Ly NH phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh thông qua bài tập thí nghiệm vật lí

Là tác giả đề nghị công nhận sáng kiến: “Phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của Học sinh thông qua bài tập thí nghiệm Vật lí trong các tiết học tự chọn” và phát huy năng lực phẩm

“Phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của Học sinh

Thông qua bài tập thí nghiệm Vật lí ”

TÁC GIẢ:

Phạm Thị Lan Đơn vị công tác: Trường THPT Nguyễn Huệ

Năm học 2020/2021

CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

ĐƠN YÊU CẦU CÔNG NHẬN SÁNG KIẾN

Kính gửi: Hội đồng sáng kiến Sở giáo dục đào tạo Ninh Bình

Tôi ghi tên dưới đây:

TT Họ và tên

Ngày tháng năm sinh

Nơi công tác

Chức vụ

Trình độ chuyên môn

Tỷ lệ (%) đóng góp vào việc tạo ra sáng kiến 1

Phạm Thị Lan 23/08/1980

Trường THPT Nguyễn Huệ TPCM Cử nhân 100

I Tên sáng kiến, lĩnh vực áp dụng

Là tác giả đề nghị công nhận sáng kiến:

“Phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của Học sinh thông qua bài tập thí nghiệm Vật lí trong các tiết học tự chọn”

và phát huy năng lực phẩm chất học sinh một cách đáng kể

Xu thế đổi mới phương pháp dạy học hiện nay là phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo ở người học, hướng việc tìm tòi khám phá tri thức về phía người học Trong dạy học tích cực, người học vừa là đối tượng của hoạt động dạy, đồng thời là chủ thể của hoạt động học, người học được cuốn hút vào các hoạt động học tập do giáo viên tổ chức và chỉ đạo, thông qua đó tự lực khám phá những điều chưa rõ,

những điều mới mẻ, tự mình trực tiếp quan sát, làm thí nghiệm, giải quyết những vấn đề đặt ra theo cách nghĩ của mình, chứ không phải thụ động tiếp thu những kiếnthức đã được giáo viên sắp đặt sẵn theo khuôn mẫu Dạy học theo cách này, người giáo viên không chỉ đơn giản là người truyền đạt kiến thức mà phải là người tổ

chức, chỉ đạo và hướng dẫn người học hoạt động theo hướng tích cực

Vì vậy, việc lựa chọn các hình thức, phương pháp, kĩ thuật dạy học mới, hiện đại phù hợp để có thể phát huy được tính tự tin, tính tích cực chủ động và sáng tạo trong hoạt động học tập của học sinh, phát triển năng lực người học là điều hết sức quan trọng của quá trình đổi mới.

Thế nhưng việc dạy học Vật lý ở trường phổ thông hiện nay có một thực trạng là học sinh chủ yếu học lí thuyết và vận dụng lí thuyết để giải bài tập mà ít có

cơ hội tham gia tích cực vào các hoạt động nhóm, hoạt động khám phá hoặc các mô hình ứng dụng thực tế trong khoa học kỹ thuật, trong sản xuất Đặc biệt hơn nữa, trong môn vật lý trung học phổ thông có rất nhiều phần kiến thức trùng lặp với các cấp học dưới nên Bộ giáo dục cho phép giảm tải cho học sinh Vì vậy trong phân phối chương trình giảng dạy Sở yêu cầu nhà trường tự xây dựng phân phối chương trình nhà trường Từ đó, môn vật lý chúng tôi tự xây dựng PPCT riêng cho tổ, trong

đó có phần giảm tải kiến thức, thay vào đó là tăng thêm tiết bài tập cho học sinh (tiếtdạy tự chọn) Môn vật lý, cả ba khối 10, 11, 12 (khối A và A1) đều có 36 tiết tự chọn Tuy nhiên, qua quá trình giảng dạy của các GV trong tổ, tôi thấy tiết dạy tự chọn thường nhàm chán như tiết bài tập thông thường, học sinh không có hứng thú, không chủ động, tích cực học tập Đa số Giáo chỉ đưa ra những bài tập thuần túy, không gây hứng thú cho HS, không phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo

từ học sinh

Để cải thiện thực trạng này và đáp ứng yêu cầu của xã hội thì chúng ta cần phải áp dụng những phương pháp dạy học tích cực như tổ chức hoạt động ngoại khóa, thực tập thiên nhiên, tổ chức dạy học giải quyết vấn đề và đặc biệt là

phương pháp dạy học dự án, một phương pháp dạy học đang rất phát triển trên thế giới

Xuất phát từ những tồn tại trên,và từ một số thành công nhất định trong công tác đổi mới phương pháp dạy học, tôi xin chia sẻ kinh nghiệm của mình trong mộtsốtiết học tự chọn: “Phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của Học sinh

thông qua bài tập thí nghiệm Vật lí trong các tiết học tự chọn”

2 Giải pháp cũ thường làm

Đối với hình thức dạy học truyền thống trên lớp

2.1 Mục tiêu dạy học

- Chú trọng hình thành kiến thức, kỹ năng hàn lâm

2.2 Nội dung dạy học

- Nội dung được lựa chọn dựa vào các khoa học chuyên môn, được quy định chi tiết trong chương trình

- Chú trọng hệ thống kiến thức lý thuyết, sự phát triển tuần tự của các khái niệm, định luật, học thuyết khoa học Sách giáo khoa được trình bày liền mạch thành hệ thống kiến thức.

2.3 Phương pháp dạy học

- Người dạy là người truyền thụ tri thức, học sinh tiếp thu những tri thức được quy định sẵn

- Giáo án thường được thiết kế theo trình tự đường thẳng, chung cho cả lớp

- Giáo viên sư dụng nhiều PPDH truyền thống (thuyết trình, hướng dẫn thực hành, trực quan…)

- Không sử dụng hoặc rất ít khi sử dụng Hoạt động ngoại khóa

2.4 Môi trường học tập

Thường sắp xếp cố định (theo các dãy bàn), người dạy ở vị trí trung tâm

2.5 Kiểm tra - đánh giá

- Tiêu chí đánh giá chủ yếu được xây dựng dựa trên kiến thức, kỹ năng, thái độ gắn với nội dung đã học

- Người dạy được toàn quyền trong đánh giá

2.6 Sản phẩm giáo dục

- Tri thức người học có được chủ yếu là ghi nhớ

- Do kiến thức có sẵn nên người học phụ thuộc vào Giáo trình/Tài liệu/Sách giáo khoa

2.7 Kết quả dạy học theo giải pháp cũ

Học sinh chưa thật sự hứng thú học tập đối với bộ môn Vật lí vì kiến thức khá trừu tượng

Đa số học sinh THPT chưa có định hướng nghề nghiệp rõ nét nên ý thức học tập bộ môn chưa cao, các em còn học theo cảm xúc và chưa hình thành thói quen học tập chủ động sáng tạo nghiêm túc

Chúng tôi đã làm một cuộc khảo sát lấy ý kiến về thực trạng của bộ môn Vật lí của học sinh THPT trên địa bàn thành phố Tam Điệp Kết quả thu được từ

200 học sinh của trường THPT Nguyễn Huệ trong 2 năm học 2017-2018, 2019:

2018- Chất lượng giảng dạy trung bình bộ môn Vật lí tại trường THPT NguyễnHuệ

Bảng 1.2 Thực trạng sự yêu thích môn Vật lí trong hai năm học

 Khả năng tiếp cận, ứng dụng môn Vật lí vào giải thích các hiện

tượng thực tế và đời sống:

Khảo sát việc vận dụng kiến thức lý thuyết giải thích

các hiện tượng thực tế của đời sống

Số ý kiến Tỷ lệ %

Áp dụng bình thường học gắn với hành 30 15

Rất ít khi áp dụng học gắn với hành 30 15

Chỉ học lí thuyết không liên quan đến thực tế, không

được trải nghiệm thực tế

+ Phương tiện, thiết bị và đồ dùng dạy học:

Giáo viên có thể chủ động sử dụng nguồn tài nguyên đa dạng phong phú qua sách tham khảo, báo , đài, các kênh truyền hình vào việc soạn giáo án lên lớp

+ Nguồn kinh phí đầu tư cho việc mua sắm các phương tiện, trang thiết bị dạy học, đồ dùng thí nghiệm ngày càng tăng, cơ sở vật chất của các trường ngày càng được đổi mới, hiện đại hóa, đảm bảo cho quá trình dạy học tốt hơn

+ Đội ngũ giáo viên

Đa số các trường THPT có đội ngũ giáo viên Vật lí giàu kinh nghiệm, nhiệt tình với công tác giảng dạy, có nhiều giáo viên trẻ, sáng tạo trong công việc nên dễdàng đáp ứng được yêu cầu của mục tiêu giáo dục

+ Học sinh dễ tiếp nhận kiến thức kỹ năng được trang bị từ phía giáo viên

b Nhược điểm

- Mục tiêu dạy học

Lấy mục tiêu học để thi, học để hiểu làm trọng chưa chú trọng việc vận dụng kiến thức lí thuyết vào thực tiễn và phát triển năng lực phẩm chất cho học sinh

- Nội dung dạy học

Quy định cứng nhắc những nội dung chi tiết trong chương trình dễ bị thiếu tính cập nhật

- Phương pháp dạy học

+ Người học có phần “thụ động”, ít phản biện

+ Người học khó có điều kiện tìm tòi bởi kiến thức đã được có sẵn trong sách + Giáo viên chưa sử dụng được nhiều phương pháp dạy học tích cực

- Kiểm tra - đánh giá

+ Chưa quan tâm đầy đủ tới khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn và quá trình học

+ Người dạy được toàn quyền trong đánh giá

- Sản phẩm giáo dục

+ Ít chú ý đến khả năng ứng dụng nên sản phẩm GD là những con người ít năng động, sáng tạo Chưa phát huy được năng lực phẩm chất cho người học cũng như định hướng nghề nghiệp

- Thực trạng việc dạy học áp dụng bài tập thí nghiệm trong trường THPT

Theo kết quả điều tra, bài tập thí nghiệm ở các trường THPT sở dĩ chưa thựchiện được hoặc có thực hiện nhưng hiệu quả chưa cao là do những nguyên nhân:

+ Lãnh đạo nhà trường cũng như giáo viên bộ môn chưa chú trọng đến việc dạy bài tập thí nghiệm, vì đây không phải là nội dung bắt buộc và không có trong nội dung các kì thi nên các giáo viên chưa có sự đầu tư cho việc này

+ Trang thiết bị kĩ thuật, đồ dùng, dụng cụ thí nghiệm còn thiếu, không đáp ứng được yêu cầu tổ chức hoạt động ngoại khóa vật lí Nhiều thiết bị, đồ dùng thí nghiệm nhà trường có được đầu tư nhưng không đồng bộ và bị hư hỏng nhiều, không còn sử dụng được

+ Giáo viên chưa có kinh nghiệm và kĩ năng soạn bài tập thí nghiệm

3 Giải pháp mới cải tiến

3.1 Nội dung cơ bản

Hiện nay, chương trình vật lí ở các trường THPT còn nặng về lí thuyết, với sự phân phối thời gian và kiến thức như vậy, học sinh gặp nhiều khó khăn trong việc

mở rộng, vận dụng kiến thức vào thực tế Do đó, lồng ghép bài tập thí nghiệm Vật

lí vào các tiết học tự chọn góp phần nâng cao chất lượng học tập bộ môn, rèn luyện kĩ năng tính toán cũng như vận dụng linh hoạt các kiến thức vào trong thực tiễn góp phần không nhỏ phát triển năng lực phẩm chất cho học sinh đạt mục tiêu đổi mới căn bản toàn diện nội dung phương pháp cũng như hình thức tổ chức dạy học và đổi mới kiểm tra đánh giá trong giáo dục

Đề xuất giải pháp trong việc dạy học bài tập thí nghiệm Vật lí :

Sau quá trình nghiên cứu cơ sơ lí luận của việc thực hiện hoạt động ngoại khóa

và cơ sở thực tiễn quá trình thực nghiệm sư phạm chúng tôi đề xuất giái pháp mớinhư sau

a Đối với các nhà quản lí giáo dục và nhà trường

+ Có kế hoạch chi tiết cho việc tổ chức lồng ghép bài tập thí nghiệm Vật lí vào các tiết học tự chọn.

+ Chú trọng việc tận dụng các phương tiện dạy học sẵn có và trong điều kiện có thể tự chế tạo các dụng cụ, thiết bị phục vụ cho dạy học

+ Trong chương trình Vật lí phổ thông nên có một số giáo án soạn về bài tậpthí nghiệm Vật lí bắt buộc với nội dung thiết thực

+ Trang bị cho giáo viên kỹ thuật soạn bài tập thí nghiệm Vật lí

b Phương pháp tổ chức lồng ghép bài tập thí nghiệm Vật lí vào giảng dạy

b.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

Nghiên cứu lý luận về tư duy trong nhận thức khoa học và tư duy vật lý

Nghiên cứu cơ sở lý luận về xây dựng và sử dụng bài tập vật lý, bài tập thínghiệm vật lý nhằm phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh

Nghiên cứu chương trình sách giáo khoa, sách bài tập và sách tham khảo đểphân tích cấu trúc logic, nội dung các kiến thức thuộc chương “Dòng điện khôngđổi lớp 11’ và chương“ Dòng điện xoay chiều” vật lý 12 THPT

b.2 Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm

Nghiên cứu thực tiễn: quan sát, điều tra thực trạng về việc giảng dạy bài tập vật

lý, đặc biệt là bài tập thí nghiệm ở trường THPT

Thực nghiệm sư phạm ở trường THPT Nguyễn Huệ, để chỉnh lý, bổ sung, thẩmđịnh phương án đã thiết kế và kiểm chứng giả thuyết khoa học của đề tài

3.2 Tính mới và tính sáng tạo của giải pháp mới

Việc thay đổi phương pháp dạy học thông qua việc tổ chức lồng ghép bài tập thí

nghiệm Vật lí vào dạy học đáp ứng được mục tiêu đổi mới của giáo dục chuyển từ việc dạy học trang bị kiến thức kỹ năng sang dạy học nhằm phát triển phẩm chất năng lực cho học sinh và định hướng nghề nghiệp Giúp học sinh đi từ lý thuyết sang thực tiễn và từ thực tiễn lại quay trở lại học lý thuyết một cách hiệu quả nhất Tôi đã ứng dụng sáng kiến xây dựng và triển khai hiệu quả các nội dung sau:

- Lồng ghép bài tập thí nghiệm thuộc chương “Động lực học, các định luật bảotoàn ” trong dạy học tiết tự chọn Vật lí lớp 10 trường THPT Nguyễn Huệ

- Lồng ghép bài tập thí nghiệm thuộc chương “Dòng điện không đổi “ trong dạyhọc tiết tự chọn Vật lí lớp 11 trường THPT Nguyễn Huệ

- Lồng ghép bài tập thí nghiệm thuộc chương “ Dòng điện xoay chiều” trongdạy học tiết tự chọn Vật lí lớp 12 trường THPT Nguyễn Huệ

3.3 Đánh giá ưu điểm của giải pháp mới

Qua việc triển khai các nội dung của sáng kiến trong năm học 2019 – 2020 vào quá trình dạy học chúng tôi nhận thấy

+ Ý nghĩa khoa học: Sáng kiến phát huy được tính sáng tạo và khả năng tiệp nhận kiến thức trong quá trình dạy và học giúp học sinh tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập

+ Ý nghĩa thực tiễn: Do đặc điểm của bộ môn vật lí, bài tập thí nghiệm Vật

lí có tác dụng bổ sung kiến thức lí thuyết, kĩ năng thực hành, giới thiệu những ứng dụng của vật lí vào khoa học và kĩ thuật, quá trình phát triển của vật lí học … cho học sinh, làm tăng hứng thú của học sinh đối với môn học, rèn luyện khả năng phân tích và giải quyết vấn đề

+ Rèn luyện cho học sinh kỹ năng giao tiếp, kỹ năng hợp tác, kỹ năng phát hiện và giải quyết vấn đề và tư duy phản biện ở góc độ là một nhà nghiên cứu, mộtnhà sản xuất, một người sử dụng sản phẩm

Như vậy sau khi áp dụng thành công nội dung sáng kiến vào quá trìnhdạy học tôi nhận thấy giải pháp này có thể giúp cho học sinh phát triển một cách toàn diện Giúp học sinh hình thành những năng lực phẩm chất cần có của chương trình giáo dục phổ thông mới Đáp ứng được mục tiêu đổi mới căn bản toàn diện của giáo dục

Bảng mô tả tính mới tính sáng tạo và tính ưu việt của giải pháp mới

so với giải pháp cũ

Nội dung

so sánh

Giải pháp cũ Dạy học truyền thống trên lớp

Giải pháp mới Dạy học có lồng ghép bài tập thí nghiệm Vật lí

dễ gây nhàm chán

- Không thực hiện được các hoạt động trải nghiệm cho Học sinh

- Đa số tích hợp được kiến thức nhiều bài và tích hợp Liên môn

- Tổ chức được nhiều hoạt động nhóm cho học sinh nên học không bị nhàm chán

- Bài tập phong phú gắn liền với thực tiễn thu hút được học sinh

- Thực hiện được nhiều hoạt động trải nghiệm cho học sinh

- Nội dung được lựa chọn dựa vào các khoa học chuyên môn, được quy định chi tiết trong chương trình

- Nội dung được lựa chọn nhằm đạt được kết quả đầu ra

đã quy định; chương trình chỉquy định những nội dung

- Việc quy định cứng nhắc những nội dung chi tiết trong chương trình dễ bị thiếu tính cập nhật.

chính

- Chú trọng các kỹ năng thực hành, vận dụng lý thuyết vào thực tiễn Sách giáo khoa không trình bày thành hệ thống mà phân nhánh và xen

kẽ kiến thức với hoạt động

- Nội dung chương trình không quá chi tiết, có tính mởnên tạo điều kiện để người dạy dễ cập nhật tri thức mới

- Người học có phần “thụ động”, ít phản biện

- Giáo án thường được thiết kế theo trình tự đường thẳng, chung cho cả lớp

- Người học khó có điều kiện tìm tòi bởi kiến thức đã được

có sẵn trong sách

- Giáo viên sử dụng nhiều PPDH truyền thống (thuyết trình, hướng dẫn thực hành, trực quan…)

- Người dạy chủ yếu là người

tổ chức, hỗ trợ trò chiếm lĩnh tri thức; chú trọng phát triển khả năng giải quyết vấn đề của trò

- Coi trọng các tổ chức hoạt động, trò chủ động tham gia các hoạt động Coi trọng hướng dẫn trò tự tìm tòi

- Người học có nhiều cơ hội được bày tỏ ý kiến, tham gia phản biện

- Giáo viên sử dụng nhiều PPDH tích cực (giải quyết vấn đề, tự phát hiện, trải nghiệm…) kết hợp PP truyền thống

- Ít chú ý đến khả năngứng dụng nên sản phẩm GD là những con người ít năng động, sáng tạo

- Tri thức người học có được

là khả năng áp dụng vào thực tiễn

- Phát huy sự tìm tòi nên người học không phụ thuộc vào Giáo trình/Tài liệu/Sách giáo khoa

- Phát huy khả năng ứng dụngnên sản phẩm GD là những con người năng động, tự tin

Kết quả thu được trong quá trình dạy học

Nội dung Giải pháp cũ Giải pháp mới

- Thái độ học tập bộ môn của học sinh chỉ dừng ở mức độ trung bình

- Phần trăm học sinh yêu thíchviệc học bộ môn Vật lí cải thiện đáng kể khoảng 90%

- Tỷ lệ phần trăm học sinh có điểm kiếm tra khá giỏi tăng đáng kể vào năm 2019/2020

- Học sinh thay đổi thái độ họctập bộ môn tích cực nghiên cứu tìm tòi để tạo ra sản phẩm

Phẩm chất đạt

được

- Học sinh phát triển đượcphẩm chất chăm chỉ, trungthực

- Học sinh phát triển được đầy

đủ năm phẩm chất Yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trách nhiệm,trung thực theo yêu cầu của đổimới

Phát triển năng

lực

Năng lực chung

Tự chủ và tự học Kỹ năng giao tiếp và hợp tác nhóm với các thành viên khác thỉnh thoảng được phát huy

Năng lực chuyên môn : Tính toán, Tìm

hiểu tự nhiên và xã hội

Năng lực chung

Tự chủ và tự học Kỹ năng giao tiếp và hợp tác nhóm với các thành viên khác

Giải quyết vấn đề theo nhiều cách khác nhau một cách sáng tạo và triệt để

Năng lực chuyên môn : Ngôn ngữ, Tính toán,

Tin học,Thẩm mỹ, Công nghệ, Tìm hiểu tự nhiên và

xã hội

Sản phẩm học tập

Học sinh học tập thụ động ghi nhớ kiến thức một cách máy mócHọc sinh chú trọng rèn luyện kiến thức kỹ năng phục vụ các kỳ thi và cácbài kiểm tra

Học sinh năng động sáng tạo chủ động tìm tòi thích ứng trong quá trình học

Học sinh vận dụng kiến thưc

lý thuyết vào giải thích thực tiễn và từ thực tiễn quay lại

lý thuyêt giúp quá trình học hào hứng dễ tiệp nhận kiến thức

Học sinh tạo ra được nhiều sản phẩm có giá trị sử dụng lâu dài và ý nghia khoa

III Hiệu quả kinh tế xã hội và dự kiến đạt được.

1 Hiệu quả kinh tế

* Lợi ích có thể đạt được trong quá trình giáo dục:

Thực hiện việc dạy học lồng ghép bài tập thí nghiệm Vật lí , học đi đôi với hành – Tận dụng đồ tái chế để chế tạo mô hình thí nghiệm, tận dụng các dụng cụ thí nghiệm dư thừa bị bỏ quên trong phòng thí nghiệm …

- Dạy học lồng ghép bài tập thí nghiệm Vật lí sẽ tạo hứng thú cho học sinh trong quá trình học Giúp học sinh thấy rõ khoa học kỹ thuật không xa dời thực tiễn mà gắn liền với đời sống của con người Giúp học sinh phát triển các năng lựcphẩm chất cần có trong chương trình giáo dục phổ thông mới

- Học sinh có cơ hội phát triển ý tưởng cải tiến kỹ thuật trong đời sống hàngngày để tăng năng suất lao động đạt hiệu quả kinh tế cao hơn

- Sáng kiến đã cung câp cho học sinh và giáo viên các tư liệu quan trọng có thể thay thế các sách tham khảo, thiết kế trên thị trường với giá trị như sau:

* Đề tài có thể coi tương đương với một cuốn sách hướng dẫn thiết kế bài tập thí nghiệm Vật lí, tài liệu tham khảo những bài tập Vật lí ứng dụng cho giáo viên Vật lí THCS và THPT và học sinh cấp THCS và THPT

- Giá trị mỗi cuốn sách tham khảo là 30 000 VNĐ Như vậy với số lượng học sinh trường THPT Nguyễn Huệ sẽ tiết kiệm được số tiền: 20.000 x 1020 =

20.400.000 VNĐ ( Hai mươi triệu bốn trăm nghìn đồng chẵn)

- Nếu áp dụng trên địa bàn toàn thành phố Tam Điệp với 03 trường THPT

và 07 trường THCS, thì số tiền làm lợi là: 20.400.00 x 6 = 122.400.000

VNĐ( Một trăm hai mươi hai triệu bốn trăm nghìn đồng chẵn).

- Nếu áp dụng trên địa bàn tỉnh Ninh Bình với 02 thành phố và 06 huyện thì

số tiền làm lợi là: 122.400.000 x 8 = 979.200.000 VNĐ ( Chín trăm bảy chín

triệu hai trăm nghìn đồng chẵn).

Hiệu quả xã hội

Trong quá trình áp dụng sáng kiến này tại nhà trường thu được kết quả tốt, tạo được

sự tin tưởng chuyên môn của nhà trường, chất lượng bộ môn đã đóng góp không nhỏ vào nâng cao chất lượng giảng dạy của nhà trường Trong những năm gần đây bộ môn Vật lí trường THPT Nguyễn Huệ đã có nhiều thành tích về kết quả thi học sinh giỏi cấp Tỉnh, Quốc gia Đạt rất nhiều giải Khoa học kỹ thuật cấp Tỉnh, Quốc gia, Khu vực,

bộ môn Vật lí luôn đạt kết quả top đầu trong kỳ thi tốt nghiệp THPT Quốc Gia

2.1 Kết quả đạt được:

2.1.1 Chất lượng môn Vật lí sau khi áp dụng sáng kiến năm học 2019 – 2020 (

Trường THPT Nguyễn Huệ thành phố Tam Điệp Ninh Bình)

Chất lượng đại trà trung bình sau các bài kiểm tra định kỳ

và kiểm tra thường xuyên

Bảng 1.4 Chất lượng đại trà môn Vật lí sau khi áp dụng sáng kiến

Qua bảng thể hiện rõ chất lượng học sinh khá giỏi tăng lên rõ rệt học sinh yếu giảm đi rất nhiều

2.1.2 Số học sinh yêu thích môn Vật lí

- Chúng tôi lấy ý kiến của 200 em học sinh của trường THPT Nguyễn Huệ

về sự yêu thích môn Vật lí.( Kết quả khảo sát trung bình thể hiện ở bảng 1.5 )

Năm học

Tổng số học sinh Số học sinh yêu thích môn Vật lí

Bảng 1.5.Thực trạng Sự yêu thích môn Vật lí trong năm học 2019 - 2020

Như vậy nếu như trước đây khi chưa được học các tiết học bài tập thí

nghiệm Vật lí thì số học sinh yêu thích bộ môn Vật lí không nhiều và ngày càng giảm, lí do vì bộ môn có nhiều kiến thức khó trừu tượng các em không biết vận dụng kiến thức vào giải thích các hiện tượng thực tế Sau khi áp dụng sáng kiến khá nhiều em yêu thich môn học và đã vận dụng giải thích được nhiều tình huống thực tiễn

2.1.3 Số học sinh yêu thích và biết cách tiếp cận ứng dụng các kiến thức được học trong các buổi học bài tập thí nghiệm Vật lí

Chúng tôi lấy ý kiến của 200 học sinh của trường THPT Nguyễn Huệ về khả năng tiếp cận và ứng dụng sáng kiến vào thực tiễn

Đánh giá về mức độ tiếp cận vận dụng kiến thức lý

thuyết áp dụng vào thực hành

Số ý kiến Tỷ lệ %

Chưa biết cách học gắn với hành để tự tìm hiểu kiến thức áp

IV Điều kiện và khả năng áp dụng sáng kiến

1 Điều kiện cần thiết để áp dụng sáng kiến

- Để tiến hành dạy học BTTN Vật lí đạt hiệu quả cao đòi hỏi phải có sự tổ chức chặt chẽ, tỉ mỉ của giáo viên, sự giúp đỡ của nhà trường, cần tạo dựng được nhữnghạt nhân nòng cốt trong mỗi tiết học từ phía học sinh

- Trong việc dạy học BTTN Vật lí, các phương tiện dạy học có thể sử dụng:

+ Máy vi tính: Có thể dùng để thiết kế các chương trình ngoại khóa trên các phần mềm chuyên dụng như powerpoint, windword

+ Máy quay phim: Giáo viên có thể dùng máy quay để trực tiếp ghi lại các quá trình vật lí, các thí nghiệm mình làm

- Để dạy học BTTN Vật lí đạt hiệu quả cao trước hết cần có đầy đủ trang thiết bị dạy học như: Phòng học bộ môn đạt tiêu chuẩn, cán bộ chuyên trách phòng thiết bịđược đào tạo bài bản , phòng có đầy đủ các trang thiết bị cần thiết

- Có sự đầu tư thỏa đáng cho giáo dục:

+ Giáo viên: Kiên trì tâm huyết đầu tư nhiều tâm sức để tìm hiểu các vấn đề Vật lí ứng dụng, vận dụng sáng tạo linh hoạt giúp học sinh phát triển các năng lực cốt lõi trong quá trình dạy học

+ Nhà trường: Tăng cường đầu tư trang thiết bị dạy học, tài liệu tham khảo,

hỗ trợ giáo viên trong quá trình giảng dạy nói chung và phục vụ những môn đặc thù gắn với thực nghiệm như môn Vật lí nói riêng để đạt hiệu quả cao hơn Làm tốt công tác xã hội hóa giáo dục phối kết hợp với phụ huynh học sinh và xã hội cùng tham gia vào quá trình giáo dục của nhà trường

+ Sở GD ĐT: Tổ chức các chuyên đề để trao đổi kinh nghiệm phương pháp,bồi đưỡng đội ngũ cán bộ giáo viên đảm bảo nguồn lực để đễ dàng thực hiện tổ chức lồng ghép BTTN Vật lí vào dạy học.

Như vậy trước bối cảnh các trường học đang áp dụng công nghệ thông tin vào giảng dạy phổ biến; cơ sở vật chất các trường học được quan tâm và đầu tư đáng kể; đội ngũ cán bộ giáo viên nhiệt tình tâm huyết; học sinh năng động sáng tạo tích cực chủ động bên cạnh đó là sự quan tâm đồng hành nhiệt tình của phụ huynh học sinh và xã hội thì việc vận dụng sáng kiến trên là không thể không thực hiện được

2 Khả năng áp dụng sáng kiến

Sau khi áp dụng giải pháp trên trong quá trình dạy học bộ môn Vật lí tại trường THPT Nguyễn Huệ Tôi nhận thấy khả năng áp dụng của giải pháp trên đối với tất cả các trường THPT và THCS trong toàn tỉnh là hoàn toàn khả thi luôn mang lại hiệu quả cao trong việc hình thành và phát triển năng lực cho họcsinh, sáng kiến hoàn toàn có thể nhân rộng và áp dụng với các bộ môn khoa học tự nhiên khác chắc chắn sẽ mang lại hiệu quả cao

Trước yêu cầu đổi mới tôi mong rằng sáng kiến này sẽ góp phần vào việc nâng cao chất lượng dạy và học Vật lí trong chương trình giáo dục phổ thông mới Mặc dù đã cố gắng song không thể tránh khỏi những thiếu sót, tôi rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của các cấp lãnh đạo, của các thầy giáo,

cô giáo trong toàn tỉnh để sáng kiến ngày một hoàn thiện hơn

Tôi xin cam đoan mọi thông tin nêu trong đơn là trung thực, đúng sự thật vàhoàn toàn chịu trách nhiệm trước pháp luật

CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC NHẬN THỨC, TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC 1.TÍCH CỰC HOÁ HOẠT ĐỘNG NHẬN THỨC CỦA HỌC SINH

Trong quá trình dạy học tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh (HS) làmột trong những nhiệm vụ chủ yếu của người giáo viên (GV) Vì thế, nó luôn luôn

là trung tâm chú ý của lý luận và thực tiễn dạy học

1.1.Tích cực hoá là gì?

Tích cực hoá là một tập hợp các hành động nhằm chuyển biến vị trí của ngườihọc từ thụ động sang chủ động, từ đối tượng tiếp nhận tri thức sang chủ thể tìmkiếm tri thức để nâng cao hiệu quả học tập

1.2 Các đặc điểm tính tích cực của học sinh

Tính tích cực của học sinh có hai mặt, đó là mặt tự phát và mặt tự giác:

Mặt tự phát của tính tích cực là những yếu tố tiềm ẩn, bẩm sinh thể hiện ở tính

tò mò, hiếu kì, hiếu động, linh hoạt và sôi nổi trong hành vi mà mỗi học sinh đều có,

ở những mức độ khác nhau Chúng ta coi trọng những yếu tố tự phát này, cần nuôidưỡng, phát triển chúng trong dạy học

Mặt tự giác của tính tích cực là trạng thái tâm lý tích cực có mục đích và đối

tượng rõ rệt, do đó khi hoạt động có sự nỗ lực, vượt khó khăn, trở ngại để chiếmlĩnh đối tượng đó Tính tự giác thể hiện ở óc quan sát, tính phê phán trong tư duy, trí

tò mò khoa học…

1.3.Những biểu hiện của tính tích cực nhận thức của học sinh

Trong quá trình dạy học, để phát hiện được HS có tích cực học tập hay không,người GV cần dựa vào một số dấu hiệu sau đây:

- Các em có chú ý học tập không?

- Có hăng hái tham gia vào mọi hình thức hoạt động học tập không?

- Có hoàn thành nhiệm vụ được giao không? (làm bài tập ở nhà, chuẩn bị bàimới…)

- Có ghi nhớ tốt những điều đã học không?

- Có thể trình bày nội dung bài học theo ngôn ngữ riêng không?

- Có vận dụng được những kiến thức đã học vào thực tiễn không?

- Có đọc thêm tài liệu tham khảo, làm thêm các bài tập nâng cao không?

- Có sáng tạo trong học tập không?

1.4 Những biện pháp phát huy tính tích cực nhận thức

Tư tưởng dạy học tích cực là một chủ trương quan trọng của ngành giáo dụcnước ta, đặc biệt trong năm học 2013 đến nay Để thực hiện được vấn đề này ta cóthể dùng các biện pháp sau:

- Nói lên ý nghĩa của lý thuyết và thực tiễn, tầm quan trọng của vấn đề cầnnghiên cứu

- Nội dung dạy học phải mới, những cái mới ở đây không phải quá xa lạ đối với

HS, cái mới phải liên hệ và phát triển cái cũ

- Kiến thức phải có tính thực tiễn, gần gũi với cuộc sống, thoả mãn nhu cầu nhậnthức của HS

- Phải dùng các phương pháp đa dạng: nêu vấn đề, thí nghiệm, thực hành, sosánh, làm việc độc lập và phối hợp chúng với nhau Kiến thức phải được trình bàytrong dạng động, phát triển và kế thừa lẫn nhau Những vấn đề quan trọng, các hiệntượng then chốt có lúc diễn ra đột ngột bất ngờ

- Sử dụng và phát huy tốt tác dụng của các phương tiện dạy học

- Sử dụng các hình thức tổ chức dạy học khác nhau: cá nhân, nhóm, tập thể,

- Kích thích tính tích cực qua thái độ, cách ứng xử giữa GV và HS

- Phát triển kinh nghiệm sống của HS trong học tập

2 TƯ DUY TRONG QUÁ TRÌNH NHẬN THỨC VẬT LÝ

Tư duy là giai đoạn cao nhất của nhận thức, đi sâu vào bản chất và phát hiện ra

tính qui luật của sự vật hiện tượng bằng những hình thức như biểu tượng, khái niệm,phán đoán và suy lý Tư duy với tính cách là sự phản ánh khách quan hiện thực,được thực hiện thông qua ngôn ngữ, từ ngữ Tư duy vượt qua giới hạn cảm giác, trigiác rất nhiều nhưng nó vẫn gắn chặt với nhận thức cảm tính với tư cách là nguồn trithức chủ yếu về thế giới

Tư duy là quá trình phân tích, tổng hợp, so sánh, trừu tượng hoá và khái quát

hoá trên con đường tìm ra cái mới Dựa trên các dữ liệu cảm tính, con người thựchiện các thao tác phân tích, so sánh, tổng hợp, khái quát hoá, trừu tượng hoá để rút

ra những tính chất chủ yếu của đối tượng nhận thức và xây dựng thành những kháiniệm Sự nhận thức không dừng lại ở sự phản ánh vào trong óc những thuộc tính của

sự vật, hiện tượng khách quan mà còn thực hiện các phép suy luận để rút ra nhữngkết luận mới, dự đoán những hiện tượng mới trong thực tiễn Nhờ thế mà tư duyluôn có tính sáng tạo, có thể mở rộng sự hiểu biết của mình vào việc cải tạo thế giớikhách quan, phục vụ lợi ích con người Hoạt động tư duy luôn gắn chặt với thựctiễn Tư duy là hình thức cao nhất của sự phản ánh hiện thực

2.1.Các mức độ của tư duy

Tư duy của con người có thể chia làm hai mức độ:

Tư duy tái tạo: Là tái tạo những mối liên hệ đã biết hoặc nhận thức các liên hệ

đó theo những dấu hiệu đã biết

Tư duy sáng tạo: Là tạo ra tri thức mới không có mẫu sẵn.

Trong quá trình học tập, nhận thức của HS thường ở mức độ tư duy tái tạo Nếutrong quá trình dạy học chỉ đơn thuần sử dụng tư duy tái tạo, thì sản phẩm của nó sẽ

là những con người có thể hiểu biết thế giới chứ không thể cải tạo thế giới Còn tưduy sáng tạo thường xuất hiện trong quá trình nghiên cứu khoa học của các nhà

khoa học Vì thế để sản phẩm của quá trình dạy học là những con người năng động,sáng tạo, hiểu biết và có thể cải tạo được thế giới thì trong dạy học cần phải rènluyện, bồi dưỡng tư duy sáng tạo cho HS Để làm được điều này chúng ta phải tạo racác tình huống dạy học mô phỏng quá trình nhận thức của nhà khoa học.

2.2 Các cấp độ tư duy:

* Phân tích là sự chia tách đối tượng nghiên cứu ra thành những phần tử nhỏ

hơn nhằm tìm hiểu bản chất của đối tượng nghiên cứu

* Tổng hợp là sự sắp xếp các số liệu, sự kiện lộn xộn, rời rạc đa dạng thu thập

được qua nghiên cứu lý luận và khảo sát thực tiễn thành những sự vật hiện tượng vàquá trình hoàn chỉnh thống nhất

* So sánh là một thao tác tư duy rất quan trọng trong quá trình tìm ra cái mới.

Nhờ so sánh, người ta có thể phát hiện ra sự giống nhau và khác nhau giữa các đốitượng, sự biến đổi của chúng qua thời gian và không gian, ảnh hưởng của môitrường, điều kiện cần cho quá trình phát triển của sự vật và hiện tượng

* Trừu tượng hoá - Khái quát hoá là những hoạt động chính của quá trình tư

duy Trừu tượng là hoạt động trí tuệ nhằm lựa chọn và rút ra được những gì là chung

và bản chất của một số đối tượng Khái quát hoá là gom những đối tượng có thuộctính chung và cùng bản chất vào một nhóm Trừu tượng hoá và khái quát hoá lànhững hoạt động tư duy có quan hệ chặt chẽ với nhau khi tiến hành phân loại đốitượng

* Cụ thể hoá là quá trình nghĩ về cái riêng mà cái riêng này tương ứng với cái

chung nhất định Khi tiến hành cụ thể hoá thì nhà nghiên cứu không được gạt bỏ cácdấu hiệu riêng vốn có của các sự vật hiện tượng, mà phải suy nghĩ về cái riêng ấytrong sự đa dạng của những đặc điểm đặc trưng đối với nó Sự cụ thể hóa giúp hiểu

rõ hơn về cái chung, liên hệ cái chung đó với cái đã biết theo cảm tính Vận dụng lýthuyết vào thực tiễn

PHỤ LỤC II BÀI TẬP THÍ NGHIỆM VẬT LÝ VỚI VIỆC PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC

NHẬN THỨC, TƯ DUY SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH

I BÀI TẬP THÍ NGHIỆM

1 Khái niệm về BTTN

Bài tập thí nghiệm là những bài tập chỉ mặt kết quả của các thí nghiệm đang khảo sát Các bài tập này được giải bằng cách vận dụng tổng hợp các kiến thức lý thuyết

và thực nghiệm, các kỹ năng hoạt động trí óc và thực hành, các vốn hiểu biết về vật

Giải các bài tập thí nghiệm là một h́nh thức hoạt động nhằm nâng cao chất lượng học tập, tăng cường hứng thú, gắn học với hành, lý luận với thực tế, kích thích tính tích cực tự lực, trí thông minh, tài sáng tạo, tháo vát… của từng học sinh Đây cũng

là một trong những biện pháp để phát hiện ra đúng những học sinh khá, giỏi về vật

lý đề bồi dưỡng HSG cấp tỉnh, thi Ôlimpíc

2.Tác dụng của BTTN với việc phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh.

Bài tập thí nghiệm tạo ra ở học sinh động cơ học tập, sự hăng say ṭò ṃò khám phá xây dựng kiến thức mới, gây cho học sinh một sự hứng thú, tự giác tư duy độc lập, tích cực sáng tạo

Thông qua bài tập thí nghiệm sẽ tạo ra học sinh khả năng tổng hợp kiến thức lý thuyết và thực nghiệm, các kỹ năng hoạt động trí óc và thực hành một cách khéo léo, các vốn hiểu biết về vật lý, kỹ thuật và thực tế đời sống nhằm phát huy tốt nhất khả năng suy luận, tư duy lôgic Với bài tập thí nghiệm, học sinh có thể đề xuất các phương án thí nghiệm khác nhau gây ra không khí tranh luận sôi nổi trong lớp, trongnhóm học

3 Các bước chung để giải bài tập thí nghiệm trong tiết bài tập.

Bước 1: Đọc hiểu đề bài

Bước 2: Phân tích nội dung bài tập thí nghiệm

Bước 3: Xác định phương án thí nghiệm

Bước 4: Tiến hành các thao tác thí nghiệm

Bước 5: Kiểm tra câu trả lời so với kết quả thí nghiệm

Để thấy rõ tác dụng của bài tập thí nghiệm trong việc tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh, chúng tôi đề xuất các bài tập đã thực nghiệm tại trường THPT Anh sơn 1

Loại bài tập này không có các phép đo đạc, tính toán định lượng Khi giải nó thì

HS phải lắp ráp TN theo sơ đồ cho trước hoặc theo những điều kiện đã xác định; sau

đó điều khiển cho TN vận hành HS phải quan sát diễn biến của hiện tượng vật lýtrong TN và sử dụng những suy luận lôgic dựa trên cơ sở các định luật, khái niệmvật lý đã học để mô tả và giải thích những kết quả đã quan sát được

4.2 Bài tập thí nghiệm định lượng

Đây là loại bài tập yêu cầu HS phải đo đạc các đại lượng vật lý bằng các thiếtbị; tìm mối liên hệ giữa các đại lượng vật lý BTTN định lượng có thể ở các mức độtăng dần như sau:

Mức độ 1: Cho thiết bị, cho sơ đồ thiết kế và hướng dẫn cách làm thí nghiệm.

Yêu cầu đo đạc các đại lượng, xử lí kết quả đo đạc để đi đến kết luận

Mức độ 2: Cho thiết bị, yêu cầu thiết kế phương án TN, làm TN đo đạc các đại

lượng cần thiết, xử lí số liệu để đi đến kết luận

Mức độ 3: Yêu cầu tự lựa chọn thiết bị, thiết kế phương án TN, làm TN đo đạc,

xử lí số liệu để tìm qui luật

Tóm lại: BTTN vật lý đóng một vai trò rất quan trọng trong việc bồi dưỡng tư

duy sáng tạo cho HS Tuy nhiên trong dạy học vật lý hiện nay việc sử dụng BTTNcòn hạn chế vì nhiều lí do khác nhau

PHỤ LỤC III

HỆ THỐNG BÀI TẬP THÍ NGHIỆM, HƯỚNG DẪN GIẢI CHO HỌC SINH.

A CHƯƠNG “ ĐỘNG LỰC HỌC CHẤT ĐIỂM, ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN”