Từ mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, phân tích nguyên nhân và giải pháp cho một số hiện tượng ý thức lạc hậu, bảo thủ ở việt nam hiện nay

Từ mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, phân tích nguyên nhân và giải pháp cho một số hiện tượng ý thức lạc hậu, bảo thủ ở việt nam hiện nay Từ mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, phân tích nguyên nhân và giải pháp cho một số hiện tượng ý thức lạc hậu, bảo thủ ở việt nam hiện nay Từ mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, phân tích nguyên nhân và giải pháp cho một số hiện tượng ý thức lạc hậu, bảo thủ ở việt nam hiện nay

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU……… 1

NỘI DUNG……… 3

PHẦN 1: PHẦN LÝ LUẬN……… 3

1.1 Khái niệm tồn tại xã hội và các yếu tố cơ bản của tồn tại xã hội…… 3

1.1.1 Khái niệm tồn tại xã hội……… 3

1.1.2 Các yếu tố cơ bản của tồn tại xã hội……….3

1.2 Khái niệm, kết cấu, tính giai cấp, các hình thái của ý thức xã hội……3

1.2.1 Khái niệm của ý thức xã hội……….3

1.2.2 Kết cấu của ý thức xã hội……….4

1.2.3 Tính giai cấp của ý thức xã hội………4

1.2.4 Các hình thái ý thức xã hội……… 5

1.3 Quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội……… 5

1.3.1 Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội………5

1.3.2 Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội……….6

PHẦN 2: PHẦN LIÊN HỆ……… 9

2.1 Liên hệ thực tiễn………9

2.1.1 Thực trạng………9

2.1.2 Nguyên nhân……… 12

2.1.3 Giải pháp khắc phục……… 14

2.2 Liên hệ bản thân……… 16

KẾT LUẬN………17

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO……….18

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong sự nghiệp xây dựng và đổi mới không ngừng của nước ta hiện nay,ngoài việc chú ý đến yếu tố tri thức và sức mạnh của dân tộc thì ta cũng cần phảiquan tâm đến ý thức xã hội bởi đó là một trong những yếu tố có vai trò quantrọng trong việc mở đường cho hành trình đổi mới đất nước với mục tiêu dângiàu nước mạnh; xã hội dân chủ, công bằng, văn minh Bởi ý thức là hình thức

mà chỉ riêng con người mới có được, nó có vai trò phản ánh thực tại khách quan,chính vì vậy tác động của ý thức xã hội đối với đời sống con người là vô cùngsâu sắc và to lớn Tuy nhiên, bên cạnh những sự thay đổi đầy khởi sắc của nềnkinh tế thì hiện tượng ý thức lạc hậu, bảo thủ của nước ta hiện nay vẫn còn tồnđọng ở nhiều vùng miền địa phương, vùng sâu vùng xa - nơi có nền kinh tế, vănhóa, giáo dục kém phát triển Vì vậy, việc tìm ra giải pháp để thay đổi, bài trừcác hiện tượng đó đã trở thành vấn đề cấp thiết, có tầm quan trọng đặc biệt đốivới việc nhận thức và cách hành động, ứng xử của mỗi chúng ta trong giai đoạnhiện nay Do đó, để tìm hiểu rõ vấn đề này, em xin chọn đề tài: ‘‘Từ mối quan

hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, phân tích nguyênnhân và giải pháp cho một số hiện tượng ý thức lạc hậu và bảo thủ ởViệt Nam hiện nay”làm đề tài kết thúc học phần Triết học Mác - Lênin

2 Mục đích và nội dung nghiên cứu

2.1 Mục đích: Trên cơ sở nghiên cứu mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xãhội và ý thức xã hội, phân tích nguyên nhân và tìm ra giải pháp cho hiệntượng ý thức lạc hậu, bảo thủ ở Việt Nam hiện nay

2.2 Nội dung: Để đạt được mục đích trên, tiểu luận cần phải giải quyết các nộidung sau:

- Làm rõ lý luận chung của Mác - Lênin về tồn tại xã hội và ý thức xã hội

- Phân tích mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội

- Vận dụng cơ sở lý luận đó để tìm hiểu nguyên nhân và tìm ra giải pháp chohiện tượng ý thức lạc hậu, bảo thủ ở Việt Nam hiện nay

3 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

- Ý nghĩa lý luận: Tiểu luận góp phần làm sáng tỏ mối quan hệ biện chứnggiữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội Từ đó cung cấp cơ sở lý luận cho việcphân tích nguyên nhân và tìm ra giải pháp phù hợp cho hiện tượng ý thức lạchậu, bảo thủ ở nước ta hiện nay

- Ý nghĩa thực tiễn: Tiểu luận có thể làm tài liệu phục vụ cho việc nghiêncứu và giảng dạy các chuyên đề có liên quan đến ý thức xã hội, trong chuyênngành triết học Mác - Lênin và các chuyên ngành liên quan khác, đồng thời

bổ sung góc nhìn bao quát hơn về ý thức xã hội để từ đó vận dụng vào thựctiễn, rút ra các biện pháp thích hợp cho vấn đề về ý thức lạc hậu ở nước tatrong giai đoạn hiện nay

3NỘI DUNGPHẦN 1: PHẦN LÝ LUẬN

1.1 Khái niệm tồn tại xã hội và các yếu tố cơ bản của tồn tại xã hội1.1.1 Khái niệm tồn tại xã hội

Tồn tại xã hội là toàn bộ sinh hoạt vật chất và những điều kiện sinh hoạt vậtchất của xã hội trong những giai đoạn lịch sử nhất định Tồn tại xã hội của conngười là thực tại xã hội khách quan, là một kiểu vật chất xã hội, là các quan hệ

xã hội vật chất được ý thức xã hội phản ánh Trong các quan hệ xã hội vật chất

ấy thì quan hệ giữa con người với giới tự nhiên và quan hệ giữa con người vớicon người là những quan hệ cơ bản nhất

1.1.2 Các yếu tố cơ bản của tồn tại xã hội

Tồn tại xã hội bao gồm các yếu tố cơ bản sau: thứ nhất là phương thức sảnxuất vật chất hay nói cách khác đó là cách mà con người sử dụng công cụ laođộng tác động vào tự nhiên để sản xuất ra của cải vật chất phục vụ đời sống vănhóa tinh thần của chính bản thân con người; thứ hai là các yếu tố thuộc về điềukiện tự nhiên - hoàn cảnh địa lý, như: điều kiện khí hậu, đất đai, sông hồ, tạonên đặc điểm riêng cho môi trường sống của cộng đồng xã hội đó; thứ ba là cácyếu tố thuộc về điều kiện dân cư như: cách thức, mô hình tổ chức dân cư, Các yếu tố trên cùng tồn tại trong mối quan hệ thống nhất, tác động lẫn nhautạo nên điều kiện sinh hoạt và phát triển của xã hội, trong đó phương thức sảnxuất vật chất là yếu tố cơ bản nhất

1.2 Khái niệm, kết cấu, tính giai cấp, các hình thái của ý thức xã hội1.2.1 Khái niệm của ý thức xã hội

Cùng với phạm trù tồn tại xã hội, ý thức xã hội là phạm trù của chủ nghĩaduy vật lịch sử được vận dụng để giải quyết vấn đề cơ bản của triết học tronglĩnh vực xã hội Nói cách khác, ý thức xã hội là khái niệm dùng để chỉ phươngdiện sinh hoạt tinh thần của đời sống xã hội bao gồm toàn bộ những quan điểm(chính trị, pháp quyền, đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật, ), tư tưởng cùng những

4tình cảm tâm trạng, được nảy sinh, phát triển cùng với tồn tại xã hội và phảnánh tồn tại xã hội trong những giai đoạn phát triển nhất định.

1.2.2 Kết cấu của ý thức xã hội

Về kết cấu của ý thức xã hội thì có hai cách để phân loại:

Cách thứ nhất: Xét từ góc độ trình độ phản ánh thì ý thức xã hội gồm: ý thức xãhội thông thường và ý thức lý luận

Cách thứ hai: Xét từ góc độ nội dung phản ánh thì ý thức xã hội bao gồm: tâm lý

xã hội và hệ tư tưởng

1.2.3 Tính giai cấp của ý thức xã hội

Trong những xã hội có giai cấp, các giai cấp khác nhau có điều kiện vậtchất khác nhau, có lợi ích, địa vị xã hội khác nhau thì ý thức xã hội của các giaicấp đó cũng khác nhau

Tính giai cấp của ý thức xã hội biểu hiện ở cả tâm lý xã hội lẫn ở hệ tưtưởng xã hội Nếu ở trình độ tâm lý xã hội, mỗi giai cấp xã hội đều có tình cảm,tâm trạng, thói quen, thiện cảm hay ác cảm riêng thì ở trình độ hệ tư tưởng tínhgiai cấp thể hiện rõ rệt và sâu sắc hơn nhiều Ở trình độ này sự đối lập giữa các

hệ tư tưởng của những giai cấp khác nhau thường không dung hòa với nhau Vàkhi đó, hệ tư tưởng thống trị trong xã hội là hệ tư tưởng của giai cấp thống trị

Về điều này C.Mác và Ph.Ăngghen viết: “Trong mọi thời đại, những tư tưởngcủa giai cấp thống trị là những tư tưởng thống trị Điều đó có nghĩa là giai cấpnào là lực lượng vật chất thống trị trong xã hội thì cũng là lực lượng tinh thầnthống trị trong xã hội Giai cấp nào chi phối những tư liệu sản xuất vật chất thìcũng chi phối luôn cả những tư liệu sản xuất tinh thần”

Hệ tư tưởng của giai cấp thống trị trong các xã hội có giai cấp đối khángbao giờ cũng bảo vệ địa vị và lợi ích của giai cấp thống trị của chế độ người bóclột người Trái lại, hệ tư tưởng của giai cấp bị trị bao giờ cũng bảo vệ quyền lợicủa những người bị bóc lột nhằm lật đổ chế độ người bóc lột người đó

5Tuy nhiên, khi khẳng định tính giai cấp của ý thức xã hội thì quan điểm duyvật của lịch sử cũng cho rằng, ý thức của các giai cấp trong xã hội có sự tácđộng qua lại với nhau Không chỉ giai cấp bị thống trị chịu ảnh hưởng tư tưởngcủa giai cấp thống trị mà giai cấp thống trị cũng chịu ảnh hưởng tư tưởng củagiai cấp bị thống trị.

1.2.4 Các hình thái ý thức xã hội

Các hình thái ý thức xã hội thể hiện các phương thức nắm bắt khác nhau vềmặt tinh thần đối với hiện thực xã hội, bởi vậy, ý thức xã hội tồn tại dưới nhiềuhình thái khác nhau

Những hình thái của ý thức xã hội bao gồm: ý thức chính trị, ý thức phápquyền, ý thức đạo đức, ý thức nghệ thuật, ý thức tôn giáo, ý thức lý luận, ý thứctriết học Sự phong phú của các hình thái ý thức xã hội đã phản ánh được sự đandạng, phức tạp của đời sống xã hội

1.3 Quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội

1.3.1 Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội

Tồn tại xã hội quyết định sự hình thành và nội dung của ý thức xã hội: Tồntại xã hội nào thì sinh ra ý thức xã hội ấy Cụ thể, đời sống tinh thần của xã hộiđược hình thành và phát triển trên cơ sở của đời sống vật chất và nội dung củađời sống tinh thần chính là bức tranh phản ánh đời sống vật chất Cho nên ta chỉ

có thể giải thích các hiện tượng trong đời sống tinh thần khi ta xuất phát từnguồn gốc của nó là đời sống vật chất Nếu xã hội còn tồn tại sự phân chia giaicấp thì ý thức xã hội cũng mang tính giai cấp Khi tồn tại xã hội, nhất là phươngthức sản xuất thay đổi thì những tư tưởng, quan điểm về chính trị, triết học, thẩm

mỹ lẫn đạo đức dù sớm hay muộn cũng biến đổi theo

Tồn tại xã hội quyết định sự vận động biến đổi và phát triển của ý thức xãhội: Tồn tại xã hội sẽ không ngừng vận động và ngày càng phát triển nên nộidung phản ánh tồn tại ấy là ý thức xã hội cũng sẽ không ngừng vận động biếnđổi theo

61.3.2 Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội

Khi khẳng định vai trò quyết định của tồn tại xã hội đối với ý thức xã hội,chủ nghĩa duy vật lịch sử không xem ý thức xã hội như một yếu tố thụ động, tráilại còn nhấn mạnh tác động tích cực của ý thức xã hội đối với đời sống conngười, cùng với đó là tính độc lập tương đối của ý thức xã hội trong mối quan hệvới tồn tại xã hội Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội được thể hiện ở cácnội dung sau:

Thứ nhất là ý thức xã hội thường lạc hậu hơn tồn tại xã hội: Lịch sử chothấy, nhiều khi xã hội cũ đã mất đi từ lâu, song ý thức xã hội do xã hội đó sảnsinh ra vẫn tiếp tục tồn tại dưới những biểu hiện khác nhau Do vậy mà, khôngphải lúc nào mọi sự biến đổi của tồn tại xã hội đều tức khắc dẫn tới sự thay đổicủa ý thức xã hội, ngược lại có không ít những yếu tố của ý thức xã hội đặc biệt

là trong đời sống tâm lý (như truyền thống, thói quen và nhất là tập quán), nó cóthể tồn tại dai dẳng trong khi tồn tại xã hội mà sản sinh ra nó đã được thay đổi từlâu V.I Lênin cho rằng: “Sức mạnh của tập quán ở hàng triệu và hàng chục triệungười là một sức mạnh ghê gớm nhất” Còn Ph Ăngghen nói rằng: “Chúng tađau khổ không những vì người đang sống mà còn vì người đã chết nữa Ngườichết nắm lấy người sống” cũng là theo nghĩa này Và nguyên nhân làm cho ýthức xã hội thường lạc hậu hơn tồn tại xã hội là do: trước hết, tồn tại xã hội làcái được phản ánh còn ý thức xã hội là cái phản ánh nên cái được phản ánh baogiờ cũng vận động và biến đổi nhanh hơn so với cái phản ánh; thứ hai, do sứcmạnh của thói quen, tập quán đã ăn sâu vào tiềm thức, hơn nữa, những thay đổitồn tại xã hội mới cũng chưa đủ để làm cho những thói quen tập quán và truyềnthống cũ hoàn toàn mất đi; thứ ba, ý thức xã hội gắn liền với lợi ích của nhữngtập đoàn người, những giai cấp nhất định trong xã hội, vì vậy, những tư tưởng cũ

và lạc hậu thường được các lực lượng xã hội phản tiến bộ lưu giữ, truyền bánhằm bảo vệ, duy trì quyền lợi ích kỷ của họ

7Thứ hai là ý thức xã hội có thể vượt trước tồn tại xã hội: Khi khẳng định ýthức xã hội thường lạc hậu hơn tồn tại xã hội, triết học Mác-Lênin cũng thừanhận rằng: trong những điều kiện nhất định, tư tưởng con người, đặc biệt những

tư tưởng khoa học tiên tiến có thể vượt trước sự phát triển của tồn tại xã hội, cótác dụng định hướng, chỉ đạo hoạt động con người và dự báo xu thế phát triểntrong tương lai Nếu không có những tư tưởng đó dẫn đường thì con người sẽ rơivào trạng thái mò mẫm trong hành động và dẫn đến thất bại

Thứ ba là ý thức xã hội có tính thừa kế trong sự phát triển: Lịch sử pháttriển đời sống tinh thần cho thấy những quan điểm, lý luận của thời đại sau baogiờ cũng kế thừa những tiền đề đã có từ các giai đoạn lịch sử trước đó Do ýthức xã hội có tính thừa kế trong quá trình phát triển nên không thể giải thíchmột tư tưởng, quan điểm nào đó nếu chỉ dựa vào trình độ, hiện trạng và các quan

hệ kinh tế - xã hội hiện có Lịch sử phát triển của tư tưởng cho thấy giai đoạnphát triển của triết học, tôn giáo, văn hóa, nghệ thuật tiến lên hay thụt lùi nhiềukhi không khớp hoàn toàn với giai đoạn phát triển của kinh tế vào chính thờiđiểm đó Chính vì thế, tính chất kế thừa của ý thức xã hội là một trong nhữngnguyên nhân giải thích tại sao một quốc gia có trình độ thấp về kinh tế nhưngtrình độ về tư tưởng, văn hóa lại rất cao (Ví dụ: nước Pháp cuối thế kỉ XVIII cónền kinh tế kém phát triển hơn nước Anh nhưng tư tưởng lại tiến bộ hơn nướcAnh) Và trong xã hội có giai cấp thì các giai cấp khác nhau sẽ kế thừa những disản khác nhau Giai cấp tiến bộ sẽ chọn phát huy những tư tưởng tiến bộ củathời đại trước còn giai cấp bảo thủ sẽ chọn lưu giữ, tiếp thu những tư tưởng lạchậu, phản tiến bộ để duy trì sự thống trị và quyền lợi của mình

Thứ tư là giữa các hình thái ý thức xã hội này có sự tác động qua lại vớinhau: Các hình thái ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội theo những cách khácnhau, có vai trò khác nhau trong xã hội và đời sống con người nhưng chúngcũng có sự tác động qua lại lẫn nhau Tuy nhiên, tùy theo những điều kiện hoàn

8cảnh cụ thể thì hình thái ý thức xã hội nào nổi lên hàng đầu sẽ chi phối và có tácđộng mạnh mẽ đến các hình thái ý thức xã hội còn lại.

Thứ năm là ý thức xã hội tác động trở lại tồn tại xã hội: Ý thức xã hộikhông chỉ chịu sự quyết định của tồn tại xã hội mà còn tác động trở lại đối vớitồn tại xã hội Sự tác động này biểu hiện ở hai xu hướng: Nếu ý thức xã hội phảnánh đúng đắn chân thực tồn tại xã hội thì sẽ mở đường cho xã hội tiến lên;ngược lại, nếu ý thức xã hội phản ánh sai lệch, không đúng hiện thực kháchquan vì những mục đích khác nhau thì sẽ làm cản bước tiến, kìm hãm sự pháttriển của xã hội Tuy nhiên, tính chất và hiệu quả tác động của ý thức xã hội đốivới tồn tại xã hội còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố, đó là: điều kiện lịch sử cụ thể.các quan hệ kinh tế, mức độ phản ánh đúng đắn của tư tưởng đó đến hiện thực,mức độ truyền bá của tư tưởng đó vào trong đời sống của nhân dân,

Từ mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, ta có thểrút ra những ý nghĩa quan trọng sau:

- Để xây dựng xã hội ngày càng tiến bộ, ta cần phải tiến hành trên cả haimặt: tồn tại xã hội và ý thức xã hội

- Thay đổi tồn tại xã hội là điều kiện cơ bản để thay đổi ý thức xã hội vànhững thay đổi trong đời sống tinh thần cũng tác động trở lại và tạo ranhững thay đổi trong tồn tại xã hội

9PHẦN 2: PHẦN LIÊN HỆ

2.1 Liên hệ thực tiễn

2.1.1 Thực trạng

Trải qua bao giai đoạn lịch sử thăng trầm của nước nhà cùng với đường lốiđịnh hướng phát triển của Đảng ta trong thời kỳ hiện nay đã tác động sâu sắc,tích cực đến ý thức xã hội Song, gác lại những mặt tích cực, đầy đổi thay đó, taphải bàn đến những mặt ý thức tiêu cực, lạc hậu vẫn còn tiếp diễn ở nước ta hiệnnay Đi từ thực trạng ta thấy:

Vấn đề ý thức lạc hậu xảy ra chủ yếu ở một số khu vực miền núi, đồngbằng cách xa trung tâm thành phố, thị xã - nơi có nền kinh tế, văn hóa, giáo dụccòn ở bước đầu cải thiện Điều đó được thể hiện rõ nhất qua một số hoạt độngvăn hóa, tín ngưỡng mang tính truyền thống như: cưới hỏi, ma chay, hội hè, vàmột số tư tưởng, định kiến bảo thủ như: trọng nam khinh nữ; tư duy tiểu nông;trọng nông hơn công, thương;

Xuất phát từ khu vực miền núi nước ta (như Tây Nguyên, Tây Bắc, ĐôngBắc) - nơi cư trú của nhiều đồng bào dân tộc thiểu số và cũng là nơi còn gặpnhiều bất cập trong việc phát triển kinh tế - xã hội Qua việc tìm hiểu về đờisống tinh thần của các dân tộc thiểu số thì đã phản ánh được phần nào tình trạng

ý thức lạc hậu và bảo thủ của con người nơi đây Họ vẫn còn duy trì nhiều tậptục, luật lệ lạc hậu Một trong số đó phải kể đến việc tổ chức đám cưới hỏi củangười Mông, Dao, Nùng, Họ quan niệm đám cưới càng lớn, thách cưới càngcao thì tình cảm của vợ chồng càng bền chặt, do vậy mà, việc tổ chức ăn uốngdiễn ra rất linh đình trong nhiều ngày liên tiếp, gây tốn kém, hao sức hao của.Nhìn chung, nhà nào không dư giả lại đông con trai thì cứ sau mỗi đám cưới củacon kinh tế gia đình lại càng lao đao, rơi vào tình trạng đói nghèo Phong tục, tậpquán lạc hậu của họ không chỉ dừng lại ở việc cưới xin linh đình, triền miên màcòn tiếp diễn dưới tình trạng tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống Nhắc đến tảohôn là nhắc đến thực trạng không chỉ gây nhức nhối ở Việt Nam mà còn xảy ra ở