, cháu, có khi có cả chắt nữa; trong thời đại tư bản thườngchỉ có vợ chồng và con cái”

Ngay từ thời nguyên thủy cho tới hiện nay, không phụ thuộc vào cách kiếmsống, gia đình luôn tồn tại và là nơi để đáp ứng những nhu cầu cơ bản cho cácthành viên trong gia đình Song để đưa ra được một cách xác định phù hợp vớikhái niệm gia đình, một số nhà nghiên cứu xã hội học đã đưa ra sự so sánh giữa giađình loài người với cuộc sống lứa đôi của động vật, gia đình loài người luôn luôn

bị ràng buộc theo các điều kiện văn hóa xã hội của đời sống gia đình ở con người

Gia đình ở loài người luôn bị ràng buộc bởi các quy định, các chuẩn mực giátrị, sự kiểm tra và sự tác động của xã hội; vì thế theo các nhà xã hội học, thuật ngữgia đình chỉ nên dùng để nói về gia đình loài người

Thực tế, gia đình là một khái niệm phức hợp bao gồm các yếu tố sinh học,tâm lý, văn hóa, kinh tế, khiến cho nó không giống với bất kỳ một nhóm xã hộinào

Từ mỗi một góc độ nghiên cứu hay mỗi một khoa học khi xem xét về giađình đều có thể đưa ra một khái niệm gia đình cụ thể, phù hợp với nội dung nghiêncứu phù hợp và chỉ có như vậy mới có cách tiếp cận phù hợp đến với gia đình

2 Khái niệm “Gia đình” xét từ góc độ Văn hóa học

Hiện đang có nhiều định nghĩa khác nhau về gia đình (từ các góc độ củaLuật học, Kinh tế học, Văn hóa học, Xã hội học ) Những định nghĩa đó có khi rấtkhác nhau Chẳng hạn có một số định nghĩa sau: “Gia đình là cộng đồng người

cùng chung sống sinh hoạt chung dưới một mái nhà, làm thành đơn vị

nhấn mạnh đến một nhóm xã hội, nhóm tâm lý - tình cảm đặc thù với các mối quan hệ bên trong, với sự tác động qua lại trong nội bộ của các thành viên để thỏa

mãn những nhu cầu của mỗi người, đặc biệt là mối quan hệ giữa vợ và chồng.

Một số tác giả khi xem xét gia đình thì nhấn mạnh tới khía cạnh văn hóa.Chẳng hạn, theo Ngô Đức Thịnh thì gia đình, gia tộc, dòng họ là các hình thứccộng đồng huyết thống, một kiểu tập hợp, liên kết sớm nhất của con người Tươngứng với cộng đồng này từ lâu đã hình thành các dạng thức văn hóa đặc thù, màngười xưa thường gọi là gia phong, tức là “nếp nhà” Tùy theo mỗi địa phương,mỗi tộc người, thậm chí tùy theo truyền thống của mỗi gia đình mà có những sắcthái riêng về gia phong, thể hiện qua cách tổ chức gia đình (phụ hệ hay mẫu hệ),nghề nghiệp, học vấn, quan hệ và chuẩn mực ứng xử, cách thức giáo dục Gia đình

là một hiện tượng mang tính tổng thể, một cơ cấu đa diện mang tính sinh học, kinh

tế, xã hội và văn hóa Do vậy, khi quan tâm tới gia đình về phương diện văn hóa,gia phong, thì cũng không thể tách rời những đặc tính xã hội và kinh tế của nó

Từ góc độ Văn hóa học, có thể cho rằng: Gia đình là một nhóm xã hội đượchình thành trên cơ sở quan hệ hôn nhân và quan hệ huyết thống nảy sinh từ quan

hệ hôn nhân đó (cha mẹ, con cái, ông bà, họ hàng nội ngoại ) cùng chung sống;

là cái nôi nuôi dưỡng cho cả một đời người; là môi trường văn hóa đầu tiên giáo

dục nếp sống và hình thành nhân cách; là nơi hội tụ, chọn lọc và sáng

của con người và xã hội loài người.

Gia đình là tế bào của xã hội Tế bào gia đình có khỏe mạnh thì xã hội mớilành mạnh Nếu tế bào gia đình lỏng lẻo, không đảm đương tốt các vai trò và chứcnăng của mình, thì xã hội có nguy cơ xáo trộn cả về đời sống vật chất lẫn đời sốngtinh thần Sự khỏe mạnh của tế bào gia đình bao gồm cả sự khỏe mạnh về văn hóa

Gia đình là một thực thể xã hội, sự tồn tại của nó được xã hội thừa nhận.Như vậy bản thân gia đình đã mang một giá trị xã hội Chính các chức năng củagia đình mới đem lại cho nó một giá trị đích thực Cho đến nay các chức năng cơbản của gia đình vẫn còn giữ nguyên giá trị Sự thừa nhận các chức năng của giađình tức là đã thừa nhận gia đình là một giá trị trong xã hội

3 Khái niệm “Văn hóa gia đình”

Ngay từ giữa những năm 90 của thế kỷ XX, đã có một vài cuốn sách đề cậpđến văn hóa gia đình Tuy nhiên, khi nhắc đến văn hóa gia đình, các tác giả thườngkhông đưa ra định nghĩa về khái niệm văn hóa gia đình, mà chủ yếu đi sâu mô tảnhững biểu hiện cụ thể của nó

Lâu nay chúng ta thường nhắc đến các khái niệm văn hóa cộng đồng, vănhóa tộc người, văn hóa làng, văn hóa đô thị và cả văn hóa nhân loại Mỗi cộngđồng người đều có một kiểu văn hóa, bao gồm toàn bộ hệ giá trị, chuẩn mực, thịhiếu, đặc tính riêng của cộng đồng người đó Gia đình là một cộng đồng người thunhỏ Vì thế, chúng ta có thể nói đến văn hóa gia đình Vậy văn hóa gia đình là gì?

Có thể nói, văn hoá gia đình là một bộ phận hợp thành của nền văn hóa Việt Nam

Đó là hệ thống những giá trị chuẩn mực đặc thù, có chức năng kiểm soát, điềuhành hành vi và mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình và giữa gia đìnhvới xã hội Từ nhận thức này, chúng ta thấy có sự khác biệt giữa văn hóa gia đình

và gia đình văn hóa Nếu gia đình văn hóa là gia đình được xã hội thừa nhận đã đạt

được tiêu chuẩn nào đó về văn hóa theo quy ước, thì văn hóa gia đình

ở sự hiếu thuận của con cháu đối với cha, mẹ, ông, bà, tổ tiên; biểu hiện ở sự nêugương về nhân cách văn hóa trong gia đình và ở truyền thống gia phong của giađình, dòng họ Trên thực tế, gia đình không chỉ là một hiện tượng văn hóa, mà còn

là một giá trị văn hóa thấm sâu vào tư tưởng, tình cảm, lý tưởng sống của conngười “Gia đình được coi là giá trị tinh thần vô cùng quý báu của nhân loại, cầnđược giữ gìn và phát huy” Gia đình là một hiện tượng văn hóa và là một giá trịvăn hóa Tất cả các quan hệ và họat động sống của các thành viên trong gia đìnhđều biểu hiện đặc trưng văn hóa của con người

Hệ thống giá trị văn hóa của gia đình khi đã hình thành có vai trò chi phối,điều tiết các quan hệ gia đình, chi phối các phương thức ứng xử của các thành viêngia đình Hệ thống giá trị đó là cơ sở tồn tại của gia đình và giữ cho đời sống giađình bền vững và an sinh hạnh phúc Như vậy, gia đình không chỉ là một nhóm xãhội đặc thù, mà còn là một thực thể sinh học - văn hóa, một thiết chế xã hội - vănhóa “Gia đình ngay từ đầu là một tồn tại văn hóa, một thực thể văn hóa tất nhiêntrong mối liên hệ khăng khít với những yếu tố sinh học và giới tính Ở những trình

độ phát triển thấp của con người, đã là như thế, ở trình độ phát triển cao hơn, lạicàng như thế”

Từ sự phân tích trên, chúng ta có thể quan niệm về văn hóa gia đình như sau:

Văn hóa gia đình là hệ thống những giá trị, chuẩn mực điều tiết mối quan hệ giữacác thành viên trong gia đình và mối quan hệ giữa gia đình với xã hội, phản ánhbản chất của các hình thái gia đình đặc trưng cho các cộng đồng, các tộc người, cácdân tộc và các khu vực khác nhau được hình thành và phát triển qua lịch sử lâu dàicủa đời sống gia đình, gắn liền với những điều kiện phát triển kinh tế, môi trường

tự nhiên và xã hội

4 Văn hóa gia đình theo truyền thống Việt Nam

4.1 Quan niệm về gia đình truyền thống Việt Nam

Từ lâu truyền thống Việt Nam đã dành cho gia đình một chỗ đứng quantrọng không chỉ trong công việc xây dựng xã hội quốc gia, mà cả trong việc đàotạo con người nữa Truyền thống văn hóa Việt Nam coi gia đình là con đường phảiqua nếu các cá nhân muốn thành đạt và được kính trọng ngoài xã hội Tư tưởngnày đã ăn sâu trong quan niệm thăng tiến xã hôi của con người Việt Nam: muốn ổnđịnh thiên hạ thì phải có khả năng trị quốc; muốn trị được quốc điều trước tiên làphải tề gia Phần quan trọng nhất trong văn hóa làm người Việt Nam là phải tuânthủ gia đạo Đạo là con đường dẫn từ khởi điểm tới đích điểm Gia đạo chính lànhững nguyên tắc cơ bản và ổn định, những bổn phận phải làm và những điều phảitránh trong sinh hoạt gia đình Đây chính là cái khung tiêu chuẩn của đạo lý conngười Những điều nầy được chỉ dạy cho mọi thành viên trong gia đình Khi mọingười một mực trung thành tuân giữ, người ta gọi là người có gia giáo Một cáchđơn giản, gia giáo là sự chỉ dạy cách ăn nết ở trong gia đình, ngoài xã hội, nơi làngnước Thường những lời chỉ dạy nầy xuất phát từ kinh nghiệm sống của ngườitrước về cách cư xử, phép tắc, thói tục; các kinh nghiệm này đã được xã hội hóa.Người lớn trong gia đình đóng vai trò làm gương sáng, chỉ dạy cho trẻ nhỏ Mộtgia đình có gia giáo là gia đình có nề nếp, tôn ti trật tự, kính trên nhường dưới

Xã hội Việt Nam chịu ảnh hưởng Nho giáo của Trung Hoa, nên gia đìnhViệt Nam truyền thống cũng ảnh hưởng “lễ” của Nho giáo Lễ - một trong năm đứctính giữ gia đình, quốc gia an khang bình trị - có ảnh hưởng tới đối nhân xử thế, tớinhững mối quan hệ, giao dịch Mỗi người sống trong xã hội ít nhiều gì cũng phảituân theo những quy ước, những tục lệ của xã hội ấy trong việc giao tiếp liên hệvới mọi người chung quanh, từ thân đến sơ, từ ông bà cha mẹ đến bạn bè con cháu.Dân tộc ta từ xưa đến nay vẫn tôn trọng lễ giáo Xin đừng hiểu “lễ” là những tậptục ràng buộc của gia tộc, cũng đừng hiểu rằng “lễ” là những lễ nghi xưa cũ, càngkhông phải là lễ nghi của Tàu Phạm Côn Sơn cắt nghĩa: “Lễ là tình trạng kiến văncủa một hành vi quan trọng trong mọi xã hội, mọi tư tưởng tiến bộ đã có từ khi conngười được khai hóa.” Học giả Thu Giang Nguyễn Duy Cần nhận định: “Lễ, theo

Á đông, chẳng những có ý nghĩa là tự trị, tự chủ, mà cũng có nghĩa là nhân nữa.Nói tắt một lời, thì “tất cả thuật xử thế của người Á đông, đều ở trong một chữ lễ.”

4.2 Bản sắc gia đình truyền thống Việt Nam

Để có một cái nhìn tương đối chính xác và tổng quát, chúng ta nhìn vào cácyếu tố ảnh hưởng của Nho giáo trên gia đình Việt Nam Sau hàng ngàn năm Bắcthuộc, với ý đồ đồng hóa người Việt Nam như là một bộ phận, Trung Hoa luôn tìmmọi cách để tẩy não di sản Bách Việt từ trong cơ cấu xã hội đến nếp sống, nếp nghĩcủa người dân Việt Nam Hệ thống giáo dục con người và xã hội của Nho giáo làmột phương tiện để thực hiện cho ý đồ nầy Thậm chí có nơi và có thời hệ thốnggiáo dục Nho giáo đã trở thành mực thước, tiêu chuẩn và lối sống của người Việt,

từ thượng từng cơ sở tới sinh hoạt cơ bản của người dân, từ ngoài xã hội đến trongtình cảm gia đình Quan niệm xã hội trọng nam, khinh nữ (nhất nam viết hữu, thập

nữ viết vô), quan niệm nhất vua, nhì thầy, thứ ba mới tới cha mẹ (quân, sư, phụ),tam cương ngũ thường, tam tòng tứ đức, đã hun đúc nên nề nếp và gia phong, giađạo của người Việt Nam Một cách khái quát, dưới ba góc độ: đời sống nông

nghiệp, hệ thống luân lý và quan điểm nhân văn, chúng ta có thể nhận

nho giáo ảnh hưởng đến bản sắc gia đình Việt Nam như thế nào.

Dưới góc độ kinh tế, hơn 80% Người Việt Nam gắn liền và chọn nông

nghiệp làm kinh tế chủ yếu Đời sống của họ có lo toan bận bịu với ngày mùanhưng cũng thanh thản để tổ chức hội hè, đình đám, và lễ nhạc Quan niệm giađình đông con là phúc đức của ông bà, cũng đã xuất phát từ thực tiễn của cuộcsống nông nghiệp Sinh con là để có người lo việc đồng áng, và lập gia đình để cóngười phụ giúp nông trang

Hệ thống luân lý Nho giáo đã ăn sâu và trở thành chuẩn mức của các cách cư

xử giữa người với người Nền luân lý gia đình và xã hội Việt Nam đặt nặng trêntình tương thân tương trợ, trên trật tự chung, trên quyền lợi gia đình và tập thể, trênkhế ước và giao kèo, trên hy sinh, hiếu hòa và lấy gia đình làm quan trọng nhất.Những mẫu số chung giá trị của truyền thống văn hóa Việt Nam ấy đã va chạmkhông ít với môi trường mới, lối sống và cấu trúc thành thị mới trong thời cận vàhiện đại; trong đó, hệ thống gía trị đặt nền tảng trên bình đẳng, tinh thần dân chủ,

tự do cá nhân, luật lệ, thụ hưởng, cá nhân là quan trọng

Xã hội Việt Nam nhìn nhận gia đình là một thực thể nền tảng của xã hội.

Tinh thần Nho giáo với tư tưởng, học thuật, nếp sống, phong tục đã chi phối và trởthành nền tảng cho việc xây dựng xã hội, quốc gia Việt Nam Xã hội là một đại giađình, trong đó vua là thiên tử, và có sứ mạng truyền mệnh trời xuống cho toàn dân.Vua coi dân như con đẻ, và cai trị dân bằng Nhân và Đức Xã hội Việt Nam đượcchi phối bởi nhân trị thay cho pháp trị Mỗi người, mỗi giai cấp sống đúng vớiDanh của mình

Tinh thần Việt Nam ảnh hưởng bởi Nho giáo thật khác xa với tinh thần xã

hội Âu Mỹ Nơi đây, chữ hiếu, chữ trung, không còn là đạo đức và tiêu chuẩn hàngđầu để đánh giá một con người Tình cảm và hạnh phúc con người trong xã hộimới là căn bản; nam nữ bình đẳng trước pháp luật Xã hội có luật pháp chi phối

mọi thành phần và mọi ứng xử, bảo đảm quyền lợi đồng đều, ngay cả

ly hôn và quyền của cha mẹ cũng bị giới hạn.

4.3 Những chức năng của gia đình người Việt

4.3.1 Chức năng thỏa mãn nhu cầu tinh thần, tâm lý-tình cảm

Nhờ vào quan hệ hôn nhân và quan hệ huyết thống nên thành viên gia đình

có tình yêu thương và ý thức, trách nhiệm với nhau Chính vì vậy, gia đình là nơi

để mỗi được chăm sóc cả về vật chất lẫn tinh thần, được thỏa mãn nhu cầu tìnhcảm, cân bằng tâm lý, giải tỏa ức chế từ các quan hệ xã hội

Không phải ngẫu nhiên người ta gọi gia đình với cách gọi yêu thương, trìumến, ấm áp Trong gia đình, người già được chăm sóc khỏe mạnh, vui vẻ lạc quan,truyền lại cho con cháu vốn sống, cách ứng xử đẹp Nơi đó, con cái biết yêu kính,vâng lời cha mẹ, vợ chồng quan tâm chia sẻ vui buồn cực nhọc với nhau Ở đó,mỗi người cảm nhận được sự gần gũi, thân thương từ khoảng sân, mái nhà, chiếcgiường đến những quan hệ họ hàng thân thiết

Khi một thành viên gặp biến cố, gia đình, dòng họ sẽ có sự quan tâm, chia sẻ

và có sự giúp đỡ để niềm vui được nhân đôi, nỗi buồn được vơi đi một nửa Điều

đó sẻ tạo nên sợi dây vô hình nhưng bền chặt kết nối nghĩa tình những người tronggia đình, dòng họ, thân tộc lại với nhau Mối quan hệ đồng bào cũng từ đó mà hìnhthành trong làng xóm, trong xã hội, trở thành nền tảng của tình yêu quê hương, đấtnước, con người

4.3.2 Chức năng sinh sản, tái sản xuất con người

Chức năng này tồn tại một cách tự nhiên, vì xã hội chỉ tồn tại được khi hành

vi sinh sản vẫn còn được duy trì Theo dòng văn hóa, ở mỗi thời đại, việc sinh sảncủa gia đình có những hệ quả nhận thức khác nhau về giới tính, số lượng conngười Mặt khác, sự sinh sản trong gia đình giúp cho việc xác định nguồn cội của