Tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong dạy học bộ môn Vật lí

Ngày 31 tháng 01 năm 2005, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành chỉ thị về việc tăng cường công tác giáo dục bảo vệ môi trường, xác định nhiệm vụ trọng tâm đối với giáo dục phổ t

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM TÍCH HỢP GIÁO DỤC BẢO

VỆ MÔI TRƯỜNG TRONG DẠY HỌC BỘ MÔN VẬT LÍ

I PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài.

Môi trường có vai trò vô cùng quan trọng đối với đời sống con người Ngày nay vấn đề ô nhiễm môi trường, phá vỡ cân bằng sinh thái đã là vấn đề quan tâm chung của nhân loại Vì vậy, người ta coi vấn đề môi trường và bảo

vệ môi trường là một trong các "vấn đề toàn cầu"

Nguyên nhân gây ra ô nhiễm môi trường đã được xác định chủ yếu là do các hoạt động của con người như: phá rừng, sản xuất công – nông nghiệp, giao thông vận tải, sinh hoạt, dân số tăng nhanh…

Ở nước ta, môi trường và bảo vệ môi trường cũng đang là vấn đề được Đảng và nhà nước đặc biệt quan tâm Ngày 17 tháng 10 năm 2001 Thủ tướng chính phủ đã ban hành Quyết định số 1363/QĐ – TTg phê duyệt đề án: (( Đưa các nội dung bảo vệ môi trường vào hệ thống giáo dục quốc dân)) Ngày 31 tháng 01 năm 2005, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành chỉ thị

về việc tăng cường công tác giáo dục bảo vệ môi trường, xác định nhiệm vụ trọng tâm đối với giáo dục phổ thông là trang bị cho học sinh kiến thức, kĩ năng về môi trường, bảo vệ môi trường bằng hình thức tích hợp hợp lí trong các môn học, thông qua các hoạt động dạy và học và phong trào trường học thân thiện, học sinh tích cực

Trong quá trình giảng dạy Vật lí việc lồng ghép, tích hợp nội dung giáo dục bảo vệ môi trường là vấn đề không thể thiếu Vì vậy, để đáp ứng những yêu cầu đề ra, cùng với các môn học khác, cộng với sự giúp đỡ của đồng nghiệp rồi viết thành đề tài này

a Mục tiêu nghiên cứu.

Việc giáo dục bảo vệ môi trường trong giảng dạy bộ môn Vật lí nhằm mục đích để tất cả các em hiểu được bản chất của các vấn đề về môi trường như tính phức tạp, quan hệ nhiều mặt, tính hữu hạn của tài nguyên, thiên nhiên và khả năng chịu tải của môi trường, quan hệ chặt chẽ giữa môi trường

và phát triển giữa môi trường địa phương, vùng, quốc gia với môi trường khu vực và toàn cầu

Bên cạnh đó nhận thức được ý nghĩa và tầm quan trọng của các vấn đề

về môi trường như một nguồn lực để sinh sống, lao động và phát triển của mỗi cá nhân, cộng đồng, quốc gia và quốc tế Từ đó có thái độ, có ý thức trách nhiệm, cách ứng xử đúng đắn trước các vấn đề môi trường, xây dựng quan niệm đúng về ý thức, trách nhiệm, về giá trị nhân cách để dần hình thành các kĩ năng thu thập số liệu và phát triến sự đánh giá thẩm mĩ

Có tri thức, kĩ năng, phương pháp hành động để nâng cao năng lực lựa chọn phong cách sống, thích hợp với việc sử dụng hợp lí các nguồn tài nguyên thiên nhiên, có thể tham gia có hiệu quả vào việc phòng ngừa và giải quyết các vấn đề môi trường cụ thể nơi sinh sống, học tập và làm việc

Ngoài ra tôi hy vọng đề tài còn là tài liệu tham khảo cho việc dạy Vật lí của giáo viên các trường THCS trên địa bàn huyện

b Nhiệm vụ nghiên cứu.

Qua đề tài ((Tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong dạy học bộ môn Vật lí)) làm cho học sinh hiểu được:

 Về kiến thức:

• Khái niệm về môi trường, hệ sinh thái, các thành phần môi trường

và quan hệ giữa chúng

• Nguồn tài nguyên, khai thác, sử dụng, tái tạo tài nguyên và phát triển bền vững

• Dân số và môi trường.

• Sự ô nhiễm và suy thoái môi trường (hiện trạng, nguyên nhân, hậu quả)

• Các biện pháp bảo vệ môi trường

 Về kĩ năng:

• Có kĩ năng phát hiện vấn đề môi trường và ứng xử tích cực với các vấn đề môi trường nảy sinh

• Có hành động bảo vệ môi trường

• Tuyên truyền, vận động bảo vệ môi trường trong gia đình, nhà trường và cộng đồng

 Về thái độ:

• Có tình yêu thiên nhiên, yêu quê hương đất nước, tôn trọng di sản văn hóa, bảo vệ tài sản nhà trường

• Có thái độ thân thiện với môi trường, quan tâm thường xuyên với môi trường sống của cá nhân, gia đình và cộng đồng

• Bảo vệ đa dạng sinh học, bảo vệ rừng, bảo vệ đất đai, bảo vệ nguồn nước, không khí, bảo vệ cây xanh, giữ gìn môi trường xanh, sạch, đẹp

• Ủng hộ và chủ động tham gia các hoạt động bảo vệ môi trường, phê phán hành vi gây hại cho môi trường

3 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu: Tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong dạy học Vật lí được áp dụng trong các tiết dạy ở học sinh khối lớp 9 trường THCS

4 Giới hạn phạm vi nghiên cứu.

Đề tài “Tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong dạy học bộ môn Vật lí” được nghiên cứu và viết dựa vào đặc điểm tâm sinh lí của các đối tượng

5 Phương pháp nghiên cứu

 Dựa vào tình hình thực tế giảng dạy, dự giờ, trao đổi kinh nghiệm của các đồng nghiệp, thông qua tham khảo sách báo, các thông tin đại chúng

 Dựa vào công tác điều tra, khảo sát, tham quan, nghiên cứu tình hình môi trường ở địa phương, thảo luận phương án xử lí

 Dựa vào kinh nghiệm thực tế, các hoạt động thực tiễn, từ đó phân tích, tổng hợp để đưa ra các giải pháp giáo dục bảo vệ môi trường

 Tham khảo, nghiên cứu tài liệu hướng dẫn về giáo dục bảo vệ môi trường trong các môn học nói chung và trong môn vật lí nói riêng

 Tham khảo SGK, SGV, lớp 9 của nhà xuất bản Giáo dục

 Thăm dò ý kiến của học sinh sau mỗi giờ dạy để rút kinh nghiệm

 So sánh chất lượng giờ dạy, lực học của học sinh khi chưa áp dụng đề tài với khi đã áp dụng đề tài

II PHẦN NỘI DUNG

1 Cơ sở lí luận của đề tài nghiên cứu.

a Cơ sở pháp lí:

Căn cứ vào chủ trương của Đảng và Nhà nước, của ngành Giáo dục và Đào tạo về công tác giáo dục bảo vệ môi trường Căn cứ vào Luật bảo vệ môi trường 2005 Căn cứ quyết định1363/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệt đề án “Đưa nội dung bảo vệ môi trường vào hệ thống giáo dục quốc dân” Căn cứ quyết định 256/2003/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ

về việc phê duyệt Chiến lược bảo vệ môi trường Quốc gia đến năm 2010 và định hướng đến 2020, xác định bảo vệ môi trường là bộ phận cấu thành không thể tách rời của chiến lược kinh tế - xã hội, là cơ sở quan trọng đảm bảo phát triển bền vững đất nước

Căn cứ chỉ thị số 32/ 2006/ CT- BGD & ĐT ngày 01-8-2006 về nhiệm

vụ trọng tâm giáo dục phổ thông Chỉ thị 40 - CT/TW của ban bí Trung ương Đảng về việc xây dựng và nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lí giáo dục

Căn cứ vào các văn bản chỉ đạo của Sở Giáo dục & đào tạo tỉnh Đăk Lăk, của phòng Giáo dục và đào tạo huyện Cưmgar, của trường THCSv năm học 2011 – 2012

b Cơ sở lí luận:

Sự phát triển nhanh chóng về Kinh tế – xã hội trong những năm qua đã làm đổi mới xã hội Việt Nam, chỉ số kinh tế không ngừng nâng cao Tuy nhiên sự phát triển kinh tế chưa đảm bảo cân bằng với việc bảo vệ môi trường, những hiểm họa suy thoái môi trường ngày càng đe dọa cuộc sống của loài người Chính vì vậy bảo vệ môi trường là vấn đề sống còn của nhân loại và của mỗi quốc gia Việc tích hợp nội dung giáo dục bảo vệ môi trường đối với bộ môn Vật lí là việc làm cần thiết giúp học sinh hiểu biết được mối quan hệ giữa môi trường tự nhiên, môi trường xã hội và vai trò của con người

trong đó Từ đó sẽ có thái độ thân thiện với môi trường, yêu quý tôn trọng thiên nhiên, tôn trọng di sản văn hóa và ý thức được hành động trước vấn đề môi trường nảy sinh

c Cơ sở thực tiễn

Hiện nay con người đã khai thác quá mức và sử dụng không hợp lí các nguồn tài nguyên, dẫn đến mất cân bằng sinh thái, môi trường sống bị ô nhiễm nghiêm trọng và đang đe dọa đến cuộc sống con người như: Ô nhiễm không khí, hiệu ứng nhà kính, nguồn nước bị ô nhiễm, rừng bị suy giảm… Vì thế, việc lựa chọn địa chỉ, nội dung, để tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong giảng dạy Vật lí là vấn đề quan trọng và cần thiết nhằm trang bị cho học sinh một hệ thống kiến thức đầy đủ về môi trường và kĩ năng bảo vệ môi trường phù hợp với tâm lí lứa tuổi Bên cạnh đó tuyên truyền giáo dục nâng cao ý thức và trách nhiệm bảo vệ môi trường

2 Thực trạng.

a Thuận lợi - khó khăn.

 Thuận lợi.

• Tôi được phân giảng dạy học sinh khối lớp 9 nên công tác giáo dục bảo vệ môi trường, trường học có nhiều thuận lợi về sự hiểu biết về môi trường của học sinh

• Chương trình “xanh- sạch- đẹp” được nhà trường đưa vào danh mục thi đua từng tuần, từng tháng cho mỗi lớp bằng các công việc hàng ngày như: trồng cây, chăm sóc cây trồng, chậu cây cảnh, vệ sinh trường lớp

• Được khai thác các nội dung giáo dục môi trường trong các môn học khác như: Hóa học, Ngữ văn, Sinh học, Lịch sử, Địa lý, Giáo dục công dân và Công nghệ

• Diện tích quy hoạch sân chơi nhà trường được bê tông hóa, trồng nhiều cây xanh đã cho bóng mát

• Nhà trường có bể nước vệ sinh cho học sinh, trong quá trình vệ sinh trường lớp có hố đổ rác cho học sinh Khu rác thải được bố trí đổ riêng ở một vị trí khác, phát động thường xuyên phong trào

vệ sinh trường lớp vệ sinh nơi công cộng, nhà trường phân công địa điểm vị trí rõ ràng

 Khó khăn:

• Đồ dùng dạy học cho việc giáo dục bảo vệ môi trường hầu như không có, việc dạy chủ yếu là dạy chay, học chay

• Chưa được đào tạo chuyên sâu về nghành này, trong chương trình học việc giáo dục bảo vệ môi trường cũng chỉ sơ lược mang tính chất thông báo

• Thông tin về giáo dục và bảo vệ môi trường cũng đã có nhưng chưa có biện pháp sử lý kịp thời và có hiệu quả

• Mặt tiền nhà trường chưa quy hoạch được vẫn nằm sau đất và nhà ở của dân Hàng quán trước cổng nhà trường quá nhiều dẫn đến học sinh tham ăn hàng với số lượng quá đông cộng với ý thức bảo vệ môi trường còn hạn chế nên các em vô tư xả rác bừa bãi gây ô nhiễm môi trường

b Thành công - hạn chế.

 Thành công

• Làm cho bài học sinh động, gắn với thực tế hơn, tận dụng các cơ hội để giáo dục bảo vệ môi trường trên cơ sở đảm bảo kiến thức

cơ bản của môn học, tính lôgic của nội dung, không làm quá tải

về kiến thức và tăng thời gian thực hiện bài học

• Đã khai thác được tình hình thực tế môi trường của địa phương

và nhà trường

• Tạo cho học sinh tính chủ động tích cực, sáng tạo, tự giác tham gia vào quá trình học tập

• Tạo cơ hội cho học sinh phát hiện các vấn đề môi trường và tìm hướng giải quyết vấn đề dưới sự hướng dẫn và tổ chức của giáo viên

• Học sinh tham gia có hiệu quả vào các hoạt động bảo vệ môi trường của môi trường học tập và của địa phương

• Vận động phụ huynh học sinh tặng cây cảnh cho nhà trường, vận động chi đội, chi đoàn phát động phong trào thi đua tạo quang cảnh môi trường trong nhà trường

 Hạn chế.

• Việc bố trí cho học sinh đi tham quan, tìm hiểu môi trường còn quá ít, các chuyên gia về môi trường hầu như không có để mời nói chuyện

• Quy hoạch của nhà trường không hợp lý, trường đóng trên địa bàn gần chợ, phía trước cổng trường có quá nhiều hàng quán, do

đó việc bảo vệ môi trường còn gặp nhiều khó khăn

c Mặt mạnh - mặt yếu.

 Mặt mạnh

• Giáo dục bảo vệ môi trường là lĩnh vực giáo dục liên nghành, là cách tiếp cận liên môn và xuyên bộ môn

• Bảo vệ môi trường hiện nay đang là nhiệm vụ của toàn xã hội, trong đó có học sinh

• Lồng ghép giữa kiến thức bộ môn với kiến thức bảo vệ môi trường một cách hài hòa

• Giáo dục cho học sinh ý thức bảo vệ cây xanh và trồng cây xanh trong nhà trường và gia đình

• Hướng được sự quan tâm của các em tới môi trường để từ đó biết cách bảo vệ môi trường

 Mặt yếu:

• Vẫn chưa đưa ra được hướng giải quyết khi còn một số không ít học sinh không mấy quan tâm, thậm chí thờ ơ đối với việc bảo vệ môi trường

• Trong quá trình dạy học Vật lí, tôi đã đề cập đến các biện pháp giáo dục bảo vệ môi trường Tuy nhiên việc làm này còn chưa thường xuyên, đôi khi còn mang tính sách vở, thiếu sự gần gũi với đời sống thực tế học sinh

c Các nguyên nhân, các yếu tố tác động.

Việc giảng dạy ít đi sâu vào việc tích hợp nội dung bảo vệ môi trường

Do điều kiện phục vụ dạy học, cơ sở vật chất trang thiết bị còn thiếu, tài liệu, sách báo cho giáo viên và học sinh tham khảo chưa được phong phú, chưa đáp ứng được nhu cầu và hấp dẫn học sinh

Kĩ năng sử dụng các phương tiện phục vụ việc dạy học hiện đại của giáo viên còn hạn chế Như việc áp dụng công nghệ thông tin để giảng dạy, sưu tầm các tư liệu , tranh ảnh, phim liên quan đến môi trường

3 Giải pháp, biện pháp.

a Mục tiêu của giải pháp, biện pháp.

Để học sinh nhận thức đúng về vai trò của môi trường đối với cuộc sống, từ đó có những hành động cụ thể phù hợp thì trước hết cần đưa học sinh đến những vấn đề gần gũi hoặc phù hợp với nhận thức của các em Đối với bộ

môn Vật lí, việc giáo dục bảo vệ môi trường cho học sinh cần thông qua các nội dung của từng bài học cụ thể trong chương trình học

b Nội dung và cách thức thực hiện giải pháp, biện pháp

Hiện nay chúng ta đang đứng trước tình trạng môi trường bị suy thoái nghiêm trọng Nguyên nhân do sự phát triển mạnh mẽ của các ngành công nghiệp đã thải ra môi trường một lượng khí thải rất lớn, làm ô nhiễm nghiêm trọng đến môi trường sống Tuy nhiên việc tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường như trên sẽ không đem lại hiệu quả, học sinh sẽ không hiểu biết về tác động của môi trường đối với loài người, như thế sẽ làm môi trường ngày càng mất cân bằng về sinh thái, đe dọa nghiêm trọng đến cuộc sống con người Để cho nội dung tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường có hiệu quả tôi mạnh dạn trình bày một số phương pháp tích hợp như sau:

Phương pháp 1: Thu thập tài liệu sinh động và có sức thuyết phục.

Hiện nay với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, việc tìm kiếm bất cứ tư liệu nào trên mạng internet cũng trở nên dễ dàng Đây là một điều kiện thuận lợi cho việc đổi mới phương pháp dạy học nói chung và việc tích hợp bảo vệ môi trường nói riêng

Sau khi xây dựng được nội dung tích hợp giáo viên tìm và lựa chọn những hình ảnh sinh động, ấn tượng phù hợp với yêu cầu để đưa vào bài giảng

Phương pháp 2: Ứng dụng công nghệ thông tin để dạy nội dung tích hợp.

Việc ứng dụng công nghệ thông tin để dạy học sẽ phát huy cao tính trực quan của bài dạy Đặc biệt phần tích hợp bảo vệ môi trường đòi hỏi không chỉ cung cấp kiến thức, kĩ năng mà quan trọng là hình thành ở học sinh thái độ trước các vấn đề về môi trường, điều này sẽ đạt được hiệu quả cao khi các em

được chứng kiến những hình ảnh về thực trạng cũng như hậu quả của ô nhiễm môi trường

c Điều kiện thực hiện giải pháp, biện pháp.

Các giải pháp, biện pháp trên được thực hiện qua các tiết dạy trên lớp trong bộ môn Vật lí 9 trường THCS

Bám sát chuẩn kiến thức, kĩ năng để thiết kế bài giảng Sử dụng các phương pháp dạy học tích cực

Sử dụng các hình thức tổ chức dạy học tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường một cách hợp lí, hiệu quả, linh hoạt, phù hợp với các đặc trưng của môn học, trình độ học sinh, thời lượng dạy học và các điều kiện dạy học cụ thể của trường, của địa phương

Thiết kế và hướng dẫn học sinh thực hiện thông qua các dạng câu hỏi, bài tập phát triển tư duy và rèn luyện kĩ năng, hướng dẫn sử dụng các thiết bị dạy học, các giờ thực hành…

d Mối quan hệ giữa các giải pháp, biện pháp.

Góp phần phát huy tính chủ động, tích cực, sáng tạo, tự giác của học sinh trong học tập và tham gia các hoạt động thực tiễn giáo dục bảo vệ môi trường

Nhằm góp phần cải thiện môi trường ở nhà trường và địa phương Hướng dẫn học sinh có thói quen vận dụng các kiến thức đã học vào giải quyết các vấn đề thực tiễn giáo dục bảo vệ môi trường

Hướng dẫn học sinh thực hiện các hoạt động thực tiễn giáo dục bảo vệ môi trường với các hình thức đa dạng, phong phú, có sức hấp dẫn, phù hợp, tạo niềm vui và thái độ tự tin trong học tập cho học sinh

Giúp học sinh phát triển tối đa năng lực, tiềm năng của bản thân

e Kết quả khảo nghiệm, giá trị khoa học của vấn đề nghiên cứu.

Chuẩn bị nội dung trước mỗi bài dạy.