Từ mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, phân tích nguyên nhân và giải pháp cho một số hiện tượng ý thức lạc hậu, bảo thủ ở việt nam hiện nay

Từ mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, phân tích nguyên nhân và giải pháp cho một số hiện tượng ý thức lạc hậu, bảo thủ ở việt nam hiện nay Từ mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, phân tích nguyên nhân và giải pháp cho một số hiện tượng ý thức lạc hậu, bảo thủ ở việt nam hiện nay Từ mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, phân tích nguyên nhân và giải pháp cho một số hiện tượng ý thức lạc hậu, bảo thủ ở việt nam hiện nay

HỌC VIỆN NGÂN HÀNG KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

Học phần: Triết học Mác – Lênin (PLT07A)

ĐỀ TÀI:

TỪ MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA TỒN TẠI XÃ HỘI VÀ Ý THỨC XÃ HỘI, PHÂN TÍCH NGUYÊN NHÂN VÀ GIẢI PHÁP CHO MỘT SỐ HIỆN TƯỢN Ý THỨC LẠC HẬU, BẢO THỦ Ở VIỆT NAM

HIỆN NAY

Giảng viên hướng dẫn : ThS Chu Thị Hiệp

Sinh viên thực hiện : Trần Thị Uyên

Lớp PLT07A02 :

Mã sinh viên : 24A7512008

Hà N ội, ngày 01 tháng 01 năm 202 2

MỤC LỤC

Trang MỞ ĐẦU :……… 3-4 NỘI DUNG PHẦN I: LÝ LUẬN CHUNG 1.1 Nội dung và phương pháp luận……… 5

Quan điểm của chủ nghĩa duy vật về tồn tại xã hội, ý thức xã hội • Tồn tại xã hội & Ý thức xã hội……… 5-7 • Mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội… 7 1.2 Ý nghĩa của phương pháp luận……… 19

PHẦN II: LIÊN HỆ THỰC TIỄN VÀ LIÊN HỆ BẢN THÂN 2.1 Liên hệ thực tiễn……… 11

2.2 Liên hệ bản thân ……… 13

PHẦN III: KẾT LUẬN……… 14

TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 15

MỞ ĐẦU

Chúng ta biết rằng, triết học là bộ phận không thể tách rời cùng với sự phát triển của bất cứ hình thái kinh tế, chính trị xã hội nào Trên cơ sở nền tảng triết -học Mác Lenin, Đảng và Nhà nước ta đã và đang -học tập, đồng thời luôn tiếp -thu những tư tưởng chính trị tiến bộ để đề ra những mục tiêu và phương hướng chỉ đạo đúng đắn để xây dựng và phát triển, phù hợp với hoàn cảnh của xã hội Qua đây, ta thấy được, đời sống xã hội đang mang trong mình hai lĩnh vực quan trọng, đó là tồn tại xã hội và ý thức xã hội Trong đó, ý thức là nền tảng mang tính triết lí cao, có khả năng phản ánh thực tại khách quan mà chỉ con người chúng ta mới có Theo V.I Lenin, ông ví ý thức của con người là cơ năng của cái “ khối vật chất đặc biệt, phức tạp mà người ta gọi đó là bộ óc con người’’

nó không chỉ đơn thuần là 1 kim chỉ nam cho hoạt động thực tiễn mà còn là động lực để mình phấn đấu

Một sự thật là, ở Việt Nam, mọi thế lực phản động trong và ngoài nước đang chủ trương âm mưu " diễn biến hòa bình" Câu hỏi đặt ra là "Liệu chúng ta

có thể gạt bỏ âm mưu và trừng trị thích đáng bọn chúng hay không”? Để giải quyết được những vấn đề đó, không chỉ Đảng và Nhà nước, cán bộ, đảng viên

mà cả nhân dân phải nhận diện rõ và kiên quyết đấu tranh, đồng thời phải có ý chí-ý thức xã hội của cả dân tộc

Đây chính là lí do đưa em đến với đề tài “Từ mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, phân tích nguyên nhân và giải pháp cho một số hiện tượng ý thức lạc hậ , bảo thủ ở Việt Nam hiện nay” Để hiểu rõ hơn, đề tài u

sẽ giải quyết những nội dung sau: uan điểm duy vật lịch sử về tồn tại xã hội và Q

ý thức xã hội; mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại và ý thức; liên hệ thực tiễn

và bản thân Với ý nghĩa lý luận, giúp chúng ta hiểu rõ hơn về tồn tại xã hội, ý thức xã hội và mối quan hệ biện chứng của hai lĩnh vực nghĩa thực tiễn là Ý nhằm vận dụng, đưa con người thoát khỏi được những suy nghĩ, ý thức bảo thủ lệch lạc trong đời sống Em hy vọng, với những kiến thức mà em tìm tòi, thu

thập vào bài tiểu luận, có thể giúp một phần nào đó cho mọi người xung quanh

có cái nhìn đúng đắn, hiểu được và nghiên cứu kĩ lưỡng hơn về Ý thức xã hội nói chung và hình thành nên những ý thức quan niệm tốt đẹp nói riêng Đây là bài tiểu luận đầu tiên của em, sẽ không thể tránh khỏi những thiếu sót, em rất mong nhận được sự đóng góp của thầy cô

NỘI DUNG

PHẦN 1: LÝ LUẬN CHUNG

1.1 Nội dung và phương pháp luận

Ta đã biết, xã hội là một thực thể thống nh t bao g m 2 mấ ồ ặt: mặt thứ nhất là T n t xã h i ph n ánh m t v t ch t cồ ại ộ ả ặ ậ ấ ủa đờ ối s ng xã h i và m t th ộ ặ ứ hai là Ý th c xã h i ph n ánh m t tinh th n cứ ộ ả ặ ầ ủa đờ ối s ng xã hội Qua đó, ta thấy được ý thức xã hội hình thành, phát tri n dể ựa trên cơ sở ồ ạ t n t i xã h i và ộ tác động tới xã hội thông qua các hoạt động th c tiự ễn

I, Tồn tại xã hội và Ý thức xã hội

A, Tồn tại xã hội

A1/ Khái niệm:

Tồn t i xã h i là toàn b sinh ho t v t ch t và nhạ ộ ộ ạ ậ ấ ững điều ki n sinh hoệ ạt vật ch t cấ ủa xã h i T n t i xã hộ ồ ạ ội của con người là th c t i xã hự ạ ội khách quan,

là m t ộ kiểu v t ch t xã h i, là các quan h xã h i v t chậ ấ ộ ệ ộ ậ ất được ý th c xã hứ ội phản ánh Trong các quan h v t chệ ậ ất ấy thì quan h ệ giữa con người với tự nhiên

và quan h ệ giữa con ngườ ới con người v i là nh ng quan h ữ ệ cơ bản nhất

A2/ Các y u t ế ố cơ bản của tồn t i xã h i ạ ộ

Tồn t i xã h i bao g m 3 y u t chính: ạ ộ ồ ế ố

Một là Phương thức sản xuất ra của cải vật chất của xã hội đó. Ví dụ như: phương thức kĩ thuật trồng lúa nước là yếu tố cơ bản tạo thành điều kiện sinh hoạt vật chất truyền thông của con người Việt Nam ta (H1)

Hai là mọi yếu tố thuộc về điều kiện tự nhiên-hoàn cảnh địa lý, chẳng hạn như đất đai, núi, sông hồ, ao nước…hay các điều kiện khí hậu: nóng, lạnh… Tất cả tạo nên đặc điểm riêng của không gian sinh tồn của cộng đồng xã hội (H2)

Ba là các yếu tố dân cư bao gồm tính chất lưu dân cư, cách tổ chức dân cư, mô

hình tổ chức dân cư vv…vv (H3)

Trong những yếu tố ấy, phương thức sản xuất là yếu tố cơ bản nhất cũng như

quyết định vì trình độ, khả năng của phương thức sản xuất như nào thì sẽ tác

động tới con người, tự nhiên và quy mô dân cư, dân số như thế ấy

H1: Nghề trồng lúa nước truyền thống của Việt Nam

(nguồn: camau.gov.vn)

H2: Cố đô Hoa Lư, Tràng An, Ninh Bình

( nguồn: sentory.vn)

Điều kiện tự nhiên

Dân sô và mật độ dân số

H3: Dân số Việt Nam tăng lên 96 triệu người, đông dân 15 thế giới

(nguồn: kinhtetrunguong.vn)

C.Mác và Ph Ăngghen đã đưa ra kết luận trong Hệ tư tưởng Đức, rằng

“toàn bộ gốc rễ của sự phát triển loài người, kể cả ý thức con người, đều nằm trong và bị quy định bởi sự phát triển của điều kiện kinh tế-xã hội’’ Chính vì thế, ta có thể hiểu rằng, ý thức đã được hình thành từ khi con người tồn tại trên

xã hội này Đây chính là điểm cốt lõi của nguyên lý tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội

Tồn tại xã hội không chỉ quyết định tới sự hình thành của ý thức xã hội mà còn quyết định cả nội dung lẫn hình thức biểu hiện của nó Mỗi yếu tố của tồn tại xã hội có thể đươc các hình thái ý thức xã hội khác hay phản ánh từ các góc

độ khác nhau theo những cách thức khác nhau Tuy nhiên, các hình thái ý thức cũng sẽ tác động, ảnh hưởng ngược trở lại tồn tại xã hội Đó gọi là tính độc lập tương đối của ý thức xã hội

B, Ý thức xã hội

B1/ Khái niệm:

Ý th c xã h i là m t tinh th n cứ ộ ặ ầ ủa đờ ối s ng xã h i, bao gộ ồm những quan điểm tư tưởng cùng tình cảm, tâm trạng, truyền thống c a c a củ ủ ộng đồng xã hội n y sinh t t n t i xã h i và phả ừ ồ ạ ộ ản ảnh t n t i xã h i trong nhồ ạ ộ ững giai đoạn phát tri n nhể ất định

B2/ Phân bi Ý th c xã h ệt ứ ội & Ý th c cá nhânứ :

Ý thức xã hội mặc dù có mối quan hệ hữu cơ, biện chứng với ý thức cá nhân Cả hai cùng phản ánh tồn tại xã hội, song ý thức cá nhân và ý thức xã hội vẫn có sự khác nhau vì trình độ của chúng khác nhau

Ý thức cá nhân là ý thức của từng con người, cá nhận cụ thể trong xã hội Dù ít hay nhiều thì ý thức cá nhân khác nhau đều phản ảnh tồn tại xã hội ở những mức độ khác nhau, không thể cùng một phương diện, mức độ được Tuy nhiên,

không phải bao giờ nó cũng đại diện cho quan điểm, tư tưởng chung; tình cảm phổ biến của một cộng đồng hay là một tập đoàn xã hội

Xét ví dụ sau: 1 trong số câu nói bất hủ của Chủ tịch Hồ Chí Minh là “Dân

ta có một lòng nồng nàn yêu nước Đó là truyền thống quý báu của dân tộc ta

Từ xưa đến nay, mỗi khi Tổ Quốc bị xâm lăng, thì tinh thần ấy lại xôi nổi, nó kết thành một làn sóng vô cùng mạnh mẽ, to lớn, nó lướt qua mọi sự nguy hiểm, khó

khăn, nó nhấn chìm tất cả lũ bán nước và lũ cướp nước’’

Qua câu nói trên, ta th y rõ r ấ ằng nước ta có truy n thề ống yêu nước, đoàn kết chống gi c ngo i xâm ( ý th c xã h i) Song bên cặ ạ ứ ộ ạnh đó, cũng có những k ẻ phản động, ph n b i t ả ộ ổ quốc, bán nước cầu vinh (ý th c cá nhân) ứ

B3/ K t c u cế ấ ủa ý th c xã h i: ý th c xã h i có hai cách phân loứ ộ ứ ộ ại:

a, Theo trình độ phản ánh

Ý thức xã hội thông thường: được hình thành trực tiếp từ hoạt động thực tế hằng ngày, chưa được hệ thống, khái quát thành lý luận

Ví dụ: Kinh nghiệm dự báo thời tiết của người xưa “Chuồn chuồn bay thấp thì mưa/ Bay cao thì nắng, bay vừa thì râm”

Ý thức lý luận: là những tư tưởng, quan điểm đã được hệ thống, khái quát hóa thành các học thuyết xã hội, được trình bày dưới dạnh khái niệm, phạm trù, quy luật

Ví dụ: Triết học Mác-Lênin…

b, Theo n i dung ph n ánh ộ ả

Tâm lý xã hội: là toàn bộ đời sống tình cảm, tâm trạng, tập quán của những cộng đồng người nhất định Hình thành ngay dưới ảnh hưởng của đời sống và phản ánh đời sống đó

Ví dụ: Cúng cơm gia tiên nhân ngày giỗ, rằm, Tết; Truyền thống hiếu học của nhân dân ta

Hệ tư tưởng: là hệ thống quan điểm, tư tưởng phản ánh tồn tại xã hội như chính trị, triết học, đạo đức, nghệ thuật, tôn giáo ở trình độ nhận thức mang tính khái quát

Ví dụ : Hệ tư tưởng phong kiến, hệ tư tưởng vô sản…

Tuy là hai phương thức phản ánh khác nhau song tâm lý xã h i và h ộ ệ tư tưởng có quan h ệ chặt ch v i nhau Tuy nhiên, h ẽ ớ ệ tư tưởng không ra đời trực tiế ừp t tâm lý xã h i mà k t th a các h c thuy t xã hộ ế ừ ọ ế ội trước đó

II, Mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội

a, Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội

Tồn tại xã hội quyết định nội dung, bản chất, kết cấu của các hình thái ý thức xã hội Mặc dù chịu sự chi phối mọi quy định của tồn tại xã hội, nhưng ý thức xã hội không chỉ có tính độc lập tương đối, tác động tới tồn tại xã hội mà còn có thể vượt trước hoặc tiến xa hơn tồn tại xã hội

b, Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội

Ý th c xã hứ ội thường l c hạ ậu hơn so với tồn tại xã hội

Lịch s xã hử ội loài người ch ra r ng, nhiỉ ằ ều khi cái cũ biến m t rấ ồi nhưng ý thức xã h i do chính xã h i s n sinh ra v n còn t n t i dai d ng Như hiện nay, ộ ộ ả ẫ ồ ạ ẳ mặc dù kinh t xã hế ội đã có nhiều thay đổi tuy nhiên một số tư tưởng lạc hậu vẫn còn “trọng nam khinh nữ”, “ép duyên”, “cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy”, “gia trưởng”… Nguyên nhân gây nên: th ứ nhất là do ý thức xã h i ch là s ộ ỉ ự phản ánh của t n t i xã h i; th hai là do s c m nh c a thói quen, truy n th ng, t p quán, ồ ạ ộ ứ ứ ạ ủ ề ố ậ tính l c h u c a m t s hình thái ý th c xã hạ ậ ủ ộ ố ứ ội V ụ như tôn giáo hình thành từ í d rất lâu đời nhưng tới hiện tại vẫn không bị mất đi mà còn phát triển lớn mạnh ở nhiều qu c gia trên thố ế giới và thứ ba là do Các lực lượng xã h i phộ ản động thường lưu giữ và truyền bá những tư tưởng lạc hậu nhằm chống lại các lực lượng xã hội tiến b ộ

Ý th c có th ứ ể vượt trước tồn tại xã hội: Tính vượt trướ c của những tư tưởng khoa h c ọ

Ý th c xã h i có s k ứ ộ ự ế thừ a trong s phát tri n cự ể ủa nó: Ý th c xã hứ ội luôn hình thành trên cơ sở kế thừa củ a nh ng tài liệu quá kh ữ ứ

H4: Từ học thuyết Mác đến Lênin đến kế thừa sáng tạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh

Sự tác động qua l i gi a các hình thái ý th c xã h i trong s phát tri n cạ ữ ứ ộ ự ể ủa chúng

Ý th c xã h i có kh ứ ộ ả năng tác động tr l i t n t i xã h i ở ạ ồ ạ ộ

H5: Lý luận khoa học sẽ trở thành lực lượng vật chất khi nó thâm nhập vào quần

chúng ( Nguồn: Giáo trình trên lớp)

1.2 Ý nghĩa phương pháp luận

tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội nên phải nguồn gốc của

ý thức lý luận, tư tưởng từ trong hiện thực vật chất Muốn thay đổi tư tưởng phải thay đổi hoàn cảnh vật chất nguồn gốc của hệ tư tưởng đó.- Vì ý thức xã hội

có tính độc lập tương đối nên chúng ta cần phải: thứ nhất là thường xuyên tăng cường công tác tư tưởng, đấu tranh chống lại những tư tưởng phản động, bảo thủ, lạc hậu Đó là một cuộc đấu tranh lâu dài, khó khăn và phức tạp, nhiều khi Nguồn: baotuyenquang.com.vn Ngu n: tapchicongsan.org.vnồ

phải trả giá, đòi hỏi phải kiên trì, dũng cảm, kiên quyết, khôn khéo Thứ hai là ý thức xã hội có tính kế thừa, do đó muốn giải thích một tư tưởng nào đó không chỉ dựa vào quan hệ kinh tế hiện có mà còn phải chú ý tới các giai đoạn phát triển tư tưởng trước đó Phải biết kế thừa có phê phán những di sản tinh thần của quá khứ Ở nước ta hiện, trong điều kiện kinh tế thị trường và mở rộng giao lưu quốc tế, phải đặc biệt quan tâm giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc,

kế thừa và phát huy truyền thống đạo đức, tiếp thu tinh hoa văn hoá của các dân tộc trên thế giới để làm giàu đẹp thêm bản sắc văn hoá Việt Nam Thứ ba là khi nghiên cứu, phải chú ý tới sự tác động qua lại giữa các hình thái ý thức xã hội khác và cuối cùng là cần phát huy vai trò của ý thức tiên tiến (truyền thống yêu nước, tinh thần đoàn kết, chủ nghĩa Mác Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh…), đấu - tranh chống ý thức xã hội phản động, bảo thủ (những hủ tục rườm rà, "diễn biến hoà bình” trên mặt trận tư tưởng của thế lực phản động…)

PHẦN II: LIÊN HỆ THỰC TIỄN & LIÊN HỆ BẢN THÂN

2.1: Liên hệ thực tiễn

Chúng ta đang được sống và được hội nhập trong nền công nghiệp hóa, hiện đại hóa của cả nước hính vì thế mà xã hội dần được phát triền và tiến bộ C hơn rất nhiều so với những thời kì trước Đối với một xã hội hiện đại như vậy, việc hình thành nên ý thức được xem là thước đo chuẩn mực về giá trị cuộc sống cũng như đạo đức của con người Tuy nhiên, chỉ là nền kinh tế, công nghiệp…phát triển hơn, đâu đó vẫn còn tồn dư nhiều loại tiêu cực của xã hội,đặc biệt là ý thức bảo thủ, lạc hậu gọi tắt là ý thức xã hội Ta thử nghĩ xem, nếu xã hội này không xây dựng nên ý thức thì cuộc sống sẽ trở nên như thế nào? Trước hết, ý thức xã hội là khái niệm triết học dùng để chỉ các hình thái khác nhau của tinh thần trong đời sống xã hội bao gồm những tư tưởng, quan điểm, tình cảm, tâm trạng, thói quen, phong tục, tập quán, truyền thống … của cộng đồng xã hội được sinh ra trong quá trình xã hội tồn tại và phản ánh tồn tại xã hội trong từng giai đoạn lịch sử nhất định Bản thân có ý thức bảo thủ, lạc hậu thì sẽ

trở thành 1 con người tiêu cực cho xã hội cũng như ảnh hưởng rất lớn tới mọi người xung quanh Thực tế đã chỉ ra rằng, cuộc sống văn minh như vậy, nhưng vẫn còn tồn tại nhiều mắt khuất của xã hội Sự lạc hậu ấy thể hiện rõ trong suy nghĩ, cách ứng xử, trong tập quán xã hội Những lối suy nghĩ, những tập quán cũ còn chi phối nhiều đến cuộc sống nhân dân, nhất là ở nông thôn như

tư tưởng trọng nam khinh nữ, gia trưởng, tư tưởng dòng họ, sự lãng phí trong sinh hoạt, thái độ tùy tiện trong lao động sản xuất; lối sống phép vua thua lệ làng, lối nghĩ duy cảm; tư duy tiểu nông; thành kiến nho giáo; bệnh thành tích; hay là tục cướp vợ ở miền núi…đang tác động lớn đối với sự phát triển xã hội Chúng ta thường bắt gặp những tồn dư ấy qua các trang mạng xã hội như Facebook, Tiktok thậm chí còn xuất hiện trên cả thời sự nữa Gần đây, trên mạng có đăng tả video về ông cụ dùng mũ cối đánh thẳng vào chú công an i

(H6- ảnh được cắt bởi vdeo) Đây là hành động không hề đẹp và hầu hết mọi

người không đồng tình Hành động trên cũng thể hiện sự cổ hũ, bảo thủ trong ý thức của ông lão Nguyên nhân của những tư tưởng lạc hậu là do đặc điểm của một xã hội đang trong thời kì phát triển, tiến lên chủ nghĩa xã hội, vẫn còn nhiều mô hình kinh tế, văn hóa và những tư tưởng; do bộ phận ý thức đã hình thành nên một tập quán, truyền thống, thói quen từ lâu của con người nên đã mang tính bảo thủ, rất khó để thay đổi; do một số bộ phận chưa chú trọng nâng cao năng lực tư duy, chính sách hay hành động và vẫn còn chịu nhiều ràng buộc Để khắc phục những ý thức lạc hậu đó, trước hết, mỗi chúng ta phải nhận thức rõ trách nhiệm của mình là gì, phải có sự đoàn kết, chung tay cùng nhau nhận thức và hành động Bên cạnh đó, người dân, đặc biệt là các cấp trên cùng nhau tuyên truyền giáo dục, lồng ghép vào trong thực tiễn , hoàn cảnh, làm cho tinh thần của chủ nghĩa Mác Lenin, tư tưởng Hồ Chí Minh vào nhân dân để -nhân dân có thể tiếp thu một cách linh hoạt nhất; các cơ sở giáo dục đào tạo nâng cao chất lượng giáo dục lý luận, đạo đức tới các học sinh, sinh viên để rèn luyện nếp nghĩ và hình thành nên nhiều hành động tiến bộ, góp phần xây dựng con người mới; luôn đề ra và chú trọng nâng cao năng lực quản lý nhà nước về