Rèn kỹ năng đọc, hiểu tác phẩm ngoài chương trình cho học sinh chuyên văn

Mục tiêu chung của môn Ngữ văn ở THPT là trên cơ sở đã đạt được của chương trình Ngữ văn THCS, bồi dưỡng thêm một bước năng lực Ngữ văn cho học sinh, bao gồm năng lực đọc hiểu các văn bả

PHẦN THỨ NHẤT ĐẶT VẤN ĐỀ 1.1 Lý do chọn sáng kiến kinh nghiệm

1.1.1 Xã hội càng phát triển, nhu cầu mở rộng hội nhập và giao lưu thế giới ngày

càng nhiều, điều đó đòi hỏi con người có những nhìn nhận, đánh giá, phân tích về các vấn

đề xã hội sâu sắc, đầy đủ và toàn diện hơn Trong bối cảnh toàn cầu bùng nổ thông tinnhư hiện nay, việc đọc sách và nhu cầu tiếp cận với thế giới cần phải có sự chọn lựa.Trình độ văn hóa của mỗi cá nhân, mỗi quốc gia được đánh giá bằng năng lực nắm bắt,tiếp nhận thông tin, xử lý thông tin từ các loại văn bản khác nhau Người có kiến thứckhông chỉ là người được đào tạo một cách bài bản mà còn là người biết nắm bắt thôngtin, biết đọc hiểu và chắt lọc, sử dụng thông tin một cách hiệu quả nhất Ở đâu có nhiềungười biết nắm bắt thông tin, biết xử lý thông tin, thì ở đó sẽ có tri thức, sẽ là một quốcgia phát triển

1.1.2 Trong những năm gần đây đổi mới phương pháp dạy học luôn là vấn đềđược quan tâm hàng đầu của ngành giáo dục Điểm mấu chốt của đổi mới phương phápdạy học là việc người học - đối tượng của hoạt động dạy, chủ thể của hoạt động học -được cuốn hút vào các hoạt động học tập do giáo viên tổ chức và chỉ đạo, để khám phánhững điều mình chưa rõ, chứ không phải là tiếp thu một cách thụ động những tri thức đãđược giáo viên sắp đặt, từ đó nắm chắc kiến thức, kĩ năng, không rập khuôn theo nhữngkhuôn mẫu sẵn có, được bộc lộ và phát huy tiềm năng sáng tạo Không chỉ đổi mớiphương pháp dạy học mà còn đổi mới hình thức, phương pháp thi, kiểm tra và đánh giákết quả học tập Điều này đã được thể hiện trong nhiều văn bản nói về những quan điểm

và đường lối chỉ đạo của nhà nước về đổi mới GD Trong báo cáo chính trị Đại hội Đảng

toàn quốc lần thứ XI nêu rõ: Đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp dạy và học, phương pháp thi, kiểm tra theo hướng hiện đại ; Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khoá

XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo viết: tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học Đổi mới căn bản hình thức và phương pháp thi, kiểm tra và đánh giá kết quả giáo dục, đào tạo, bảo đảm trung thực, khách quan từng bước theo các tiêu chí tiên tiến được xã hội và cộng đồng giáo dục giáo dục thế giới tin cậy và công nhận ; Chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2011- 2020 ban hành kèm theo Quyết định 711/QĐ-TTg ngày 13/6/2012 của Thủ tướng chính phủ cũng chỉ rõ: Tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của người học

1.1.3 Ngữ văn luôn luôn đóng vai trò là một trong những bộ môn chính yếu trongtrường THPT Hơn thế nữa, với đặc thù riêng về sự chính xác tương đối, sự phụ thuộc

vào cảm xúc của người dạy và người học mà vấn đề dạy và học Ngữ văn luôn được quan

tâm đặc biệt Mục tiêu chung của môn Ngữ văn ở THPT là trên cơ sở đã đạt được của chương trình Ngữ văn THCS, bồi dưỡng thêm một bước năng lực Ngữ văn cho học sinh, bao gồm năng lực đọc hiểu các văn bản thông dụng (văn, thơ, truyện), năng lực viết một

số văn bản thông dụng đồng thời cung cấp một hệ thống tri thức về văn học dân tộc và văn học thế giới (Bộ Giáo dục & Đào tạo, Ban liên lạc các trường Đại học sư phạm toàn quốc, Kỷ yếu Hội thảo khoa học đổi mới nội dung và phương pháp dạy học ở các trường Đại học sư phạm, Hà Nội 2004) Học sinh luôn tiếp xúc trước hết với văn bản và chính vì

thế mà định hướng phương pháp đọc hiểu là vô cùng cần thiết

1.1.4 Đáp ứng yêu cầu đổi mới hình thức, phương pháp thi, kiểm tra và đánh giá kếtquả giáo dục, từ những năm gần đây, trong các kì thi THPT quốc gia, thi học sinh giỏicác cấp, đề thi môn Ngữ văn đã thay đổi Đổi mới cả nội dung thi và cách thức hỏi nhằmđáp ứng mục tiêu phát triển năng lực và khả năng vận dụng văn chương vào thực tế cuộcsống

1.1.5 Thực tế cho thấy, học sinh Chuyên Văn không chỉ lĩnh hội văn bản trongchương trình SGK hiện hành mà tự bản thân mỗi học sinh phải biết cách lĩnh hội tri thứccác văn bản ngoài chương trình, có vậy mới đáp ứng được đòi hỏi của xã hội và thích ứngvới các kì thi nhất là kì thi học sinh giỏi cấp quốc gia Nhưng khả năng tự đọc hiểu vănbản của các em còn rất hạn chế, nhất là với những văn bản mới chưa được học Vì vậycần có sự hướng dẫn của giáo viên để học sinh có những kĩ năng cơ bản khi đọc hiểu cácvăn bản ngoài chương trình với từng thể loại, dạng bài cụ thể

Bộ SGK lớp 10 Nâng cao có hai bài học Đọc hiểu văn bản văn học và Đọc hiểu văn bản trung đại nhưng thiết nghĩ như thế vẫn chưa đủ để có thể giúp học sinh khái quát

kiến thức và áp dụng cho mọi loại văn bản

Xuất phát từ những lý do căn bản trên đây, chúng tôi quyết định chọn vấn đề Rèn kỹ năng đọc, hiểu tác phẩm ngoài chương trình cho học sinh Chuyên Văn làm vấn đề

nghiên cứu

Chúng tôi hi vọng đây là một tài liệu cần thiết, bổ ích dành cho giáo viên Ngữ văn

và học sinh THPT, nhất là học sinh học các lớp chuyên văn nhằm nâng cao chất lượngdạy học, nâng cao hiệu quả ôn luyện thi

1.2 Mục đích của sáng kiến kinh nghiệm

Xuất phát từ thực trạng đã nêu, trên cơ sở kế thừa, phát huy thành tựu nghiên cứu

của những người đi trước, chọn đề tài Rèn kỹ năng đọc, hiểu tác phẩm ngoài chương trình cho học sinh Chuyên Văn chúng tôi hướng tới mục đích cơ bản sau: giúp các em

có kĩ năng đọc hiểu để nắm vững những kiến thức liên quan đến những văn bản mới lạ,

định hướng các bước đọc hiểu văn bản và cung cấp một số văn bản ngoài chương trình đểcác em luyện tập Nhờ đó, học sinh sẽ hoàn toàn tự tin, chủ động, sáng tạo trong quá trình lĩnhhội

PHẦN THỨ HAI NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lý luận của vấn đề

2.1.1 Khái niệm đọc hiểu văn bản

Đọc hiểu văn bản là tiến trình thẩm thấu cảm nhận những nét nghĩa mà văn bản gợi

ra cho người đọc Qúa trình đó yêu cầu người đọc phải phát huy tối đa trí tưởng tượng vàtrở thành bạn đọc sáng tạo để hiểu và tìm ra chân lí

Đọc tác phẩm văn chương là một quá trình phát hiện và khám phá nội dung ý nghĩa

xã hội, con người, thời đại trong cấu trúc hình tượng thẩm mĩ của tác phẩm đan xen giữahoạt động nhận thức, đánh giá và thưởng thức giá trị đích thực tồn tại trong hình thứcnghệ thuật độc đáo của tác phẩm

Tác giả Nguyễn Thanh Hùng quan niệm: Đọc không phải chỉ là tái tạo âm thanh từ chữ viết mà còn là quá trình thức tỉnh cảm xúc, quá trình tri giác và nhuần thấm tín hiệu

để giải mã ngôn ngữ, mã nghệ thuật, mã văn hóa đồng thời với việc huy động vốn sống, kinh nghiệm cá nhân người đọc để lựa chọn giá trị tư tưởng thẩm mĩ và ý nghĩa vốn có của tác phẩm Đọc là chúng ta đón đầu những gì mình đang đọc qua từng từ, từng câu,

từng đoạn rồi quay lại về với những gì đọc qua để kiểm chứng và đi tìm hợp sức của tácgiả để tác phẩm được tái tạo trong tính cụ thể và giàu tưởng tượng Độc giả là người đồngsáng tạo với nhà văn, có khác chăng là nhà văn đi từ tư tưởng đến ngôn ngữ, còn ngườiđọc lại đi từ ngôn ngữ đến tư tưởng, để rồi có những sáng tạo, phát hiện và cảm nhận màchính người viết cũng không thể ngờ tới

Quan niệm về đọc hiểu của PISA: Đọc hiểu là sự hiểu biết, sử dụng và phản hồi lại trước một văn bản viết, nhằm đạt được mục đích, phát triển tri thức và tiềm năng cũng như việc tham gia hoạt động của một ai đó trong xã hội

Nếu như đọc là sự tiếp xúc văn bản về mặt ngôn từ, câu chữ trực tiếp thì hiểu đượccoi là sự tiếp xúc văn bản về mặt bên trong, tức là những nội dung tiềm ẩn Hiểu tức lànắm vững và vận dụng được Hiểu tức là biết kĩ và làm tốt Hiểu một đối tượng không chỉdừng ở quan sát, nắm bắt cái bề ngoài

Bản chất của hoạt động đọc hiểu văn bản là quá trình lao động sáng tạo mang tínhthẩm mĩ nhằm phát hiện ra những giá trị của tác phẩm trên cơ sở phân tích đặc trưng củavăn bản

Năng lực đọc hiểu, một năng lực bao gồm các năng lực cảm nhận, lí giải, thưởngthức, ghi nhớ và đọc nhanh mà năng lực lí giải là quan trọng nhất Đọc- hiểu là hoạt độngduy nhất để học sinh tiếp xúc trực tiếp với các giá trị văn học, tránh sự áp đặt từ bênngoài kể cả từ thầy cô, ngăn chặn được sự suy giảm năng lực đọc của học sinh trong điều

kiện các phương tiện nghe nhìn ngày càng phổ biến Điều này rất phù hợp với quy luậttiếp nhận văn học và quy luật phát triển tư duy cũng như sự hình thành nhân cách.

2.1.2 Khái niệm năng lực đọc hiểu

Năng lực đọc hiểu văn bản là tổng hợp những khả năng hiểu, cảm thụ và lĩnh hộicũng như chiếm lĩnh, trở thành người viết thứ hai, bạn đọc sáng tạo, khả năng phân íchchi tiết và khái quát thành chủ đề cũng như phát triển nghĩa mới của văn bản

Có thể quan niệm năng lực đọc hiểu văn bản là toàn bộ quá trình tiếp xúc trực tiếpvới văn bản; là quá trình phản hồi, sử dụng văn bản

Đọc hiểu không chỉ thông hiểu đúng nội dung thông tin của văn bản mà còn phảihiểu cả vai trò, tác dụng của các yếu tố hình thức của văn bản trong việc biểu đạt nộidung, nhất là với văn bản văn học

Theo nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thị Hồng Vân, năng lực đọc hiểu sẽ bao gồm 4thành tố/ kĩ năng thành phần là:

- Xác định các thông tin từ văn bản về tác giả, hoàn cảnh sáng tác, cốt truyện, ýtưởng, thông điệp

- Phân tích, kết nối các thông tin để xác định giá trị nội dung và giá trị nghệ thuậtcủa văn bản, từ văn bản

- Phản hồi và đánh giá văn bản: phản hồi, đánh giá thông tin thể hiện trong văn bản

và qua văn bản từ kinh nghiệm cá nhân

- Vận dụng thông tin từ văn bản vào thực tiễn; sử dụng các thông tin trong văn bản

để giải quyết các vấn đề nảy sinh trong học tập và trong đời sống

2.1.3 Mục đích, vai trò của đọc hiểu văn bản

Đọc hiểu văn bản là một thuật ngữ mới xuất hiện trong bối cảnh của sự gia tăngkhối lượng tri thức nhân loại theo cấp số nhân Có hàng trăm nghìn kiểu văn bản và sáchcần đọc Mỗi người cần tìm ra một phương pháp đọc riêng cho mình để hiểu sâu về vấn

đề quan tâm, biết cách chọn thông tin phục vụ cho nhu cầu bản thân Chính vì điều này

mà môn Ngữ văn trong nhà trường có một vai trò quan trọng trong việc hình thành thóiquen đọc hiểu Với học sinh chuyên văn phải tự trang bị cho mình nhiều tác phẩm ngoàichương trình để có vốn giàu có phục vụ tốt cho quá trình lĩnh hội kiến thức và thi cử Vìvậy cần phải có một phương pháp đọc hiểu tốt để gặp bất kì một văn bản mới nào mìnhcũng biết cách lĩnh hội

Dạy học đọc hiểu, kiểm tra đọc hiểu là nhằm hình thành năng lực tự đọc hiểu củahọc sinh Khi hình thành năng lực đọc hiểu của học sinh cũng chính là hình thành nănglực cảm thụ thẩm mỹ, khơi gợi liên tưởng, tưởng tượng và tư duy Năng lực đọc - hiểucủa học sinh còn được hiểu là sự tích hợp những kiến thức và kỹ năng của các phân môn

cũng như toàn bộ kỹ năng và kinh nghiệm sống của học sinh Đây là một đòi hỏi bức thiếtđối với học sinh chuyên văn.

Nội dung thông tin trong các văn bản đọc hết sức phong phú, có liên quan đến nhiềulĩnh vực của cuộc sống và nhiều môn học khác, do vậy, giúp học sinh có phương phápđọc, khả năng tự tìm kiếm thông tin đa dạng của cuộc sống để đáp ứng năng lực, sở thíchcủa cá nhân

2.1.4 Cấu trúc năng lực đọc hiểu văn bản

Đối với văn bản văn học nói chung, năng lực đọc hiểu gồm các yêu cầu, cấp độ sau:

- Nhận biết văn bản: nhận ra, nhận diện, nhớ lại những kiến thức đã biết, đã học, đã

có sẵn trong văn bản Nhĩa là nhận biết được nội dung và hình thức bề nổi của văn bản.Yêu cầu học sinh nhận biết được các chi tiết lộ rõ trên văn bản như: đề tài, chủ đề, nhan

đề, bố cục, thể loại và các hình thức đặc trưng, bối cảnh ra đời, ý chính của mỗi phần,đoạn, văn bản, các chi tiết thuộc nội dung của văn bản, xoay quanh những câu hỏi như:Văn bản viết về cái gì? Chuyện gì đã xảy ra, với ai, khi nào, ở đâu? từ đó nhận biết, giảithích, phân tích, đánh giá đề tài của văn bản

- Thông hiểu: hiểu và lí giải được đặc điểm, bản chất, nguyên nhân của vấn đề; phảigiải thích, phân tích, cắt nghĩa được vai trò, chức năng, ý nghĩa của các yếu tố, chi tiết vàmối quan hệ giữa chúng trong văn bản Nghĩa là học sinh phải hiểu được nội dung bềsâu và vai trò của các hình thức trong việc thể hiện nội dung ấy Với văn bản văn học, nộidung và hình thức bề nổi nêu trên chỉ là phương tiện để chuyển tải thông điệp, ý tưởngbên trong, những nội dung bề sâu mà tác giả không thể hiện trực tiếp, muốn hiểu văn bản,người đọc cần biết phân tích, kết nối thông tin theo yêu cầu và nguyên tắc của việc tiếpnhận văn bản văn học Cụ thể là từ những yếu tố hình thức nghệ thuật, phân tích, kết nối

để thấy rõ nội dung được tác giả gửi gắm trong đó cũng như ý nghĩa khách quan của vănbản Đối với văn bản văn học, các yếu tố hình thức thường được chú ý xem xét như:

+ Nghệ thuật sử dụng ngôn từ, đặc biệt là ngôn ngữ văn học: phân tích, đánh giá sựphù hợp, nét đặc sắc trong cách dùng từ ngữ, viết câu, vận dụng các biện pháp tu từ, tổchức diễn ngôn, các yếu tố thuộc ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết, ngôn ngữ kể chuyện,ngôn ngữ đối thoại, ngôn ngữ tự nhiên và các phương tiện giao tiếp đa phương thức

+ Đặc trưng thể loại: nhận biết, miêu tả, phân tích, so sánh, đánh giá các yếu tố vănhọc như bối cảnh, tứ thơ, cốt truyện, nhân vật, xung đột, màn kịch trong các văn bảnthuộc các thể loại cơ bản như: thơ, truyện, kịch, kí Phân tích, đánh giá sự phù hợp củathể loại được lựa chọn đối với mục đíchvà đối tượng tiếp nhận của văn bản

- Vận dụng: Vận dụng tri thức, sự hiểu biết vào giải quyết những giá trị mà bản thânvăn bản đó có hoặc giải quyết những tình huống tương tự (vận dụng thấp) Từ đó, vận

dụng các tri thức, kĩ năng đã có vào việc giải quyết tình huống mới, phức tạp Đồng thờiphản biện, đánh giá vấn đề theo những mục đích nhất định Có thể bày tỏ quan điểm riêng

về các bất đồng tranh luận hoặc đưa ra được các cách tiếp cận mới, ý tưởng mới, sảnphẩm mới - đọc hiểu theo kiểu đồng sáng tạo hay đặt trong sự đối sánh ( vận dụng cao)

2.1.5 Khung năng lực đọc hiểu văn bản văn học:

Có nhiều tiêu chí để chúng ta đánh giá năng lực của học sinh, trong quá trình tổchức các hoạt động đọc hiểu văn bản và hướng dẫn học sinh tự đọc hiểu, giáo viên có thể

sử dụng khung năng lực đọc hiểu văn bản nói chung như sau:

Thành tố và

mức độ

Những yêu cầu cụ thể

Nhận biết - Nhận biết được bố cục của văn bản

- Nhận biết được thể loại, thể tài của văn bản

Nhận biết được các yếu tố ngôn ngữ của văn bản (ngữ âm, từ loại, biệnpháp tu từ, kiểu câu, đoạn, các phép liên kết )

- Nhận biết được đề tài của văn bản

- Nhận biết được thông tin phản ánh, miêu tả trong văn bản (sự vật, hiệntượng, con người, sự kiện, diễn biến các sự kiện )

Phân tích - Xác định được cấu trúc của văn bản

- Xác định được những hình tượng nghệ thuật chính trong văn bản

- Xác định được những yếu tố nghệ thuật then chốt, quan trọng cần lý giảitrong văn bản

- Xác định được phương hướng chia tách văn bản, từ đó đi sâu tìm kiếm,khám phá ý nghĩa của văn bản

Lý giải - Kết nối các thông tin trong văn bản (ngôn ngữ, hành động của nhân vật,

lời bình của tác giả ) để giải thích các chi tiết nghệ thuậ trong văn bản

- Kết nối các thông tin ngoài văn bản (bối cảnh thời đại, tác giả, hoàn cảnhsáng tác, tri thức về thể loại, kiến thức văn hóa, xã hội, kinh nghiệm cánhân ) để cắt nghĩa các chi tiết nghệ thuật trong văn bản

Đánh giá - Nhận xét về nội dung và nghệ thuật của văn bản

- Bình luận về thông điệp nghệ thuật của người viết

- Phản biện những nội dung đặt ra trong văn bản

Vận dụng - Rút ra bài học cho bản thân

- Sử dụng các thông tin trong văn bản vào giải quyết các tình huống trongcuộc sống

- Khái quát hóa quá trình đọc hiểu thành các qui tắc, cách thức, phương

pháp đọc hiểu.

- Đọc hiểu được các văn bản tương tự

Sáng tạo - Bổ sung những giá trị mới cho văn bản

- Viết tiếp văn bản

- Chuyển thể loại hình văn bản (đóng vai, kịch bản, biểu diễn )Như vậy, dạy học theo định hướng phát triển năng lực nói chung và năng lực đọchiểu môn Ngữ văn nói riêng cho học sinh THPT là những phương pháp và nguyên tắcdạy học tích cực nhằm phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo, cũng như khả năng thíchứng với hoàn cảnh và giải quyết tình huống mới cho học sinh Hướng đi này cần tiếp tụcđược bổ sung, hoàn thiện và triển khai sâu rộng hơn để góp phần phát triển lý luận dạyhọc nói chung và môn Ngữ văn nói riêng, đồng thời tạo ra tiền đề lý thuyết cho việc đềxuất các biện pháp đổi mới nâng cao chất lượng dạy học tác phẩm văn chương trong vàngoài nhà trường

Hành trình sáng tạo của người nghệ sĩ là một hành trình khám phá thế giới vàchính bản thân mình qua sự trải nghiệm cá nhân Người đọc văn là người đi lại, đi tiếp,thậm chí đôi khi đi ngược hành trình trải nghiệm của tác giả - nhưng dù theo hướng nào,

sự sâu sắc trong vốn sống cũng khiến anh ta có thể chia sẻ, khám phá sâu hơn vào thếgiới nghệ thuật của nhà văn: quá trình tiếp nhận văn bản của anh ta chắc chắn sẽ khôngdừng lại ở câu chữ hay một vài hình ảnh, mà một vùng ký ức với những xúc cảm sâu xa,phổ vào câu chữ cái thế giới sinh động, ám ảnh, trong đó ngôn từ nhoè đi nhường chỗ cho

ấn tượng và kỉ niệm Như thế, văn của tác giả đã sống trong người đọc bằng một điệusống khác, đọc văn không chỉ để hiểu biết mà còn để sẻ chia Một khía cạnh ngược lại,với những người ít trải nghiệm, sự thâm nhập vào thế giới hình tượng văn học có thể là

cơ hội để họ kinh qua những cảnh đời, những xúc cảm chưa một lần biết tới, cũng là cách

để những trang văn lấp đầy khoảng khuyết thiếu, làm phong phú hơn kinh nghiệm củamỗi cá nhân Suy cho cùng, sự trải nghiệm với người đọc văn mang tính chất hai chiều:sống sâu sắc để đọc được những ẩn ý của văn chương và đọc những ẩn ý của văn chương

để hiểu về những lẽ sâu sắc của cuộc đời

Người học văn là một dạng người đọc đặc biệt: người đọc được định hướng, vàtrong những phạm vi nhất định, còn là người đọc được lập trình theo một khung chươngtrình cơ bản cấp quốc gia So với những người đọc khác, người đọc văn ở cấp độ này ítkinh nghiệm sống hơn, nhưng lại có những cảm xúc tươi mới, cái nhìn năng động, sángtạo mà đôi khi những người đi trước không còn giữ được Giáo viên dạy văn cần phải chú

ý đặc điểm này để có thể định hướng người học ở một chừng mực vừa đủ: không cảm thụthay các em (vì điều này sẽ khiến các em vô cảm trước tác phẩm), nhưng cũng khônghoàn toàn phó mặc để cho các em đánh giá tác phẩm một cách tuỳ tiện

Tất nhiên, đối với chúng ta, biết thế nào là “vừa đủ” thật không phải dễ Hệ quả là,trong những năm gần đây, thực trạng dạy học văn ở nước ta đang ở mức độ báo động:nhiều học sinh quay lưng lại với môn Văn Thiết nghĩ để học sinh yêu thích môn Văn vàcác tác phẩm văn học, người dạy cần trở lại với vấn đề bản chất của việc đọc văn: đọcvăn là trải nghiệm - để có thể tạo một môi trường tích cực cho người học thực sự đượchoà mình vào tác phẩm Có thể có những giới hạn về không gian và thời gian giữa tácgiả, tác phẩm và người đọc, song nhìn trong bản chất, những vấn đề sâu xa nhân bản vốnkhông có ranh giới phân chia Cảm xúc trước hoa hồng của một nghìn năm trước và mộtnghìn năm sau cơ bản vẫn là sự rung cảm trước cái đẹp, quan trọng là người ta có cơ hội

để gặp gỡ và ngắm thưởng hoa Chỉ khi nào học sinh tự thấy mình yêu ghét, nói lênnhững cảm xúc bằng ngôn ngữ của mình chứ không phải bằng lời của người khác, khi ấyviệc học Ngữ văn mới thực sự có ý nghĩa

Chương trình giáo dục phổ thông hiện nay đã dạy học đọc hiểu và cho học sinh tiếpcận theo định hướng năng lực Đặc biệt học sinh chuyên văn đã quen thuộc với việc dạyđọc hiểu ở các văn bản Song thực chất mới chỉ dừng lại ở việc dạy học sinh đọc hiểu vàtiếp cận văn bản một cách đơn thuần, đơn lẻ, học bài nào biết bài đó mà chưa tập trungchú ý hướng vào rèn kĩ năng đọc hiểu theo đặc trưng thể loại, theo chủ đề Việc dạy họcđọc hiểu với bộ môn Ngữ văn chưa thực sự đồng bộ Chúng tôi chưa có điều kiện khảosát nhận thức về đọc hiểu bằng phiếu điều tra ở các trường THPT Chuyên trong khu vực

và trên cả nước Chúng tôi chỉ mới điều tra bằng phỏng vấn học sinh trong tỉnh nhà với

03 lớp Chuyên Văn thuộc ba khối lớp 10, 11, 12 của Trường THPT Chuyên và một sốhọc sinh trong Đội tuyển học sinh giỏi cấp tỉnh của một số trường THPT lân cận, chúngtôi thu được kết quả như sau:

- Với câu hỏi 1: Em đã được học môn Ngữ văn theo cách đọc hiểu từ khi nào? Cảm nhận của em về cách học đó? Phần lớn các em trả lời được học từ Tiểu học, một bộ phận

nhỏ trả lời được học từ THCS Hầu hết các em đều khẳng định: học văn theo phươngpháp mới này rất hay và bổ ích, giúp em tiếp thu tác phẩm dễ dàng, khắc sâu kiến thức,liên hệ được với thực tiễn cuộc sống

- Trong câu hỏi 2: Khi đọc hiểu một văn bản trên lớp, em thường chú ý đến những vấn đề gì xung quanh văn bản? Học sinh đều trả lời: các em thường chú ý tới tác giả,

hoàn cảnh ra đời, đề tài, thể loại, giá trị nội dung, nghệ thuật, đóng góp của tác giả

- Ở câu hỏi 3: Từ việc đọc hiểu một văn bản trong chương trình, em có thể đọc hiểu những văn bản tương tự ngoài SGK không? Nhiều học sinh trả lời: các em khó có thể đọc

hiểu được những văn bản tương tự ngoài SGK bởi các em không biết đi từ thao tác nào.Một số ít em có thể tự đọc hiểu được vì dựa vào cấu trúc, thể loại giống những văn bản đãđược học để đọc hiểu vì chỉ cần nắm vững những kiến thức, kĩ năng cơ bản về thể loại đó

là có thể đọc hiểu được Điều đó cho thấy, nếu người dạy biết chú ý vào kĩ năng đọc hiểutừng thể loại và năng lực của học sinh sẽ có thể khơi dậy ở các em khả năng đọc hiểu vănbản ngoài chương trình SGK

- Kết thúc một giai đoạn văn học, một khuynh hướng, thời đại…học sinh chỉ có kiếnthức từng phần riêng biệt hoặc có hệ thống kiến thức liên hệ tuyến tính theo trật tự các bàihọc mà không có một tổng thể kiến thức mới theo chủ đề

- Một số đơn vị kiến thức còn xa rời thực tiễn mà người học đang sống do sự chậmcập nhật của nội dung SGK Nhiều học sinh lười đọc nên kiến thức thường hạn hẹp trongchương trình, nội dung học Hơn nữa, nhiều học sinh chưa chủ động, tích cực trong việcgắn kiến thức bài học với thực tiễn như: giao tiếp, hợp tác…

* Về phía giáo viên:

- Chương trình Ngữ văn trong SGK chưa sắp xếp các văn bản theo chủ đề, vẫn họctheo đơn vị bài học riêng lẻ Hơn nữa nhiều văn bản chỉ là đoạn trích không phải văn bảnhoàn chỉnh vì vậy giáo viên rất khó khăn trong việc hình thành kĩ năng đọc hiểu cho họcsinh với từng dạng văn bản cụ thể

- Một số giáo viên chưa dám đột phá trong việc dạy học, đã có sử dụng phương pháphiện đại và phương tiện hỗ trợ dạy học song hiệu quả chưa cao.

- Một số giáo viên chưa chú ý đến việc phát triển năng lực đọc hiểu cho học sinh vìthế vẫn còn nặng về nội dung kiến thức

- Do áp lực về thời gian, giới hạn chương trình nhiều giáo viên trong các giờ họcthường ưu tiên tập trung khai thác chiều sâu văn bản Theo đó, trong quá trình lên lớp vấn

đề tích hợp ít được quan tâm, chưa tạo cho học sinh thói quen xâu chuỗi; liên hệ với kiếnthức có liên quan nên chưa phát huy hết tính chủ động tích cực sáng tạo trong giờ dạy văncho học sinh, chưa tổ chức được những giờ học thật sự sáng tạo, gây hứng thú đối với họcsinh

- Giáo viên chưa được đào tạo chuyên sâu về đổi mới phương pháp dạy học tích cực,hiện đại; có tập huấn chuyên môn nhưng không thường xuyên, đôi khi còn qua loa

2.2.2 Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề

2.2.2.1 Định hướng lựa chọn những tác phẩm ngoài chương trình phù hợp với lớp

chuyên văn

Lựa chọn văn bản là vấn đề đầu tiên và cũng là vấn đề cốt lõi để nâng cao kĩ năng đọchiểu cho học sinh chuyên văn Đối với các em học sinh chuyên văn các tác phẩm trongchương trình đều được giáo viên hướng dẫn khai thác sâu, kĩ nhưng các em vẫn còn bịđộng và lúng túng khi đọc hiểu những tác phẩm không có trong chương trình Nói cáchkhác các em có thể viết rất sâu và rất hay về những tác phẩm được học song lại hoàn toànlúng túng trước những tác phẩm lạ Thực tế này báo động rằng, học sinh nói chung, ngay

cả học sinh chuyên văn nói riêng vẫn còn yếu về kĩ năng đọc hiểu, các em vẫn chưa thểtrở thành những độc giả độc lập Vì thế việc rèn cho học sinh kĩ năng đọc hiểu những tácphẩm mở rộng ngoài chương trình là điều cần thiết Bước đầu tiên đó là định hướng lựachọn văn bản để các em đọc Vậy nên lựa chọn những văn bản như thế nào để giúp họcsinh tự đọc hiểu ngoài giờ? Sau đây chúng tôi đưa ra một số cách định hướng:

a Lựa chọn các văn bản ngoài chương trình có cùng đề tài với các tác phẩm trongchương trình được học

* Bước 1: Giáo viên hướng dẫn học sinh trong lớp liệt kê các tác phẩm theo đề tài

có trong chương trình Xét theo chương trình hiện hành, các tác phẩm được học chủyếu thuộc các đề tài chính như:

- Đề tài người phụ nữ: Truyện Kiều, Chinh phụ ngâm, Cung oán ngâm, Độc Tiểu Thanh kí, Thơ Hồ Xuân Hương

- Đề tài người nông dân: Chí Phèo, Vợ nhặt, Vợ chồng A Phủ…

- Đề tài cách mạng: Thơ Hồ Chí Minh, Tố Hữu, Quang Dũng…

- Đề tài chiến tranh: Những đứa con trong gia đình, Rừng xà nu, Hòn đất…

- Đề tài đời tư, thế sự: Chiếc thuyền ngoài xa, Hồn Trương Ba, da hàng thịt…

* Bước 2: Giáo viên giới thiệu một số tác phẩm có cùng đề tài để học sinh tìm hiểu.Như đề tài người phụ nữ giới thiệu thêm các tác phẩm khác của: Nguyễn Du, Bạch Cư

Dị, của văn học đương đại; Đề tài người nông dân, giáo viên giới thiệu thêm các tácphẩm của Nguyên Hồng, Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan, tác phẩm Lỗ Tấn…; Đề tài

thế sự hậu chiến giáo viên có thể giới thiệu tác phẩm Tiếng lục lạc của nhà văn

Nguyễn Quang Lập…

b Lựa chọn những tác phẩm khác của những tác giả nổi tiếng trong chương trình

* Bước 1: Giáo viên cho học sinh lập danh sách những tác giả lớn, có những tácphẩm quan trọng được học trong chương trình như: Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Nguyễn

Dữ, Hồ Xuân Hương, Nguyễn Đình Chiểu, Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Nam Cao, VũTrọng Phụng, Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử, Huy Cận, Puskin, Sekhop, Seechxpia, V Huy– gô…

* Bước 2: Giáo viên giới thiệu các tác phẩm khác cùng thuộc các tác giả này đểhọc sinh đọc mở rộng Lưu ý nên để các em tự lựa chọn đọc tác giả nào mà các emthấy cần bổ sung kiến thức nhiều hơn

c Lựa chọn những tác phẩm của các nhà văn nổi tiếng trên thế giới

* Bước 1: Giáo viên cho học sinh tìm hiểu và lập danh sách các nhà văn nổi tiếngtrên thế giới

* Bước 2: Giáo viên giới thiệu các tác phẩm cần đọc của các tác giả nổi tiếng đó.Cũng như trên, nên để các em tự lựa chọn các tác phẩm của tác giả mà các em yêuthích, không nên áp đặt gây mất hứng thú cho quá trình đọc của học sinh

d Lựa chọn những tác phẩm đã đạt giải thưởng lớn trong nước cũng như thế giới

* Bước 1: Giáo viên cho học sinh về nhà tìm hiểu và lập danh sách các tác phẩmlớn gây được tiếng vang trong nước và thế giới

* Bước 2: Giáo viên giao nhiệm vụ cho học sinh lựa chọn các tác phẩm mình yêuthích để đọc và tìm hiểu

Quá trình lựa chọn nguồn đọc như vậy sẽ đảm bảo được tính ứng dụng thiết thựcnhất cho các em học sinh nhất là học sinh chuyên văn Những văn bản này sẽ trở thànhcông cụ trợ giúp đắc lực cho các em trong quá trình học và nâng cao chất lượng bàiviết cho học sinh Thực tế kiến thức của học sinh chuyên văn lâu nay vẫn còn đơnđiệu, nghèo nàn thì việc định hướng cho học sinh tìm hiểu văn bản theo những gợi ýnhư trên sẽ khắc phục được hạn chế đó Ngoài ra cũng có thể khuyến khích cho học

sinh đọc tự do theo ý thích nếu các em đã hoàn thành cho mình những nội dung màgiáo viên đã định hướng

2.2.2.2 Định hướng một số kĩ năng đọc hiểu tác phẩm ngoài chương trình cho học sinh chuyên văn.

Muốn đọc hiểu một tác phẩm văn học nói chung đều nên thông qua một quá trìnhgồm ba giai đoạn: Trước khi đọc, trong khi đọc và sau khi đọc Ở mỗi giai đoạn này cầnlàm sao để học sinh phát huy được tối đa năng lực của mình để hiểu và tìm ra được thôngđiệp của văn bản, từ đó rút ra được những tri thức mới, làm giàu thêm ý nghĩa của vănbản, trở thành bạn đọc sáng tạo Vì thế trong chương định hướng đọc hiểu văn bản vănhọc ngoài chương trình cho học sinh chuyên văn, chúng tôi sẽ đi hướng dẫn cụ thể cáchoạt động mà người đọc cần thực hiện trong từng giai đoạn để có thể chiếm lĩnh đượcvăn bản một cách sâu nhất

sẽ giúp học sinh căn cứ trên mục tiêu mà điều chỉnh quá trình đọc cho phù hợp Nói cáchkhác, học sinh xác định lý do, mục đích đọc là bước khởi đầu quan trọng Tại sao phảilàm như vậy? Điều này sẽ giúp các em có thể tương tác thành công với tác phẩm Thôngthường, khi các em tìm đến các tác phẩm ngoài chương trình thì có nhiều mục đích đọckhác nhau Đọc để giải trí, đọc để tìm kiếm thông tin cho một nội dung nghiên cứu, đọc

để thưởng thức, đọc để tranh luận, chia sẻ với bạn bè… Riêng đối với học sinh chuyênvăn thì đọc chủ yếu để mở rộng kiến thức, để học, để nâng cao chất lượng bài viết Vì thếviệc xác định mục tiêu đọc lại càng cần thiết Trước hết sẽ tiết kiệm thời gian, học sinh sẽxác định chỗ nào cần đọc kĩ, chỗ nào cần đọc lướt chứ không phải cứ đọc tuần tự theo trật

tự tuyến tính Không những vậy xác định mục đích đọc sẽ giúp cho hoạt động cắt nghĩatác phẩm hiệu quả hơn Ví dụ khi các em xác định mục tiêu đọc là để học, để cắt nghĩađược tác phẩm thì mục tiêu này đòi hỏi người đọc ở quá trình hai: Đó là quá trình đọc, sẽphải đọc sâu hơn, phải kết nối được các yếu tố, suy luận từ vấn đề này qua vấn đề khác

Từ đó quá trình đọc sẽ diễn ra chậm hơn, để học sinh cảm nhận được tiếng lòng của tácgiả, lắng nghe được nhạc tính, âm điệu mà tác phẩm đem đến cho đọc giả

Như vậy điều quan trọng trước tiên là học sinh cần xác định mục tiêu đọc để cócách đọc sao cho phù hợp nhất với mình và có được sản phẩm đọc đạt yêu cầu trong quátrình học tập Khi học sinh ý thức được vai trò của mục tiêu và hoàn thành các mục tiêutrong bài đọc cụ thể dần dần sẽ giúp học sinh hình thành kĩ năng đọc đúng mục tiêu choquá trình đọc sau này Tức là bắt đầu vào trang sách là các em biết được mục tiêu mìnhcần cái gì, đọc để làm gì Tất nhiên, trong thực tế đọc, mục tiêu đọc có thể thay đổi so với

dự kiến khi học sinh tương tác với tác phẩm và người đọc hoàn toàn có được kết quả đọcvượt xa với mong muốn ban đầu Điều này phụ thuộc vào tiềm năng tạo nghĩa của vănbản và độc giả

* Huy động tích cực những tri thức, trải nghiệm đọc hiểu

Bất cứ một độc giả nào không riêng gì các em học sinh khi muốn hiểu một tácphẩm văn học cũng rất cần biết huy động một cách tích cực các kiến thức nền, hay là cáctrải nghiệm đọc hiểu của mỗi cá nhân đã có từ trước đó Tri thức nền hay những trảinghiệm đọc hiểu này tùy thuộc vào từng cá nhân, song chúng tôi có thể quy về mấy vấn

đề chính như: Tìm hiểu về đặc trưng thể loại trước khi đọc, về bối cảnh xã hội, văn hóakhi sáng tác, những thông tin về tiểu sử, những câu chuyện về con người, những giaithoại văn chương của tác giả, hoặc là những đánh giá, nhận xét của những độc giả kháckhi đọc tác phẩm ấy Như vậy khi cầm một quyển sách trên tay, độc giả có kinh nghiệm

sẽ không ngấu nghiến đọc ngay Họ có thể nhìn vào tiêu đề - Ngọn đèn mờ (Nguyễn

Thanh Hùng) của văn bản Họ nhìn vào tên tác giả gắn với tác phẩm – xa lạ hay thânthuộc, đã quen chưa hay thực sự mới gặp lần đầu Họ nhìn lướt qua xem dung lượng dàingắn thế nào, ít hay nhiều đối thoại Họ quan tâm xem mục lục có bao nhiêu phần Họ lậtqua một số trang, nhìn vào các đoạn nhỏ…Những yếu tố này sẽ giúp họ gợi lại nhữnghiểu biết có liên quan, tạo tâm thế sẵn sàng cho việc đọc, làm dễ dàng hóa quá trình đọchiểu, khiến độc giả tương tác sâu sắc với văn bản trong quá trình đọc, tạo ra những kếtnối, những suy luận sâu sắc, từ đó đạt được mục đích lớn nhất đặt ra của việc đọc – đó làhiểu được văn bản Nhưng đáng tiếc là những độc giả thiếu kinh nghiệm, thiếu kĩ năngnhư một số học sinh lười đọc lại thường bỏ qua khâu này

b

Rèn kĩ năng trong khi đọc hiểu một tác phẩm

Sự trải nghiệm đọc hiểu chỉ thực sự diễn ra khi bạn đọc bắt đầu tương tác với vănbản Tất nhiên những tri thức nền vẫn tiếp tục được huy động, song đây là giai đoạn đọcthể hiện rõ nhất bản chất phức tạp, năng động, phát triển không ngừng của hành động đọc

và sự sáng tạo của chủ thể đọc ở mọi phương diện Các thao tác tư duy, các khả năng

nhận thức, siêu nhận thức, các cung bậc cảm xúc …đan xen, phức hợp vào nhau để giúpngười đọc phản hồi lại văn bản Tuy vậy, chúng tôi có thể đưa ra những hành động cơbản mà học sinh cần được trải nghiệm trong quá trình đọc như sau:

* Giải mã, nhận biết những thông tin và đặc điểm chính về văn bản.

Giải mã ngôn từ là bước quan trọng đầu tiên giúp người đọc thâm nhập vào thếgiới thông tin của văn bản Khả năng đọc trôi chảy từng là tiêu điểm nghiên cứu để pháttriển năng lực đọc hiểu văn bản văn học, đặc biệt là đối tượng học sinh tiểu học Còn vớihọc sinh THPT và đặc biệt học sinh chuyên văn, khả năng giải mã về cơ bản đã hoànthiện, đối với những mã ngôn ngữ không quen thuộc, có thể dựa vào văn cảnh và chủđộng tìm kiếm, vận dụng các nguồn thông tin hỗ trợ, từ đó hiểu ngôn từ của văn bản, nắmbắt được nghĩa các từ khó (Các từ Hán Việt, các từ mang nghĩa đặc biệt trong văn cảnh,các điển tích, điển cố…); Xác định cấu trúc tổng thể của văn bản như thể loại, bố cục, đềtài…; Xác định các chi tiết hình ảnh, từ ngữ, đoạn văn quan trọng tập trung thể hiện chủ

đề văn bản Người đọc cũng không được bỏ qua khâu giải nghĩa những từ khó, chưa biết,nếu trường hợp từ khó đã có đánh dấu để giải thích ở cuối sách thì đọc được dễ dàng,trường hợp từ khó đó không được cắt nghĩa ta cũng cần có những sách, công cụ giải mãnhư: Từ điển, google, thuật ngữ văn học…Một độc giả thành thạo họ sẽ không bỏ quakhâu quan trọng này Họ cũng không đọc các thông tin đó thuần túy là phát lên tín hiệu

âm thanh từ câu chữ Họ biết gắn nội dung chú thích, giải nghĩa đó vào các từ ngữ, điểntích, điển cố đang hiện lên trang văn bản để xem thực sự kí hiệu chữ viết và tín hiệu âmthanh đó là gì từ đó người đọc sẽ lý giải được nghĩa văn bản, tránh trường hợp đọc xongvăn bản mới quay ra tìm từ khó để giải nghĩa lúc ấy văn bản đi một nơi, chú thích, từ khó

đi một nẻo sẽ không hỗ trợ cho quá trình để đọc và hiểu được văn bản

Tuy nhiên, ở mỗi thể loại có cách giải mã, nhận biết thông tin, đặc điểm chính củavăn bản không giống nhau Ví dụ trong quá trình đọc thơ trữ tình ta cần chú ý đến thểthơ, chủ thể trữ tình, cảm xúc, âm hưởng chủ đạo; Đọc truyện cần nhận diện được tìnhhuống truyện, nhân vật chính, nắm các sự kiện tiêu biểu…Trong khi đó, với văn bảnthông tin, một trong số những yêu tố đáng quan tâm khi giải mã về đặc điểm hình thứctrình bày như: cách thức tổ chức văn bản thành từng chương, phần hay những đoạn nhỏ

có liên kết với nhau theo quan hệ nhân – quả, so sánh, liệt kê, phân loại…với những tiêu

đề, tiểu mục mang tính chất khái quát giúp người đọc dễ theo dõi, cũng giống như vănbản văn học, văn bản thông tin cũng có nhiều thể loại, tri thức nền về các thể loại cụ thể

có định hướng quan trọng trong suốt quá trình đọc hiểu

* Tập trung khi đọc

Tập trung khi đọc là cách tốt nhất để người đọc có thể suy nghĩ cặn kẽ, tư duy tíchcực và ghi nhớ nội dung văn bản Để tập trung được, người đọc cần nỗ lực tạo cảm hứngcho bản thân trước khi đọc Đồng thời cần chọn một không gian yên tĩnh, thoáng mát, cóánh sáng, đọc trong tư thế thoải mái nhưng không nên nằm vì theo nghiên cứu nằm đọc

sẽ rất hại mắt và ảnh hưởng đến khả năng ghi nhớ nội dung văn bản trong quá trình đọc

Tuy nhiên tập trung cần đi kèm với có kĩ thuật đọc Kỹ thuật phải được rèn luyệnthường xuyên để đạt được hiệu quả tốt nhất trong khi đọc, có một số điểm bạn cần phảichú ý:

+ Đọc bằng mắt và óc chứ không đọc bằng miệng

+ Tránh đọc nhảy trở lại quá nhiều

+ Chuyển động mắt theo chiều thẳng đứng khi đọc

+ Đọc với tốc độ biến đổi: Đoạn nào quan trọng thì đọc chậm, đọc kĩ; đoạn nàokhông quan trọng thì đọc nhanh, đọc lướt

+ Cố gắng hiểu ý nghĩa của cả đoạn văn, đừng để ý đến từ, đến câu

+ Tập đọc nhanh, nắm và thâu tóm nhanh cái chủ yếu, cái cơ bản của vấn đề

Bạn cũng nên luyện tập để tăng dần tốc độ đọc Tuy nhiên đọc nhanh không cónghĩa là đọc ngấu nghiến, vội vàng mà đọc nhanh là tóm thật nhanh, đủ, đúng nội dung.Bạn nên phán đoán trước khi đọc, nếu đã có mục đích đọc thì phần nào quan trọng bạnđọc kỹ, phần nào không quan trọng bạn đọc lướt qua, tránh lối đọc tràn lan tốn thời gian

Để rèn tốc độ đọc, bạn hãy lấy một quyển sách, chọn một trang đọc thật nhanh sau đó ghi

ra những nội dung mà bạn tóm được Đọc lại lần nữa để xem mình đã ghi đủ, đúng nộidung chưa Rèn luyện như thế thường xuyên chắc chắn bạn sẽ nâng cao tốc độ đọc củamình, tiếp thu kiến thức nhanh hơn

* Tích cực tư duy khi đọc

- Hình dung, tưởng tượng

Đây được xem là công cụ hữu hiệu mà độc giả có kĩ năng sử dụng trong quá trìnhđọc hiểu một văn bản Những kí hiệu nằm phẳng dẹt trên trang giấy nhờ có hình dung vàtưởng tượng mà trở nên có hồn, sống động Các nhà nghiên cứu đọc trên thế giới đã chỉ

ra rằng ngôn ngữ có ảnh hưởng rất lớn đến việc xây dưng các hình ảnh trí não Tiến sĩ

Phạm Thị Thu Hương đã cho rằng: Văn bản văn chương là một hệ thống mở với cấu trúc

đa tầng, cấu trúc ngôn từ là một hiện hữu vật chất mà độc giả tiếp xúc ở chặng đầu tiên Phía sau hệ thống câu chữ kết dệt nên văn bản ngôn từ ấy là thế giới hình tượng được

khắc họa sống động “thật hơn cả người thật” mà chìa khóa để mở cánh cửa ấy không gì khác, phải bắt đầu từ hình dung, tưởng tượng Đọc là quá trình nhập thân, được sống

cùng bầu khí quyển với nhân vật, chính hình dung tưởng tượng sẽ làm cho nhân vật đầyđặn hơn, cho chúng dáng dấp, hình hài, bước ra từ tác phẩm và giao tiếp với độc giả Vậylàm thế nào để hình dung và tưởng tượng trong quá trình đọc hiểu văn bản? Đây là mộtvấn đề không dễ trả lời Học sinh khi đọc một văn bản có thể tự tạo ra trong tâm trí mìnhmột bức tranh, một hoàn cảnh mà ở đó nhân vật, sự kiện văn bản đang diễn ra, rồi từ đóngười đọc liên tục đặt ra những câu hỏi để khuyến khích những hình ảnh trong tưởngtượng được tiếp diễn Có như vậy quá trình đọc hiểu mới hiệu quả, nội dung văn bảnđược ghi nhớ sâu sắc và có ấn tượng lâu dài Ví dụ khi đọc cảnh chị Dậu phải bán con,bán chó để lấy tiền nộp sưu tôi cứ hình dung ra cảnh tượng đau lòng của hai mẹ con khichị đưa cái Tý sang nhà Nghị Quế Đó là cảnh một người mẹ đang đứt từng khúc ruột,xót xa như chết đi sống lại khi phải bán đứa con gái ngoan, hiểu chuyện, một bên là đứatrẻ đáng thương vừa cúi xuống nhặt những hạt cơm chó, vừa ràn rụa nước mắt khi biếtmình từ nay không được trở về nhà Hai hình ảnh ấy cứ khiến tôi ám ảnh khi đọc tác

phẩm này Tương tự như vậy, khi đọc Vợ nhặt của Kim Lân, rất nhiều độc giả đã tưởng

tượng ra cảnh buổi sáng hôm sau tại nhà Tràng, trong không khí cái đói đe dọa tangthương thì những con người khốn khổ ấy vẫn cứ hướng về niềm tin, hi vọng Bắt đầu từhình ảnh trong óc Tràng hình ảnh lá cờ đỏ sao vàng bay phần phật trên con đê Sộp Cáihình ảnh ấy đã gieo vào tâm hồn của ba con người khốn khó ấy khao khát sống mãnh liệt

và độc giả cũng có niềm tin hi vọng rằng gia đình họ sẽ thay đổi cuộc sống cùng với sựđổi đời kì diệu của toàn dân tộc

- Kết nối văn bản với thực tế đọc

Kết nối là quá trình tương tác giữa độc giả với văn bản hay đó còn gọi là mối quan

hệ hướng ngoại, mối quan hệ giữa văn bản với độc giả Một độc giả tích cực như học sinhchuyên văn khi đọc cần biết kết nối văn bản mình đang đọc với những văn bản khác đã

đọc có liên quan hay có cùng chủ đề Ví dụ khi đọc Độc Tiểu Thanh Kí ta cảm nhận rất

rõ tiếng lòng đồng cảm sâu sắc của đại thi hào Nguyễn Du với người con gái tài sắc

nhưng bạc mệnh Tiểu Thanh thông qua mảnh giấy tàn, nhà thơ như thể nghe thấy tiếng

khóc nức nở của nàng, hiểu được sự nghịch lý, trớ trêu của bao kẻ tài tử giai nhân trong

xã hội phong kiến, qua đó lên tiếng đòi quyền sống quyết liệt cho cái đẹp, cái tài trong cái

xã hội mà tài năng và sắc đẹp bị dập vùi, ghẻ lạnh Từ tiếng khóc, sự tri âm của Nguyễn

Du học sinh có thể kết nối với câu chuyện giữa Bá Nha với Tử Kỳ Khi tiếng đàn của BáNha vang lên là Tử Kỳ có thể nghe thấu tiếng lòng của người bạn, khi thì như đăng sơn,lúc lại như lưu thủy Để rồi, với Bá Nha chỉ có Tử Kỳ mới trở thành tri âm, đến khi Tử

Kỳ mất, Bá Nha đập cây đàn không bao giờ đánh đàn nữa bởi không bao giờ có ai đó cóthể tri âm với tiếng đàn của ông như người bạn đã qua đời Cùng chủ đề đồng cảm, tri âmnhư thế học sinh hoàn toàn có thể kết nối với tiếng lòng đồng cảm được rung lên của TốHữu với bậc tiền bối Tiên Điền năm xưa:

Tiếng thơ ai động đất trời Nghe như non nước vọng lời ngàn thu

Nghìn năm sau nhớ Nguyễn Du Tiếng thương như tiếng mẹ ru những ngày.

Kính gửi cụ Nguyễn Du – Tố Hữu Một ví dụ khác, khi học sinh đọc tác phẩm Cô gà mái xổng chuồng của nhà văn

HWang Sun mi, các em sẽ vô cùng ấn tượng bởi cô gà mái tự đặt cho mình cái tên làMầm Lá có một ước mơ được đẻ và ấp những quả trứng xinh xinh Đó là khao khát, làước mơ mãnh liệt của cô gà Và cuối cùng, cô đã mạnh dạn tìm cách thoát ra khỏi môitrường quen thuộc của mình để phưu lưu, tìm kiếm ước mơ, dẫu chặng đường tìm kiếm

mơ ước thật gian nan và vô cùng khốc liệt nhưng cô quyết tâm không bao giờ từ bỏ Vàcuối cùng cô đã đạt được ước mơ, cô đã ấp trứng dẫu đó không phải cái trứng do cô tựsinh ra, nhưng cô đã nuôi Đầu Xanh lớn lên bằng tình yêu thương âu yếm hơn cả của mộtngười mẹ dành cho con mình Cuối cùng, dẫu phải chịu đựng nỗi cô đơn, dẫu phải đốidiện với thực tế khó tránh khỏi cái chết nhưng Mầm Lá chưa bao giờ thấy hối hận vìchuyến phưu lưu, chưa bao giờ hối tiếc vì mình đã mơ ước và quyết tâm thực hiện nó Từ

văn bản này học sinh có thể kết nối với tác phẩm rất nổi tiếng khác là Nhà giả kim của

nhà văn Paulo Cocelho Câu chuyện kể về một cậu bé chăn cừu, không chịu bằng lòngvới hiện thực bình yên, thậm chí có khả năng khá giả đó là suốt ngày lùa đàn cừu đi chănrồi nhâm nhi những ngụm rượu vang đỏ, làm bạn với những cuốn sách và mơ về trời sao,

cô gái con ông chủ của quán mà cậu thường đưa cừu đến để xén lông bán Một ngày kia,giấc mơ đi tìm kho báu cứ thôi thúc cậu và cuối cùng cậu đã bỏ lại tất cả để lên đườngthực hiện khao khát đó Cậu đã trở thành những kẻ lang thang, thậm chí mất trắng, khôngcòn khả năng về được quê hương nhưng cậu vẫn quyết tâm, chấp nhận làm lại sau thấtbại và cuối cùng cậu đã đạt được ước mơ một cách ngoạn mục Cả hai câu chuyện đềuthôi thúc con người ta đi tìm kiếm ước mơ và nỗ lực để đạt được nó, cho dù có thất bại,cho dù có gian khổ đến mấy cũng không bao giờ bạn phải hối tiếc

Quá trình bạn đọc tự kết nối như vậy trong khi đọc hiểu một văn bản văn học sẽgiúp bạn đọc tạo ra sự cộng hưởng cảm xúc, nối nhịp cầu giao tiếp linh diệu giữa bạn đọchọc sinh với thầy cô với tác giả Đây chính là điều quan trọng nhất để mở rộng vốn đọc

cho các em, cho chất văn cho các bài viết của học sinh – điều mà đang là vấn đề thửthách, gian nan nhất với học sinh chuyên văn hiện giờ

- Dự đoán

Muốn trở thành một độc giả năng động, sáng tạo học sinh không thể chỉ biết bịđộng theo dõi diễn biến trong văn bản mà phải luôn luôn đưa ra những dự đoán để có thểtiệm cận dần tới văn bản Có rất nhiều cách sự đoán, có thể dự đoán từ tiêu đề của vănbản đến các tình tiết diễn biến trong văn bản hay là dự đoán cách kết thúc của văn bản

Chẳng hạn khi đọc tiêu đề truyện Cô gà mái xổng chuồng, một truyện dài nổi tiếng của

nhà văn Hwang Su mi, độc giả có thể đoán định câu chuyện kể về một cô gà mái đầy cátính, thích tự do, phiêu lưu và rất mạnh mẽ nhưng khi đọc dự đoán ấy có phần khôngchính xác vì cô gà lại là một cá thể rất tình cảm, giàu tình yêu thương và giàu ước khát

vọng, rất đáng trân trọng Hay đọc truyện ngắn Đào tẩu, một truyện ngắn của tác giả

người Anh, độc giả có thể dự đoán rằng đây có lẽ là một câu chuyện trinh thám Chắc cómột kẻ vi phạm pháp luật, bị săn đuổi ráo riết đang tìm cách trốn thoát, một câu chuyệnnhư vậy hẳn sẽ có rất nhiều tình tiết bất ngờ, gây thót tim Song đến với tác phẩm ta lạihoàn toàn bị bất ngờ Vì tác phẩm lại kể về một anh chàng tên là Roger đã thực hiện mộtcuộc đào tẩu rất ngoạn mục trước một người phụ nữ bằng cách đeo mặt nạ ga lăng, lịchthiệp khiến cho người phụ nữ kia cuối cùng phải rẽ sang một hướng khác

Vậy dự đoán có khi trúng, khi ấy bạn sẽ chứng tỏ mình là độc giả có trải nghiệm ,hoặc điều đó cho thấy tác phẩm rất quen thuộc, chưa có gì mới mẻ, độc đáo Còn nếu dựđoán của bạn có độ chênh hoặc hoàn toàn đối lập với câu chuyện trong văn bản thì hẳn sẽđem lại cho bạn rất nhiều thú vị, bất ngờ Hơn thế điều đó còn giúp bạn ngỏ ra nhiềuhướng suy nghĩ trong hành trình đi đến việc hiểu thấu đáo về tác phẩm

Muốn dự đoán trong quá trình đọc hiểu văn bản thì độc giả nên tự đặt ra cho mìnhnhững câu hỏi như:

+ Nhân vật này tốt hay xấu?

+ Nhân vật ấy trong tình huống này sẽ làm gì? Nói gì? Phản ứng ra sao?

+ Kết thúc của câu chuyện sẽ như thế nào?

+ Mình mong muốn truyện kết thúc ra sao?

Những câu hỏi như vậy sẽ đem đến cho bạn đọc những hiệu quả bất ngờ, có khi dựđoán của độc giả còn hay hơn cả, sáng tạo hơn cả nhà văn Nhưng muốn dự đoán đượcnhư vậy, người đọc cần phải kích hoạt tư duy, trí tuệ cảm xúc của mình, nhập thân vàothế giới nghệ thuật trong tác phẩm

* Giám sát thúc đẩy quá trình đọc hiểu

Trong khi đọc hiểu một tác phẩm bất kì ngoài chương trình, học sinh nói chung kể

cả học sinh chuyên văn nói riêng cũng hay có xu hướng đọc những lúc rảnh rỗi, đọc choxong, chưa nhập cuộc với văn bản thật sự, thậm chí, có học sinh chỉ xem qua loa, đạikhái, có tâm lý ngại, lười…Tuy nhiên nên nhớ rằng đọc hiểu cũng không phải là mộtcông việc phó mặc hoàn toàn cho sự may rủi, được chăng hay chớ Do vậy một trongnhững yếu tố thúc đẩy quá trình đọc hiểu được hiệu quả nhất đối với bạn đọc nói chungchính là quá trình giám sát bản thân khi đọc

Khả năng tự giám sát đọc hiểu của độc giả là người đọc biết tự đặt ra và trả lời cáccâu hỏi: Tôi có thật sự hiểu điều tôi đang đọc không? Điều tôi hiểu về văn bản này thực

sự đúng đắn hay còn gì băn khoăn, suy nghĩ thêm? …Quá trình tự đặt những câu hỏi đó

sẽ giúp bạn đọc tập trung và thúc đẩy việc đọc hiểu đã đúng hướng hay cần điều chỉnhthay đổi Việc tự giám sát này không chỉ quan tâm tới những điều đã được hiểu đúng,hiểu sâu về văn bản mà còn cần chú ý tới cả những điều ngộ nhận, sai lầm, hời hợt củabản thân về tác phẩm Đạt đến mức độ này, người đọc mới thực sự trở thành bạn đọc độclập, không bị phụ thuộc vào văn bản của tác giả hay những định kiến, những cách hiểucủa người đi trước Từ đó học sinh mới thoát khỏi những dẫn dắt của người đi trước để tựmình tìm hiểu một văn bản độc lập Điều này tránh được việc đi sao chép, dùng văn mẫucủa học sinh hiện nay Bởi các em hoàn toàn có thể tự mình đọc hiểu được bất kì một vănbản nào ngoài chương trình mà không cần giáo viên hướng dẫn Đó chẳng phải cái đíchcao nhất của việc dạy đọc hiểu hiện nay sao? Nhưng muốn làm được điều này, học sinhcần sử dụng các chiến thuật đọc hiểu

* Sử dụng các chiến thuật trong quá trình đọc

Vai trò của các chiến thuật đối với đọc hiểu văn bản văn học đã được các nhà nghiêncứu chứng minh rõ ràng Bởi vậy ở đây chúng tôi không đi sâu vào giải thích khái niệmchiến thuật hay giải thích cách thực hiện từng chiến thuật trong quá trình đọc Chúng tôichỉ đưa ra định hướng trong quá trình đọc giáo viên nên hướng dẫn học sinh sử dụng cácchiến thuật đọc hiểu cho hiệu quả nhất Hệ thống các chiến thuật rất phong phú, tùy theomỗi độc giả, tùy bối cảnh và văn bản mà chọn chiến thuật cho phù hợp nhất Hệ thống

chiến thuật là một ngân hàng mở rất phong phú, do vậy giáo viên thường xuyên bổ sungcho học sinh lớp chuyên của mình những chiến thuật đọc hiểu để giúp các em học sinh cókhả năng áp dụng rộng rãi tùy theo văn bản cho phù hợp Theo tác giả Phạm Thị Thu

Hương trong cuốn Đọc hiểu và chiến thuật đọc hiểu văn bản trong nhà trường phổ thông đã đề ra những chiến thuật đọc hiểu văn bản cần thiết có thể trang bị cho người

đọc, như là một công cụ hữu hiệu trong việc đọc và hiểu văn bản, đó là:

1 Đánh dấu và ghi chú bên lề

2 Tổng quan về văn bản

3 Công tác ghi chú

4 Cuộc giao tiếp văn học

5 Câu hỏi kết nối, tổng hợp

6 Mối quan hệ hỏi – đáp

7 Mối quan hệ nhận thức và siêu nhận thức

Rèn kĩ năng sau khi đọc hiểu một tác phẩm

Các hoạt động sau khi đọc của học sinh THPT là vô cùng quan trọng bởi qua đóchứng tỏ người đọc đã hiểu văn bản đọc ở mức độ như thế nào? Nếu hiểu sâu sắc, thấuđáo sẽ đem đến những phản hồi có giá trị, cũng như những đánh giá và vận dụng xácđáng Sau khi đọc không chỉ là quá trình “nghiệm thu” kết quả đọc mà còn là lúc cả quátrình đọc và chiến thuật đọc được nhìn lại Bạn đọc học sinh chuyên văn không chỉ cầnhiểu văn bản đang đọc mà còn cần chú ý mục tiêu lâu dài của việc đọc là trở thành nhữngđộc giả có khả năng độc lập Sau đây là một số định hướng của chúng tôi cho học sinhphát huy được năng lực đọc hiểu văn bản văn học sau khi đọc xong văn bản đó:

* Sử dụng hồ sơ đọc hiểu

- Giới thiệu về hồ sơ đọc – hiểu

Hồ sơ đọc chính là một loại hồ sơ học tập, là bộ sưu tập có mục đích và có tổ chứcnhững hoạt động đọc của học sinh Hồ sơ đọc phản ánh quá trình đọc của học sinh từ đólàm hiện diện bức chân dung và sự trưởng thành của độc giả Sơ đồ đọc hiển thị một cáchchân thực và cụ thể những thông tin về quá trình đọc do vậy sẽ là căn cứ xác thực để giáoviên đánh giá về năng lực đọc hiểu của học sinh ở những thời điểm khác nhau trong suốtquá trình học tập, từ đó có những phản hồi, điều chỉnh thích hợp cho học sinh

Hồ Sơ đọc thể hiện tích hợp quá trình đọc và quá trình viết của học sinh, vì thế đâycòn là cách thức quan trọng để học sinh phát triển cả hai năng lực này

Hồ sơ đọc còn là một cách phản hồi của học sinh về văn bản, một cách giám sátquá trình đọc và sự hiểu của bản thân như thế nào về văn bản một cách hiệu quả Từ đó

có thể điều chỉnh hướng người đọc là học sinh chuyên văn trở thành những bạn đọc độclập và sáng tạo nhất

Hồ sơ đọc được thể hiện dưới nhiều hình thức sáng tạo song cần phản ánh được

những thông tin cơ bản như: Tên văn bản đã đọc, hành trình đọc văn bản, sự tương tác của người đọc với các chủ thể đọc khác, những sự thay đổi, trưởng thành của người đọc sau khi tương tác với văn bản và các chủ thể đọc khác

* Các bước lập hồ sơ đọc – hiểu

- Giáo viên hướng dẫn học sinh hiểu được vai trò của hồ sơ đọc hiểu

Học sinh cần hiểu được khái niệm, đặc biệt hiểu được giá trị sử dụng của công cụnày Nhận thức được tầm quan trọng của vấn đề học sinh mới có ý thức ghi chép, chia sẻmột cách nghiêm túc về quá trình đọc và kết quả đọc một cách trung thực và thườngxuyên, tích cực, nhờ đó mà học sinh có khả năng thiết lập và sử dụng hồ sơ một cách hiệuquả nhất

- Giáo viên thống nhất cấu trúc, các nội dung và hình thức trình bày trong hồ

sơ đọc hiểu

Cấu trúc, nội dung và hình thức trình bày của sơ đồ đọc hiểu đối với các tác phẩmngoài chương trình, lần đầu tiên các em được tương tác với văn bản cũng có những điểmkhác biệt so với những tác phẩm quen thuộc trong chương trình Vậy sau đây là mẫu cấu

trúc chúng tôi gợi ý Cấu trúc này hoàn toàn có thể thay đổi theo từng giáo viên hay đốitượng độc giả khác nhau Sau đây là khung hướng dẫn chung:

HÀNH TRÌNH ĐỌC HIỂU VĂN BẢN

1 Hoàn cảnh gặp gỡ của tôi và văn bản

- Tôi biết đến văn bản như thế nào? Vì sao văn bản lọt vào “mắt xanh” của tôi?

- Tôi lấy văn bản từ nguồn nào?

- Ấn tượng của tôi về văn bản là gì?

2 Sự tương tác của tôi và văn bản

- Tôi mong muốn và dự đoán gì trước khi đọc văn bản?

- Những trải nghiệm đọc hiểu cho tôi những kinh nghiệm gì khi tìm hiểu văn bản?

- Những hình ảnh ấn tượng, đáng nhớ nhất lưu giữ trong tâm trí tôi khi đọc văn bản là hình ảnh nào? Vì sao?

- Tôi đã huy động những chiến thuật nào khi đọc văn bản?

- Kết quả đọc của tôi (Ghi lại ngắn gọn những ý chính: Nội dung văn bản là gì? Cấu trúc của văn bản ra sao? Những chi tiết/ hình tượng nào đóng vai trò quan trọng trong văn bản? Ý nghĩa, mục đích của văn bản là gì? Những điều còn băn khoăn, chưa thỏa mãn hay chưa hiểu về văn bản? Dự định giải quyết những băn khoăn đó bằng cách nào? Tìm sự hỗ trợ từ các tài liệu khác hay trao đổi với các bạn trên lớp?

3 Văn bản và sự chiêm nghiệm của tôi

- Những kết luận tạm thời của tôi về văn bản? (Ý nghĩa về văn bản, đánh giá văn bản) Những thay đổi của tôi (kinh nghiệm, hành động, quan niệm, suy nghĩ) hay sự trưởng thành trong kĩ năng đọc của bản thân

- Tôi quay trở lại văn bản và có những thay đổi gì sau khi nhận được những sự trao đổi của các chủ thể đọc khác?

Về hình thức trình bày, hồ sơ đọc cần được gợi ý theo hướng mở để học sinh cóhứng thú sáng tạo trong cách thể hiện, cũng như có thể quay trở lại văn bản bất cứ lúcnào để bổ sung, điểu chỉnh cách hiểu của bản thân Qua đó giúp học sinh hiểu được bảnchất của quá trình đọc hiểu là quá trình tạo nghĩa và phát triển liên tục

Khi tạo lập hồ sơ đọc học sinh cần chủ động và làm thường xuyên tạo thành mộtthói quen đối với bất cứ văn bản nào được trải nghiệm và nên được chia sẻ với cô và cácbạn cùng lớp để nhận được những phản hồi, đóng góp “làm đầy” hơn cho việc cắt nghĩa,đọc hiểu mỗi văn bản Như vậy sơ đồ đọc không chỉ là một tài liệu học tập quan trọnggiúp phát triển năng lực đọc hiểu mà còn là một công cụ giúp học sinh rèn kĩ năng phảnhồi và tự phản hồi

* Sử dụng nhật kí đọc

Nhật ký đọc hiểu theo nghĩa thông thường là những ghi chép hàng ngày về nhữngđiều mà người đọc tiếp nhận được từ sách Học sinh có thể ghi lại những suy nghĩ củamình vào những tờ giấy rời, giấy gắn vào sách, vào một cuốn vở hoặc những hình thứckhác có thể lưu giữ, đọc lại và chỉnh sửa sau thời gian đọc lần đầu tiên Ngoài ra, trongthời đại công nghệ thông tin đem đến nhiều tiện ích cho con người, nhật kí đọc của họcsinh còn có thể được đánh máy lại, lưu trên các trang thông tin điện tử,… Nhật kí đọckhác nhật kí đời tư ở chỗ: người viết nhật kí về cuốn sách đã đọc hoàn toàn có thể chia sẻ

và thảo luận với mọi người Đó là nơi học sinh ghi chép lại ý tưởng, cảm xúc, suy nghĩ,đánh giá, kinh nghiệm sống, tưởng tượng,… để trao đổi và thảo luận cùng các bạn khiđến lớp

Mỗi bài tập trong nhật kí đọc được người đọc luân phiên thực hiện để rèn luyệncác kỹ năng khác nhau trong suốt quá trình đọc cụ thể:

- Hình ảnh: “Mỗi khi đọc, tôi phải lưu giữ một hình ảnh trong đầu tôi về câuchuyện Tôi có thể vẽ nó ra trong nhật ký đọc sách và chia sẻ với các bạn trong nhóm.Khi vẽ hình, tôi cần chú thích để ghi nhớ hình ảnh đó từ đâu đến, điều gì làm tôi nghĩ ra

nó, và tại sao tôi lại muốn vẽ hình ảnh đó” Bài tập này giúp học sinh thể hiện liên tưởng,tưởng tượng của mình bằng hình ảnh về một vấn đề trong câu chuyện mà mình tâm đắc

và ấn tượng sau khi đọc Học sinh vẽ hình ảnh đó trong một bức tranh cụ thể Học sinhthuyết minh ngắn gọn tại sao mình lại liên tưởng, tưởng tượng ra hình ảnh đó khi đọcsách Phần giải thích này có thể ghi chú trực tiếp trên hình ảnh hoặc phía sau tranh Họcsinh mang tranh vào lớp để trao đổi, chia sẻ và thảo luận cùng với các bạn trong nhóm vàgiữa các nhóm trong lớp

- Từ hay: “Tìm ra những từ thực hay/ các từ mới, ngộ nghĩnh có khả năng miêu tảcao mà tôi muốn sử dụng khi viết; các từ dễ nhầm lẫn,…Viết ra và chia sẻ trongnhóm.Tôi cũng ghi chú lý do chọn những từ này và số trang chúng xuất hiện để dễ tìm lạichúng” Sau khi đọc, học sinh tự do tìm ra những từ ngữ mà mình cảm thấy thú vị, những

từ ngữ mà bản thân còn cảm thấy khó hiểu Đối với từ hay, học sinh giải thích bằng cáchghi chú lý do mình thích Đối với từ mới, ngộ nghĩnh, học sinh không tự giải thích đượcthì có thể tra cứu hoặc nêu cảm nhận riêng của mình về nó Đối với từ khó, học sinh sẽghi lại vị trí dòng, số trang để dễ tìm và chia sẻ với nhóm khi đến lớp

- Hồ sơ nhân vật: “Nghĩ về một nhân vật yêu thích/lý thú hoặc không thích Vẽ sơ

đồ thể hiện cách thức tôi nghĩ về hình dáng, hành động, cách cư xử, điểm thú vị hay nổibật của nhân vật đó” Học sinh chọn một nhân vật mà mình yêu thích và vẽ sơ đồ về nhânvật đó Sơ đồ có thể được thể hiện bằng nhiều cách thức khác nhau, từ đơn giản đến chitiết Đó có thể là sơ đồ cây thư mục, hình dung về nhân vật bằng hình ảnh cụ thể trongbức tranh kèm chú thích hoặc sơ đồ tư duy Tùy năng lực, học sinh có thể chọn cách thứcthể hiện sự yêu thích của mình về nhân vật bằng nhiều cách Đối với nhân vật mìnhkhông thích, học sinh có thể vẽ hình ảnh, sơ đồ và ghi chú đặc điểm về nhân vật mà mìnhkhông thích Nhân vật không thích qua suy nghĩ của học sinh có thể là một hình dángkhông cân đối, xấu xí; cách cư xử thô lỗ,…Đối với học sinh không có năng lực tưởngtượng, năng khiếu vẽ hoặc sơ đồ hóa kiến thức, học sinh có thể sử dụng ngôn ngữ đểthuyết minh và chia sẻ trên lớp về nhân vật

- Trình tự sự kiện: “Đôi khi trật tự các sự kiện trong truyện tỏ ra đáng ghi nhớ Tôi

có thể vẽ một vẽ một sơ đồ chuỗi các hành động và giải thích vì sao trật tự đó đángnhớ” Bài tập này giúp học sinh hệ thống các thông tin, sự kiện mà mình đọc được thànhmột sơ đồ dễ nhớ Học sinh cần phải tóm tắt các thông tin, sự kiện chính và thể hiện bằngcác hình thức như sơ đồ cây thư mục, sơ đồ tư duy,…Việc giải thích trình tự sự kiệntrong truyện đòi hỏi học sinh phải đọc kĩ, tìm chính xác các sự kiện quan trọng, sắp xếpchúng đúng diễn tiến của câu chuyện, mạch cảm xúc, nội dung sách đã đọc

- Nghệ thuật và thủ pháp đặc biệt của tác giả: “Đôi khi tác giả sử dụng từ ngữ đặcbiệt, khắc họa rõ nét chúng trong đầu người đọc, làm tôi ước viết được như vậy Tác giảdùng ngôn ngữ vui nhộn, viết những cuộc đối thoại thực hay… Trong nhật ký đọc sách,tôi sẽ ghi lại các ví dụ về những điều đặc biệt như thế mà tác giả đã dùng trong truyện”.Học sinh tìm ra những từ ngữ, hình thức nghệ thuật đặc biệt về cách xây dựng nhân vật,các biện pháp tu từ, giọng điệu,…độc đáo và ghi lại trong nhật ký của mình Học sinh cóthể chú thích và giải thích theo cách hiểu của mình về tác dụng của việc tác giả đã sửdụng các nghệ thuật đó Các ví dụ ghi lại có thể là một cụm từ, câu văn hay, đoạn văn ấntượng mà học sinh cần ghi nhớ để dễ dàng chia sẻ với các bạn trong nhóm nhằm nâng caovốn từ và rèn cách diễn đạt của bản thân Bài tập này có thể kết hợp với bài tập về từ hay,đặc sắc truyện

- Điểm sách/ phê bình: “Khi đọc, đôi lúc tôi tự nghĩ “Hoàn toàn tuyệt vời!” Có lúctôi nghĩ:“Nếu là tác giả, tôi sẽ viết khác hơn” Tôi sẽ ghi ra những điểm hay của tác giả

và những nhược điểm cần khắc phục” Học sinh nêu đánh giá của mình về ưu và nhược