Giáo trình kiến trúc máy tính vũ đình tân (chủ biên)

Thông tin và s mã hóa thông tinự... Các mô hình ki n trúc máy tínhế 5.1 Mô hình ki n trúc Von Neumannế a.. Mô hình chung... Lượng thông tin là gì ?.

TRƯ NG CAO Đ NG NGH  CÔNG NGHI P HÀ N I Ờ Ẳ Ề Ệ Ộ

Hà N i ­  năm 2011 ộ

Ch ươ ng I: T ng quan v  ki n trúc máy tính ổ ề ế

1. Các m c l ch s  phát tri n công ngh  máy tínhố ị ử ể ệ

S  phát tri n c a máy tính đự ể ủ ược mô t  d a trên s  ti n b  c a các côngả ự ự ế ộ ủ  ngh  ch  t o các linh ki n c  b n c a máy tính nh : b  x  lý, b  nh , cácệ ế ạ ệ ơ ả ủ ư ộ ử ộ ớ  ngo i vi,…Ta có th  nói máy tính đi n t  s  tr i qua b n th  h  liên ti p.ạ ể ệ ử ố ả ố ế ệ ế  

Vi c chuy n t  th  h  trệ ể ừ ế ệ ước sang th  h  sau đế ệ ược đ c tr ng b ng m t sặ ư ằ ộ ự thay đ i c  b n v  công ngh  ổ ơ ả ề ệ

a.  Th  h  đ u tiên (1946­1957) ế ệ ầ

Hình I.1: Máy tính ENIACENIAC (Electronic Numerical Integrator and Computer) là máy tính đi n tệ ử 

s   đ u   tiên   do   Giáo   s   Mauchly   và   ngố ầ ư ười   h c   trò   Eckert     t i   Đ i   h cọ ạ ạ ọ  Pennsylvania thi t k  vào năm 1943 và đế ế ược hoàn thành vào năm 1946. Đây là 

m t máy tính kh ng l  v i th  tích dài 20 mét, cao 2,8 mét và r ng vài mét.ộ ổ ồ ớ ể ộ  ENIAC bao g m: 18.000 đèn đi n t , 1.500 ồ ệ ử

công t c t  đ ng, cân n ng 30 t n, và tiêu th  140KW gi  Nó có 20 thanhắ ự ộ ặ ấ ụ ờ  ghi 10 bit (tính toán trên s  th p phân). Có kh  năng th c hi n 5.000 phép toánố ậ ả ự ệ  

c ng trong m t giây.  Công vi c l p trình b ng tay b ng cách đ u n i các đ uộ ộ ệ ậ ằ ằ ấ ố ầ  

c m đi n và dùng các ng t đi n. ắ ệ ắ ệ

Giáo s  toán h c John Von Neumann đã đ a ra ý tư ọ ư ưởng thi t k  máy tínhế ế  IAS (Princeton Institute for Advanced Studies): chương trình đượ ưc l u trong bộ 

nh , b  đi u khi n s  l y l nh và bi n đ i giá tr  c a d  li u trong ph n bớ ộ ề ể ẽ ấ ệ ế ổ ị ủ ữ ệ ầ ộ 

nh , b  làm toán và lu n lý (ALU: Arithmetic And Logic Unit) đớ ộ ậ ược đi uề  khi n đ  tính toán trên d  li u nh  phân, đi u khi n ho t đ ng c a các thi t bể ể ữ ệ ị ề ể ạ ộ ủ ế ị vào ra. Đây là m t ý tộ ưởng n n t ng cho các máy tính hi n đ i ngày nay. Máyề ả ệ ạ  tính này còn được g i là máy tính Von Neumann. ọ

Vào nh ng năm đ u c a th p niên 50, nh ng máy tính thữ ầ ủ ậ ữ ương m i đ uạ ầ  tiên được đ a ra th  trư ị ường: 48 h  máy UNIVAC I và 19 h  máy IBM 701 đãệ ệ  

được bán ra. 

b.  Th  h  th  hai (1958­1964) ế ệ ứ

Công ty Bell đã phát minh ra transistor vào năm 1947 và do đó th  h  thế ệ ứ hai c a máy tính đủ ược đ c tr ng b ng s  thay th  các đèn đi n t  b ng cácặ ư ằ ự ế ệ ử ằ  

transistor lưỡng c c. Tuy nhiên, đ n cu i th p niên 50, máy tính thự ế ố ậ ương m iạ  dùng transistor m i xu t hi n trên th  trớ ấ ệ ị ường. Kích thước máy tính gi m, rả ẻ 

ti n h n, tiêu t n năng lề ơ ố ượng ít h n. Vào th i đi m này, m ch in và b  nhơ ờ ể ạ ộ ớ 

b ng xuy n t  đằ ế ừ ược dùng. Ngôn ng  c p cao xu t hi n (nh  FORTRAN nămữ ấ ấ ệ ư  

1956, COBOL năm 1959, ALGOL năm 1960) và h  đi u hành ki u tu n tệ ề ể ầ ự (Batch Processing)  được dùng. Trong h   đi u hành này, chệ ề ương trình c aủ  

người dùng th  nh t đứ ấ ược ch y, xong đ n chạ ế ương trình c a ngủ ười dùng thứ hai và c  th  ti p t c. ứ ế ế ụ

c.  Th  h  th  ba (1965­1971) ế ệ ứ

Th  h  th  ba đế ệ ứ ược đánh d u b ng s  xu t hi n c a các m ch k t (m chấ ằ ự ấ ệ ủ ạ ế ạ  tích h p ­ IC: Integrated Circuit). Các m ch k t đ  tích h p m t đ  th p (SSI:ợ ạ ế ộ ợ ậ ộ ấ  Small Scale Integration) có th  ch a vài ch c linh ki n và k t đ  tích h p m tể ứ ụ ệ ế ộ ợ ậ  

đ  trung bình (MSI: Medium Scale Integration) ch a hàng trăm linh ki n trênộ ứ ệ  

h p r t cao (VLSI: Very Large Scale Integration) có th  ch a h n 10 ngàn linhợ ấ ể ứ ơ  

ki n trên m ch. Hi n nay, các chip VLSI ch a hàng tri u linh ki n. ệ ạ ệ ứ ệ ệ

V i s  xu t hi n c a b  vi x  lý (microprocessor) ch a c  ph n th c hi nớ ự ấ ệ ủ ộ ử ứ ả ầ ự ệ  

và ph n đi u khi n c a m t b  x  lý, s  phát tri n c a công ngh  bán d n cácầ ề ể ủ ộ ộ ử ự ể ủ ệ ẫ  máy vi tính đã được ch  t o và kh i đ u cho các th  h  máy tính cá nhân.  ế ạ ở ầ ế ệCác b  nh  bán d n, b  nh  cache, b  nh   o độ ớ ẫ ộ ớ ộ ớ ả ược dùng r ng rãi.  ộ

Các k  thu t c i ti n t c đ  x  lý c a máy tính không ng ng đỹ ậ ả ế ố ộ ử ủ ừ ược phát tri n: k  thu t  ng d n, k  thu t vô hể ỹ ậ ố ẫ ỹ ậ ướng, x  lý song song m c đ  cao,… ử ứ ộ

e.  Khuynh hướng hi n t i ệ ạ

Vi c chuy n t  th  h  th  t  sang th  h  th  5 còn ch a rõ ràng. Ngệ ể ừ ế ệ ứ ư ế ệ ứ ư ườ  i

Nh t đã và đang đi tiên phong trong các chậ ương trình nghiên c u đ  cho ra đ iứ ể ờ  

th  h  th  5 c a máy tính, th  h  c a nh ng máy tính thông minh, d a trên cácế ệ ứ ủ ế ệ ủ ữ ự  ngôn ng  trí tu  nhân t o nh  LISP và PROLOG,  và nh ng giao di n ngữ ệ ạ ư ữ ệ ườ  i ­máy thông minh. Đ n th i đi m này, các nghiên c u đã cho ra các s n ph mế ờ ể ứ ả ẩ  

bước đ u và g n đây nh t (2004) là s  ra m t s n ph m ngầ ầ ấ ự ắ ả ẩ ười máy thông minh   g n   gi ng   v i   con   ngầ ố ớ ười   nh t:   ASIMO   (Advanced   Step   Innovativeấ  Mobility: Bước chân tiên ti n c a đ i m i và chuy n đ ng). V i hàng trămế ủ ổ ớ ể ộ ớ  nghìn máy móc đi n t  t i tân đ t trong c  th , ASIMO có th  lên/xu ng c uệ ử ố ặ ơ ể ể ố ầ  thang m t cách uy n chuy n, nh n di n ngộ ể ể ậ ệ ười, các c  ch  hành đ ng, gi ngử ỉ ộ ọ  nói và đáp  ng m t s  m nh l nh c a con ngứ ộ ố ệ ệ ủ ười. Th m chí, nó có th  b tậ ể ắ  

chước c  đ ng, g i tên ngử ộ ọ ười và cung c p thông tin ngay sau khi b n h i, r tấ ạ ỏ ấ  

g n gũi và thân thi n. Hi n nay có nhi u công ty, vi n nghiên c u c a Nh tầ ệ ệ ề ệ ứ ủ ậ  thuê Asimo ti p khách và hế ướng d n khách tham quan nh : Vi n B o tàngẫ ư ệ ả  Khoa h c năng lọ ượng và Đ i m i qu c gia, hãng IBM Nh t B n, Công ty đi nổ ớ ố ậ ả ệ  

l c Tokyo. Hãng Honda b t đ u nghiên c u ASIMO t  năm 1986 d a vàoự ắ ầ ứ ừ ự  

nguyên lý chuy n đ ng b ng hai chân. Cho t i nay, hãng đã ch  t o để ộ ằ ớ ế ạ ược 50 robot ASIMO. 

Các ti n b  liên t c v  m t đ  tích h p trong VLSI đã cho phép th c hi nế ộ ụ ề ậ ộ ợ ự ệ  các m ch vi x  lý ngày càng m nh (8 bit, 16 bit, 32 bit và 64 bit v i vi c xu tạ ử ạ ớ ệ ấ  

hi n các b  x  lý RISC năm 1986 và các b  x  lý siêu vô hệ ộ ử ộ ử ướng năm 1990). Chính các b  x  lý này giúp th c hi n các máy tính song song v i t  vài b  xộ ử ự ệ ớ ừ ộ ử 

lý đ n vài ngàn b  x  lý. Đi u này làm các chuyên gia v  ki n trúc máy tínhế ộ ử ề ề ế  tiên đoán th  h  th  5 là th  h  các máy tính x  lý song song.  ế ệ ứ ế ệ ử

B ng 1ả : Các th  h  máy tínhế ệ  

2. Thông tin và s  mã hóa thông tinự

a. Khái ni m thông tinệ

Hình I.2: Thông tin v  2 tr ng thái có ý nghĩa c a hi u đi n thề ạ ủ ệ ệ ế Khái ni m v  thông tin g n li n v i s  hi u bi t m t tr ng thái cho s nệ ề ắ ề ớ ự ể ế ộ ạ ẵ  trong nhi u tr ng thái có th  có vào m t th i đi m cho trề ạ ể ộ ờ ể ước.  

Trong hình này, chúng ta quy ước có hai tr ng thái có ý nghĩa: tr ng tháiạ ạ  

th p khi hi u đi n th  th p h n Vấ ệ ệ ế ấ ơ L và tr ng thái cao khi hi u đi n th  l n h nạ ệ ệ ế ớ ơ  

VH. Đ  có thông tin, ta ph i xác đ nh th i đi m ta nhìn tr ng thái c a tín hi u.ể ả ị ờ ể ạ ủ ệ  Thí d , t i th i đi m tụ ạ ờ ể 1 thì tín hi u   tr ng thái th p và t i th i đi m tệ ở ạ ấ ạ ờ ể 2 thì tín 

hi u   tr ng thái cao. ệ ở ạ

b. Lượng thông tin và s  mã hoá thông tinự

Thông tin được đo lường b ng đ n v  thông tin mà ta g i là bit. Lằ ơ ị ọ ượ  ngthông tin được đ nh nghĩa b i công th c: ị ở ứ

   I = Log2(N) 

Trong đó: I: là lượng thông tin tính b ng bit ằ

   N: là s  tr ng thái có th  có ố ạ ể

V y m t bit  ng v i s  hi u bi t c a m t tr ng thái trong hai tr ng thái cóậ ộ ứ ớ ự ể ế ủ ộ ạ ạ  

th  có. Thí d , s  hi u bi t c a m t tr ng thái trong 8 tr ng thái có th   ngể ụ ự ể ế ủ ộ ạ ạ ể ứ  

v i m t lớ ộ ượng thông tin là: 

   I = Log2(8) = 3 bit 

Tám tr ng thái đạ ược ghi nh n nh  3 s  nh  phân (m i s  nh  phân có thậ ờ ố ị ỗ ố ị ể 

có giá tr  0 ho c 1). ị ặ

Nh  v y lư ậ ượng thông tin là s  con s  nh  phân c n thi t đ  bi u di n số ố ị ầ ế ể ể ễ ố 

tr ng thái có th  có. Do v y, m t con s  nh  phân đạ ể ậ ộ ố ị ược g i là m t bit. M t tọ ộ ộ ừ 

n bit có th  tể ượng tr ng m t tr ng thái trong t ng s  2ư ộ ạ ổ ố n tr ng thái mà t  đó cóạ ừ  

th  tể ượng tr ng. V y m t t  n bit tư ậ ộ ừ ương  ng v i m t lứ ớ ộ ượng thông tin n bit. 

1. 

D ng t ng quát đ  bi u di n giá tr  c a m t s : ạ ổ ể ể ễ ị ủ ộ ố

(ph n nguyên c a s  có n ch  s  đầ ủ ố ữ ố ược đánh s  th  t  t   0 đ n n­ố ứ ự ừ ế

1) bi: giá tr  c a ch  s  th  i k:ị ủ ữ ố ứ  h  s  (k=10: h  th p phân; k=2: h  nhệ ố ệ ậ ệ ị 

Ví d : Đ i 23.37510 sang nh  phân. Chúng ta s  chuy n đ i ph n nguyênụ ổ ị ẽ ể ổ ầ  dùng phương th c s  dứ ố ư

Tuy nhiên, trong vi c bi n đ i ph n l  c a m t s  th p phân sang s  nhệ ế ổ ầ ẻ ủ ộ ố ậ ố ị phân theo phương th c nhân, có m t s  trứ ộ ố ường h p vi c bi n đ i s  l p l i vôợ ệ ế ổ ố ặ ạ  

Decimal (Base 10) 

Thông thường, người ta nhóm 4 bit trong h  nh  phân h  đ  bi u di n sệ ị ệ ể ể ễ ố 

dướ ại d ng th p l c phân (Hexadecimal). ậ ụ

Nh  v y, d a vào cách bi n đ i s  trong b ng nêu trên, chúng ta có ví dư ậ ự ế ổ ố ả ụ 

v  cách bi n đ i các s  trong các h  th ng s  khác nhau theo h  nh  phân: ề ế ổ ố ệ ố ố ệ ị

•10112 = (102)(112) = 234 

•234 = (24)(34) = (102)(112) = 10112 

•1010102 = (1012)(0102)  =  52 8 

•011011012 = (01102)(11012) = 6D16 

M t t  n bit có th  bi u di n t t c  các s  dộ ừ ể ể ễ ấ ả ố ương t  0 t i 2ừ ớ n­1. N u dế i là 

m t s  nh  phân th  i, m t t  n bit tộ ố ị ứ ộ ừ ương  ng v i m t s  nguyên th p phân. ứ ớ ộ ố ậ n 

d. S  nguyên có d uố ấ

Có nhi u cách đ  bi u di n m t s  n bit có d u. Trong t t c  m i cách thìề ể ể ễ ộ ố ấ ấ ả ọ  bit cao nh t luôn tấ ượng tr ng cho d u.  ư ấ

Khi đó, bit d u có giá tr  là 0 thì s  nguyên dấ ị ố ương, bit d u có giá tr  là 1 thìấ ị  

s  nguyên âm. Tuy nhiên, cách bi u di n d u này không đúng trong trố ể ễ ấ ường h pợ  

s  đố ược bi u di n b ng s  th a K mà ta s  xét   ph n sau trong chể ễ ằ ố ừ ẽ ở ầ ương này (bit d u có giá tr  là 1 thì s  nguyên dấ ị ố ương, bit d u có giá tr  là 0 thì s  nguyênấ ị ố  âm). 

      dn­1      dn­2      dn­3            . . . .   d2  d1  d0    

S  nguyên có bit dố n­1 là bit d u và có tr  s  tấ ị ố ượng tr ng b i các bit t  dư ở ừ 0 t iớ  

dn­2 . 

Cách bi u di n b ng tr  tuy t đ i và d u ể ễ ằ ị ệ ố ấ

Trong cách này, bit dn­1 là bit d u và các bit t  dấ ừ 0 t i dớ n­2 cho giá tr  tuy tị ệ  

­M t Byte (8 bit) có th  bi u di n các s  có d u t  ­127 t i +127.  ộ ể ể ễ ố ấ ừ ớ

­Có hai cách bi u di n s  không là 0000 0000 (+0) và 1000 0000 (­0). ể ễ ố

Đ  có s  bù 2 c a m t s  nào đó, ngể ố ủ ộ ố ười ta l y s  bù 1 r i c ng thêm 1.ấ ố ồ ộ  

V y m t t  n bit (dậ ộ ừ n­1   d0) có tr  th p phân. ị ậ

Ví d : ụ +2510 = 000110012    ­2510 = 111001112 

­Dùng 1 Byte (8 bit) đ  bi u di n m t s  có d u l n nh t là +127 và sể ể ễ ộ ố ấ ớ ấ ố 

nh  nh t là –128. ỏ ấ

­Ch  có m t giá tr  0: +0 = 00000000ỉ ộ ị 2, ­0 = 000000002

      B ng 3ả : S  4 bit có d u theo cách bi u di n s  âm b ng s  bù 2 ố ấ ể ễ ố ằ ố

Cách bi u di n b ng s  th a K ể ễ ằ ố ừ

Trong cách này, s  dố ương c a m t s  N có đủ ộ ố ược b ng cách “c ng thêmằ ộ  vào” s  th a K đố ừ ược ch n sao cho t ng c a K và m t s  âm b t k  luôn luônọ ổ ủ ộ ố ấ ỳ  

dương. S  âm ­N c a s  N có đố ủ ố ược b ng cáck l y K­N (hay l y bù hai c a sằ ấ ấ ủ ố 

v a xác đ nh).  ừ ị

Ví d :ụ  (s  th a K=128, s  “c ng thêm vào” 128 là m t s  nguyên dố ừ ố ộ ộ ố ương. 

S  âm là s  l y bù hai s  v a tính, b  qua s  gi  c a bit cao nh t) : ố ố ấ ố ừ ỏ ố ữ ủ ấ

 +2510 = 100110012  ­2510 = 011001112 

­Dùng 1 Byte (8 bit) đ  bi u di n m t s  có d u l n nh t là +127 và sể ể ễ ộ ố ấ ớ ấ ố 

nh  nh t là –128. ỏ ấ

­Ch  có m t giá tr  0: +0 = 10000000ỉ ộ ị 2, ­0 = 100000002 

Cách bi u di n s  nguyên có d u b ng s  bù 2 để ễ ố ấ ằ ố ược dùng r ng rãi cho cácộ  phép tính s  nguyên. Nó có l i là không c n thu t toán đ c bi t nào cho cácố ợ ầ ậ ặ ệ  phép tính c ng và tính tr , và giúp phát hi n d  dàng các trộ ừ ệ ễ ường h p b  tràn. ợ ịCác cách bi u di n b ng "d u , tr  tuy t đ i" ho c b ng "s  bù 1" d n đ nể ễ ằ ấ ị ệ ố ặ ằ ố ẫ ế  

vi c dùng các thu t toán ph c t p và b t l i vì luôn có hai cách bi u di n c aệ ậ ứ ạ ấ ợ ể ễ ủ  

s  không. Cách bi u di n b ng "d u , tr  tuy t đ i" đố ể ễ ằ ấ ị ệ ố ược dùng cho phép nhân 

c a s  có d u ch m đ ng. ủ ố ấ ấ ộ

Cách bi u di n b ng s  th a K để ễ ằ ố ừ ược dùng cho s  mũ c a các s  có d uố ủ ố ấ  

ch m đ ng. Cách này làm cho vi c so sánh các s  mũ có d u khác nhau trấ ộ ệ ố ấ ở thành vi c so sánh các s  nguyên dệ ố ương. 

e. Cách bi u di n s  v i d u ch m đ ngể ễ ố ớ ấ ấ ộ

Trước khi đi vào cách bi u di n s  v i d u ch m đ ng, chúng ta xét đ nể ễ ố ớ ấ ấ ộ ế  cách bi u di n m t s  dể ễ ộ ố ướ ại d ng d u ch m xác đ nh.  ấ ấ ị

Ví d :  ụ

­  Trong h  th p phân, s  254ệ ậ ố 10 có th  bi u di n dể ể ễ ưới các d ng sau: ạ

254 * 10 ;  25.4 * 10 ;  2.54 * 10 ;  0.254 * 10 ;  0.0254 * 10 ; … 

­  Trong h  nh  phân, s  (0.00011)ệ ị ố 2 (tương đương v i s  0.09375ớ ố 10) có 

th  bi u di n dể ể ễ ưới các d ng : ạ

4

Các cách bi u di n này gây khó khăn trong m t s  phép so sánh các s  Để ễ ộ ố ố ể 

d  dàng trong các phép tính, các s  đễ ố ược chu n hoá v  m t d ng bi u di n: ẩ ề ộ ạ ể ễ

± 1. fff f x 2± E 

Trong đó: f là ph n l ; E là ph n mũ ầ ẻ ầ

S  ch m đ ng đố ấ ộ ược chu n hoá, cho phép bi u di n g n đúng các s  th pẩ ể ễ ầ ố ậ  phân r t l n hay r t nh  dấ ớ ấ ỏ ướ ại d ng m t s  nh  phân theo m t d ng qui ộ ố ị ộ ạ ướ  c.Thành ph n c a s  ch m đ ng bao g m: ph n d u, ph n mũ và ph n đ nh tr ầ ủ ố ấ ộ ồ ầ ấ ầ ầ ị ị  

Nh  v y, cách này cho phép bi u di n g n đúng các s  th c, t t c  các s  đ uư ậ ể ễ ầ ố ự ấ ả ố ề  

có cùng cách bi u di n.  ể ễ

Có nhi u cách bi u di n d u ch m đ ng, trong đó cách bi u di n theoề ể ễ ấ ấ ộ ể ễ  chu n IEEE 754 đẩ ược dùng r ng rãi trong khoa h c máy tính hi n nay. Trongộ ọ ệ  cách bi u di n này, ph n đ nh tr  có d ng 1,f v i s  1  n tăng và f là ph n sể ễ ầ ị ị ạ ớ ố ẩ ầ ố 

l  ẽ

Chu n IEEE 754 đ nh nghĩa hai d ng bi u di n s  ch m đ ng: ẩ ị ạ ể ễ ố ấ ộ

­ S  ch m đ ng chính xác đ n v i đ nh d ng đố ấ ộ ơ ớ ị ạ ược đ nh nghĩa: chi u dàiị ề  

s : 32 bit đố ược chia thành các trường: d u S (Sign bit ­ 1 bit), mũ E (Exponent ­ấ  

8 bit), ph n l  F (Fraction ­ 23 bit).  ầ ẻ

S  này tố ương  ng v i s  th c (­1)ứ ớ ố ự S * (1,f1 f2   f23) * 2(E ­ 127)

bit   31   30       23  22       bit 1  bit 0 

S  E       

f1 f2

f22 f23Hình I.3: Bi u di n s  có d u ch m đ ng chính xác đ n v i 32 bit ể ễ ố ấ ấ ộ ơ ớ

­ S  ch m đ ng chính xác kép v i đ nh d ng đố ấ ộ ớ ị ạ ược đ nh nghĩa: chi u dàiị ề  

s : 64 bit đố ược chia thành các trường: d u S (Sign bit ­ 1 bit), mũ E (Exponent ­ấ  

11 bit), ph n l  F (Fraction ­ 52 bit) ầ ẻ

S  này tố ương  ng v i s  th c (­1)ứ ớ ố ự S * (1,f1 f2   f52) * 2(E ­ 1023)

bit   63   62       52  51       bit 1  bit 0 

S  E  f1 f2   f51 f52

Hình I.4: Bi u di n s  có d u ch m đ ng chính xác kép v i 64 bit ể ễ ố ấ ấ ộ ớ

Đ  thu n l i trong m t s  phép tính toán, IEEE đ nh nghĩa m t s  d ngể ậ ợ ộ ố ị ộ ố ạ  

m  r ng c a chu n IEEE 754: ở ộ ủ ẩ

Tham s  ố

Chính xác đ nơ

Mở   r ngộ  chính xác đ nơ  

Chính xác kép 

Mở   r ngộ  chính   xác kép 

Giá tr  mũ t i thi u ị ố ể ­126  ≤ ­ 1022  ­1022  ≤ ­16382 

Chi u dài trề ường l  Fẻ   23  ≥ 31  52  ≥63 

Chu n IEEE 754 cho phép bi u di n các s  chu n hoá (các bit c a E khôngẩ ể ễ ố ẩ ủ  cùng lúc b ng 0 ho c b ng 1), các s  không chu n hoá (các bit c a E khôngằ ặ ằ ố ẩ ủ  cùng lúc b ng 0 và ph n s  l  f1 f2   khác không), tr  s  0 (các bit c a Eằ ầ ố ẻ ị ố ủ  không cùng lúc b ng 0 và ph n s  l  b ng không), và các ký t  đ c bi t (cácằ ầ ố ẻ ằ ự ặ ệ  bit c a E không cùng lúc b ng 1 và ph n l  khác không). ủ ằ ầ ẻ

Ví d  các bụ ước bi n đ i s  th p phân ­12.625ế ổ ố ậ 10 sang s  ch m đ ng chu nố ấ ộ ẩ  IEEE 754 chính xác đ n (32 bit): ơ

¾ Bước 1: Đ i s  ­12.625ổ ố 10 sang nh  phân: ­12.625ị 10 = ­1100.1012. 

f. Bi u di n các s  th p phânể ễ ố ậ

 M t vài  ng d ng, đ c bi t  ng d ng qu n l , b t bu c các phép tínhộ ứ ụ ặ ệ ứ ụ ả ư ắ ộ  

th pphân ph i chính xác, không làm trn s  V i m t s  bit c  đ nh, ta khôngậ ả ̣ ố ớ ộ ố ố ị  

th  đ i m tcách chính xác s  nh  phân thành s  th p phân và ngể ổ ộ ố ị ố ậ ượ ạc l i. VÌ 

v y, khi c n ph i dùngs  th p phân, ta dùng cách bi u di n s  th p phân măậ ầ ả ố ậ ể ễ ố ậ  

b ng nh  phân (BCD: BinaryCoded Decimal) theo đó m i s  th p phân đằ ị ỗ ố ậ ượ  c

mă v i 4 s  nh  phân (b ng I.6).ớ ố ị ả

o Trước h t ta l y s  bù 9 c a s  079 b ng cách: 999 ­ 079 = 920.   oế ấ ố ủ ố ằ  

C ng 1 vào s  bù 9 ta độ ố ượ ốc s  bù 10:    920 + 1 = 921.  o Bi u di nể ễ  

s  921 dố ướ ại d ng s  BCD, ta có:  1001 0010 0001ố BCD 

g. Bi u di n các ký tể ễ ự

Tu  theo các h  th ng khác nhau, có th  s  d ng các b ng mã khác nhau:ỳ ệ ố ể ử ụ ả  ASCII, EBCDIC, UNICODE, Các h  th ng trệ ố ước đây thường dùng b ng mãả  ASCII (American Standard Codes for Information Interchange) đ  bi u di n cácể ể ễ  

ch , s  và m t s  d u thữ ố ộ ố ấ ường dùng mà ta g i chung là ký t  M i ký t  đọ ự ỗ ự ượ  c

bi u di n b i 7 bit trong m t Byte. Hi n nay, m t trong các b ng mã thôngể ễ ở ộ ệ ộ ả  

d ng đụ ược dùng là Unicode, trong b ng mã này, m i ký t  đả ỗ ự ược mã hoá b i 2ở  Byte. 

B ng mã ASCIIả

       B ng mã UNICODEả

3. Đ c đi m c a các th  h  máy tính đi n tặ ể ủ ế ệ ệ ử

*Th  h  đ u tiên (1938­1953): Dòng đèn đi n t ế ệ ầ ệ ử

Máy tính đi n t  tệ ử ương đ ng(Analog computer) đ u tiên đồ ầ ược ch  t o năm ế ạ

1983. Dòng máy tính này dùng các m ch đi n có đ c tính gi ng nh  phép tính ạ ệ ặ ố ưđang được ti n hành đ  th c hi n các tính tóan trong máy. ế ể ự ệ

Máy tính đi n t  s (Electronic Digital Computer) đ u tiên đệ ử ố ầ ược ch  t o năm ế ạ

1946. Chúng ta có th  g i m t cách đ n gi n là máy tính. Máy tính đ u tiên nàyể ọ ộ ơ ả ầ  

là máy ENIAC(Electronic Numerial Integretor and Computer).Máy này dài 30m, cao 2,8m, r ng t i vài mét, n ng kh ang 30 t n,tiêu th  150kW gi  và giá c a ộ ớ ặ ỏ ấ ụ ờ ủ

nó cũng r t cao. Đây cũng là n n t ng cho các th  h  máy sau này. ấ ề ả ế ệ

        * Th  h  th  hai (1952­1963)òng Transistarế ệ ứ

N i ti p th  h  th  nh t công ty Bill đã phát minh ra Transistor năm 1948 do đóố ế ế ệ ứ ấ  

th  h  th  hai c a máy tính đế ệ ứ ủ ược đ c tr ng b ng s  thay th  các đèn đi n t  ặ ư ằ ự ế ệ ử

b ng các Transistor lằ ưỡng c c.Kích thự ước máy tính được gi m l i,m ch in và ả ạ ạ

b  nh  băng xuy n t  b t đ u độ ớ ế ừ ắ ầ ược dùng,ngôn ng  c p cao xu t hi n. ữ ấ ấ ệ

Th  h  này đế ệ ược đánh d u b ng vi c dùng các m ch có đ  tích h p cao ấ ằ ệ ạ ộ ợ

LSI(Large scale integration). B  nh  bán d n CMOS, b  nh  cache và b  nh  ộ ớ ẫ ộ ớ ộ ớ

o đ c dùng r ng rãi. Máy tính dùng kĩ thu t  ng d n(Pipeline) , máy tính 

xu t hi n m t th  h  máy tính thông minh,có nhi u ch c năng, có th  giao ấ ệ ộ ế ệ ề ứ ể

ti p v i con ngế ớ ười m t cách d  dàng.ộ ễ

4. Ki n trúc và t  ch c máy tínhế ổ ứ

4.1 Khái ni m ki n trúc máy tínhệ ế

Ki n trúc máy tính bao g m ba ph n: Ki n trúc ph n m m, t  ch c c aế ồ ầ ế ầ ề ổ ứ ủ  máy tính và l p đ t ph n c ng. ắ ặ ầ ứ

Ki n trúc ph n m m c a máy tính ch  y u là ki n trúc ph n m mế ầ ề ủ ủ ế ế ầ ề  

c a b  x  lý, bao g m: t p l nh, d ng các l nh và các ki u đ nh v   ủ ộ ử ồ ậ ệ ạ ệ ể ị ị

+ Trong đó, t p l nh là t p h p các l nh mã máy (mã nh  phân) hoàn ch nhậ ệ ậ ợ ệ ị ỉ  

có th  hi u và để ể ược x  lý b i b  x  lý trung tâm, thông thử ớ ộ ử ường các l nh trongệ  

t p l nh đậ ệ ược trình bày dướ ại d ng h p ng  M i l nh ch a thông tin yêu c uợ ữ ỗ ệ ứ ầ  

b  x  lý th c hi n, bao g m: mã tác v , đ a ch  toán h ng ngu n, đ a ch  toánộ ử ự ệ ồ ụ ị ỉ ạ ồ ị ỉ  

h ng k t qu , l nh k  ti p (thông thạ ế ả ệ ế ế ường thì thông tin này  n). ẩ

+ Ki u đ nh v  ch  ra cách th c thâm nh p toán h ng.  ể ị ị ỉ ứ ậ ạ

Ki n trúc ph n m m là ph n mà các l p trình viên h  th ng ph i n mế ầ ề ầ ậ ệ ố ả ắ  

v ng  đ  vi c l p trình hi u qu , ít sai sót.  ữ ể ệ ậ ể ả

Ph n t  ch c c a máy tính liên quan đ n c u trúc bên trong c a bầ ổ ứ ủ ế ấ ủ ộ 

x  lý, c u trúc các bus, các c p b  nh  và các m t k  thu t khác c a máyử ấ ấ ộ ớ ặ ỹ ậ ủ  tính. Ph n này s  đầ ẽ ược nói đ n   các chế ở ương sau. 

L p đ t ph n c ng c a máy tính ám ch  vi c l p ráp m t máy tínhắ ặ ầ ứ ủ ỉ ệ ắ ộ  dùng các linh ki n đi n t  và các b  ph n ph n c ng c n thi t. Chúng taệ ệ ử ộ ậ ầ ứ ầ ế  không nói đ n ph n này trong giáo trình. ế ầ

Ta nên l u ý r ng m t vài máy tính có cùng ki n trúc ph n m m nh ngư ằ ộ ế ầ ề ư  

ph n t  ch c là khác nhau (VAX­ 11/780 và VAX 8600). Các máy VAX­ầ ổ ứ  11/780 và VAX­ 11/785 có cùng ki n trúc ph n m m và ph n t  ch c g nế ầ ề ầ ổ ứ ầ  

gi ng nhau. Tuy nhiên vi c l p đ t ph n c ng các máy này là khác nhau. Máyố ệ ắ ặ ầ ứ  VAX­ 11/785 đã dùng các m ch k t hi n đ i đ  c i ti n t n s  xung nh p vàạ ế ệ ạ ể ả ế ầ ố ị  

đã thay đ i m t ít t  ch c c a b  nh  trong. ổ ộ ổ ứ ủ ộ ớ

4.2  Khái ni m t  ch c máy tínhệ ổ ứ

T  ch c máy tính hay c u trúc máy tính là khoa h c nghiên c u v  các bổ ứ ấ ọ ứ ề ộ 

ph n c a máy tính và phậ ủ ương th c ho t đ ng c a chúng. V i đ nh nghĩaứ ạ ộ ủ ớ ị  

nh  v y t  ch c máy tính khá g n gũi v i vi ki n trúc – m t thahf ph nư ậ ổ ứ ầ ớ ế ộ ầ  

c a ki n trúc máy tính. Nh  v y có th  th y r ng,  ki n trúc máy tính làủ ế ư ậ ể ấ ằ ế  khai ni m r ng h n nó bao hàm c  t  ch c hay c u trúc máy tínhệ ộ ơ ả ổ ứ ấ

5. Các mô hình ki n trúc máy tínhế

5.1 Mô hình ki n trúc Von Neumannế

a. Mô hình chung

Data Bus: Bus d  li uữ ệAddress bus: bus đ a chị ỉCotrol bus: bus đi u khi nề ểTheo mô hình ki n trúc Von Neumann, m t máy tính g m có 3 đ n v  cế ộ ồ ơ ị ơ 

b n là: đ n v  x  lý trung tâm, b  nh  và các giao di n vào/ra. Các đ n v  nàyả ơ ị ử ộ ớ ệ ơ ị  

được k t n i v i nhau thông qua h  th ng busế ố ớ ệ ố

1) Đ n v  x  lý trung tâm – CPU (Central Processing Unit)ơ ị ử

Là đ n v  quan tr ng nh t c a máy tính,đi u khi n m i ho t đ ngơ ị ọ ấ ủ ề ể ọ ạ ộ  

c a máy tính và th c hi n các ch c năng x  lý d  li u.ủ ự ệ ứ ử ữ ệCPU làm vi c v i b  nh , các giao di n vào /ra thong qua các busệ ớ ộ ớ ệ

C u t o c a CPU g m các b  ph n  chính sauấ ạ ủ ồ ộ ậ+ Đ n v  đi u khi n – CU ( Control Unit)ơ ị ề ể+ Đ n v  s  h c và logic – ALU ( Arithmetic Logic Unit)ơ ị ố ọ+ Các thanh ghi ( Registers)

Đ n v  đi u khi n:ơ ị ề ể  Có các ch c năng chính nh  sauứ ư

­         Xác d nh th  t  th c hi n các l nhị ứ ự ự ệ ệ

­         L y l nh t  b  nh  chính,gi i mã l nhấ ệ ừ ộ ớ ả ệ

­         Đi u khi n ALU và t t c  các thành ph n khác đ  th c hi n cácề ể ấ ả ầ ể ự ệ  

Các thanh ghi: là nh ng b  nh  có kích th c nh  nh ng t c đữ ộ ớ ướ ỏ ư ố ộ truy c p d  li u r t nhanh, dung làm nhi m v  l u tr  l nh và dậ ữ ệ ấ ệ ụ ư ữ ệ ữ 

li u trung gian, ph c v  cho quá trình x  lý l nh và d  li u t i CPUệ ụ ụ ử ệ ữ ệ ạ

2) B  nh  chính.ộ ớ

Là m t trong nh ng thành ph n quan tr ng c a máy tính, là n i l uộ ữ ầ ọ ủ ơ ư  

tr  các l nh chữ ệ ương trình và d  li u. b  nh  đữ ệ ộ ớ ượ ổc t  ch c t  nhi uứ ừ ề  

ô nh ( hay còn g i là các t  nh ) . M i ô nh  đớ ọ ừ ớ ỗ ớ ược gán m t đ a chộ ị ỉ 

đ  CPU qu n lý truy c p; đ a ch  này để ả ậ ị ỉ ược g i là đ a ch  b  nh ọ ị ỉ ộ ớ

B  nh  chính g m hai lo i nh  sau:ộ ớ ồ ạ ư+  B  nh  ch  đ c­ ROM(real only memory)ộ ớ ỉ ọ+ B  nh  truy c p ng u nhiên – RAM ( Random access memory)ộ ớ ậ ẫ

B  nh  ch  đocộ ớ ỉ : thường dung đ  l u tr  các thong s  c a máy tính,ể ư ữ ố ủ  

ch a các chứ ương trình c  b n ph c v  quá trình kh i đ ng máyơ ả ụ ụ ở ộ  tính…

      Đ c đi m chínhặ ể

­         T c đ  truy c p d  li u ch m  n RAM, ố ộ ậ ữ ệ ậ ơ

­         Ch  cho phép đ c d  li u, không cho phép ghi d  li uỉ ọ ữ ệ ữ ệ

­         Khi b  m t đi n d  li u l u trong ROM không b  m tị ấ ệ ữ ệ ư ị ấ

B  nh  truy c p ng u nhiênộ ớ ậ ẫ : Thường dùng đ  luuw tr  t m th iể ữ ạ ờ  các chương trình và d  li uữ ệ

         Đ c đi m chínhặ ể

­         T c đ  truy c p d  li u nhanh h n ROMố ộ ậ ữ ệ ơ

­         Cho phép đ c và ghi d  li uọ ữ ệ

­         Khi b  m t ngu n đi n, d  li u l u trong RAM s  b  m t điị ấ ồ ệ ữ ệ ư ẽ ị ấ

th ng không b  xung đ t , CPU ph i x  lý sao cho trong m t th iố ị ộ ả ử ộ ờ  

đi m , ch  có m t thi t b  hay ô nh  đãch  đ nh m i có th  chi m lĩnhể ỉ ộ ế ị ớ ỉ ị ớ ể ế  

h  th ng. Do m c đích này bus h  th ng  bao g m 3 lo i : bus dệ ố ụ ệ ố ồ ạ ữ 

li u, bus đ a ch  và bus đi u khi n.ệ ị ỉ ề ể

b. Nguyên lý ho t đ ngạ ộ

Nguyên lý: 

­    M t t p h p các l nh độ ậ ợ ệ ượ ắc s p x p theo m t tr t t  nh t đ nh đế ộ ậ ự ấ ị ược g iọ  

là m t chộ ương trình. Theo mô hình ki n trúc VonNeumann, chế ương trình 

và d  li u đu c l u tr  trong cùng m t b  nh  (thữ ệ ọ ư ữ ộ ộ ớ ường l u tr  trong bư ữ ộ 

nh  RAM).ớ

­    CPU s  th c hi n l n lẽ ự ệ ầ ượ ừt t ng l nh c a chệ ủ ương trình theo quy trình sau: CPU l y l nh và d  li u t  đ a ch  đấ ệ ữ ệ ừ ị ỉ ượ ưc l u trong thanh ghi PC (PC : program Counter – B  đ m chộ ế ương trình); sau khi CPU l y l nh và dấ ệ ữ 

li u xong, PC t  đ ng tăng lên m t giá tr  ti p theo; CPU th c hi n l nhệ ự ộ ộ ị ế ự ệ ệ  xong l i ti p t c l y l nh và d  li u k  ti p t  đ a ch  đạ ế ụ ấ ệ ữ ệ ế ế ừ ị ỉ ượ ưc l u trong PC

Quy trình th c hi n l nhự ệ ệ

­         C u trúc t ng quát c a m t l nh g m có trấ ổ ủ ộ ệ ồ ường mã l nh và trệ ườ  ngcác toán h ngạ

Mã l nhệ Các toán h ngạ

(Opcode) (Operands)

Trường mã l nh: dung các tham s  c n thi t đ  th c hi n ệ ố ầ ế ể ự ệ

Trường các toán h ng: ch a các tham s  c n thi t đ    th c hi nạ ứ ố ầ ế ể ự ệ  

l nh đệ ược mô t  trong trả ường mã l nhệ

­         Chương trình được n p vào b  nh  chính, sau đó CPU s  th c hi nạ ộ ớ ẽ ự ệ  

tu n t  t ng l nh. M i l nh thầ ự ừ ệ ỗ ệ ường đươc th c hi n theo các giai đo nự ệ ạ  sau:

    IF­> ID ­> OF ­> EX ­> WBGiai đo n 1: N p lênh IF ( Ínstruction Fetch)ạ ạ

Giá tr  hi n th i c a b  đ m chị ệ ờ ủ ộ ế ương trình (PC: Program Counter) cho bi t đ a ch  c a ô nh  chúa l nh c n ph i th c hi n. Căn c  vàoế ị ỉ ủ ớ ệ ầ ả ự ệ ứ  giá tr  đ a ch  này , CPU l y n i dung l nh chị ị ỉ ấ ộ ệ ương trình c n th cầ ự  

hi n   t   b   nh   chính   n p   vào   thanh   ghi   lênh   IR   (Ínstructionệ ừ ộ ớ ạ  Register). Sau đó đ n v  đi u khi n CU s  th cj hi n tăng giá tr  bơ ị ề ể ẽ ư ệ ị ộ 

đ m chế ương trình PC lên m t đ n v  đ  đ n đ a ch  c a l nh ti pộ ơ ị ể ế ị ỉ ủ ệ ế  theo

Giai đo n 2: Gi i mã l nh ID (Ínstruction Decode)ạ ả ệ

 giai đo n này đ n v  đi u khi n ti n hành gi i mã l nh, xác đ n

lo i l nh v a n p yêu c u CPU th c hi n phép tính, phép x  lý gì.ạ ệ ừ ạ ầ ự ệ ử

Giai đo n 3: n p toán h ng lên OF ( Operands Fetch)ạ ạ ạ

N u l nh c n them d  li u trong b  nh  thì đ n v  đi u kh n sế ệ ầ ữ ệ ộ ớ ơ ị ề ể ẽ xác đ nh đ a ch  n i ch a d  li u; tìm và n p d  li u vào các thanhị ị ỉ ơ ứ ữ ệ ạ ữ ệ  ghi trong CPU ( giai đo n này có th  có ho c không có tùy thu c vàoạ ể ặ ộ  

s  toán h ng c a l nh)ố ạ ủ ệGiai đo n 4: Th c hi n l nh EX (Excutive)ạ ự ệ ệ

Giai đo n này th c hi n l nh sau khi đã gi i mã l nh và n p toánạ ự ệ ệ ả ệ ạ  

h ngạ

+ n u l nh là các phép toán s  h c và logic thì đ n v  đi u khi n sế ệ ố ọ ơ ị ề ể ẽ 

đi u khi n b  ALU th c hi n l nh nàyề ể ộ ự ệ ệ

+ N u l nh là các l nh đi u khi n thì đ n v  đi u khi n s  sinh raế ệ ệ ề ể ơ ị ề ể ẽ  các tín hi u đi u khi n tệ ề ể ương  ng ( đ c b  nh , ng t chứ ọ ộ ớ ắ ương trình,

…)Giai đo n 5: L u tr  k t qu  th c hi n l nh WB ( Write Back)ạ ư ữ ế ả ự ệ ệ

K t qu  c a giai đo n th c hi n l nh s  đế ả ủ ạ ự ệ ệ ẽ ược ghi vào toán h ngạ  đích, c  th  giai đo n này s  vi t các k t qu , các d  li u vào cácụ ể ạ ẽ ế ế ả ữ ệ  thanh ghi ho c b  nh  tùy theo yêu c u c a l nh.ặ ộ ớ ầ ủ ệ

5.2 Mô hình ki n trúc Havardế

       Hình 5.2: Mô hình ki n truc Havard ế

Ki n trúc máy tính Havard chia b  nh  trong thành hai ph n riêng r  , b  nh  ế ộ ớ ầ ẽ ộ ớ

l u chư ương trình (program memory) và b  nh  l u d  li u (Data memory). Hai ộ ớ ư ữ ệ

h  th ng Bus riêng đệ ố ượ ử ục s  d ng đ  k t n i CPU v i b  nh  l u chể ế ố ớ ộ ớ ư ương trình 

và b  nh  l u d  li u. M i h  th ng bú đ u có đ y đ  ba thành ph n đ  truy nộ ớ ư ữ ệ ỗ ệ ố ề ầ ủ ầ ể ề  

d n các tín hi u đ a ch , d  li u và đi u khi n.ẫ ệ ị ỉ ữ ệ ề ể

Máy tính d a trên ki n truc Havard có kh  năng đ t đự ế ả ạ ượ ốct c đ  x  lý cao ộ ử

hownmays tính d a trên ki n truc Von Neumann do ki n truc Havard h  tr  hai ự ế ế ỗ ợ

h  th ng bú đ c l p và băng thông l n h n. Ngoài ra, nh  có hai h  th ng bus ệ ố ộ ậ ớ ơ ờ ệ ố

đ c l p , h  th ng nh  trong ki n trúc Havard h  tr  nhi u l n truy nh p b  ộ ậ ệ ố ớ ế ỗ ợ ề ệ ậ ộ

nh  t i m t th i đi m, giúp gi m xung đ t truy nhaapjbooj nh , đ c bi t khi ớ ạ ộ ờ ể ả ộ ớ ặ ệCPU s  d ng k  thu t đử ụ ỹ ậ ường  ng (pipeline)ố

H I  ÔN  T P  VÀ  BÀI  T P  CHỎ Ậ Ậ ƯƠNG I 

8 Lượng thông tin là gì ? 

9 S  hi u bi t v  m t tr ng thái trong 4096 tr ng thái có th  có  ng v i lự ể ế ề ộ ạ ạ ể ứ ớ ượ  ngthông tin là bao nhiêu? 

10.Đi m chung nh t trong các cách bi u di n m t s  nguyên n bit có d u là gì? ể ấ ể ễ ộ ố ấ

11.S  nh  phân 8 bit (11001100)ố ị 2, s  này tố ương  ng v i s  nguyên th p phân có d uứ ớ ố ậ ấ  

là bao nhiêu n u s  đang đế ố ược bi u di n trong cách bi u di n: ể ễ ể ễ

a D u và tr  tuy t đ i. ấ ị ệ ố

li u dùng trong vi c chuy n d  li u gi a các b  ph n trong máy tính. Bus đi uệ ệ ể ữ ệ ữ ộ ậ ề  khi n làm cho s  trao đ i thông tin gi a các b  ph n để ự ổ ữ ộ ậ ược đ ng b  Thôngồ ộ  

thường người ta phân bi t m t bus h  th ng dùng trao đ i thông tin gi a CPUệ ộ ệ ố ổ ữ  

và b  nh  trong (thông qua cache), và m t bus vào­ ra dùng trao đ i thông tinộ ớ ộ ổ  

gi a các b  ph n vào­ra và b  nh  trong.ữ ộ ậ ộ ớ

    Bộ x  lý trung tâm (CPU) ử

Hình II.1: C u trúc c a m t h  máy tínhấ ủ ộ ệ  đ n gi nơ ả

M t chộ ương trnh s  đ́ ẽ ược sao chép t  đĩa c ng vào b  nh  trong cùng v iừ ứ ộ ớ ớ  các thông tin c n thi t cho chầ ế ương trnh ho t đ ng, các thông tin này đ́ ạ ộ ược n pạ  vào b  nh  trong t  các b  ph n cung c p thông tin (ví d  nh  m t bàn phímộ ớ ừ ộ ậ ấ ụ ư ộ  hay m t đĩa t ). B  x  lý trung tâm s  đ c các l nh và d  li u t  b  nh , th cộ ừ ộ ử ẽ ọ ệ ữ ệ ừ ộ ớ ự  

hi n các l nh và l u các k t qu  tr  l i b  nh  trong hay cho xu t k t qu  raệ ệ ư ế ả ở ạ ộ ớ ấ ế ả