Hành vi của người tiêu dùng đối với thị trường do tác động của đại dịch Covid 19. Kiến nghị một số giải pháp ổn định thị trường

Bài nghiên cứu bao gồm mục tiêu tổng quát nhằm dựa trên lý thuyết hành vi người tiêu dùng để phân tích thực trạng và nhân tố ảnh hưởng đến xu hướng tiêu dùng đối với thị trường bị tác động bởi đại dịch Covid19 hiện nay. Cụ thể, bài viết chia làm 3 chương, bao gồm cơ sở lý luận về Thuyết hành vi người tiêu dùng, thực trạng và nhân tố tác động đến hành vi của người tiêu dùng Việt Nam dưới bối cảnh chịu sự tác động của đại dịch Covid19 và kiến nghị nhằm ổn định thị trường

A Phần mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Mặc dù tầng lớp tiêu dùng ngày càng lớn mạnh và tốc độ đô thị hóa gia tăng là những yếu tố chính dẫn dắt tăng trưởng của Việt Nam, song lịch sử cũng đang viết nên một chương mới vượt xa hơn yếu tố quy mô và thu nhập gia tăng bởi tác động của đại dịch Covid-19 Hiện nay, thị trường tiêu dùng tại Việt Nam đã trở nên đa dạng hơn bao giờ hết trước những thay đổi đôi khi đáng ngạc nhiên

về hành vi của người tiêu dùng dưới nhiều khía cạnh cả về kinh tế và xã hội Những thay đổi cũng phần nào tác động tới nền kinh tế và xu thế tiêu dùng phổ biến trong tương lai kể cả khi đại dịch đã qua đi Chính vì vậy, để hiểu hơn về tầm quan trọng của vấn đề này, em xin chọn đề tài số 2 “Phân tích hành vi của người tiêu dùng đối với thị trường do tác động của đại dịch covid 19 Kiến nghị một số giải pháp nhằm ổn định thị trường” làm bài nghiên cứu của mình

2 Mục đích nghiên cứu

Bài nghiên cứu bao gồm mục tiêu tổng quát nhằm dựa trên lý thuyết hành vi người tiêu dùng để phân tích thực trạng và nhân tố ảnh hưởng đến xu hướng tiêu dùng đối với thị trường bị tác động bởi đại dịch Covid-19 hiện nay

Cụ thể, bài viết chia làm 3 chương, bao gồm cơ sở lý luận về Thuyết hành vi người tiêu dùng, thực trạng và nhân tố tác động đến hành vi của người tiêu dùng Việt Nam dưới bối cảnh chịu sự tác động của đại dịch Covid-19 và kiến nghị nhằm ổn định thị trường

3 Phương pháp nghiên cứu

Bài nghiên cứu sử dụng phương pháp nghiên cứu tổng hợp tài liệu về lý thuyết hành vi người tiêu dùng, bên cạnh đó tổng hợp các số liệu thực về dữ liệu mua sắm trực tuyến hiện nay, từ đó phân tích và so sánh để đưa ra giải pháp cụ thể nhằm ổn định thị trường

B Nội dung chính

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THUYẾT HÀNH VI NGƯỜI TIÊU DÙNG

1 Khái niệm về lợi ích

1.1 Lựa chọn tiêu dùng tối ưu tiếp cận từ lý thuyết lợi ích

1.2 Quy luật lợi ích cận biên giảm dần

1.3 Quan hệ giữa lợi ích cận biên và đường Cầu

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG VỀ HÀNH VI CỦA NGƯỜI TIÊU DÙNG ĐỐI VỚI THỊ TRƯỜNG DO TÁC ĐỘNG CỦA ĐẠI DỊCH COVID-19

1 Thực trạng về cung và cầu của người tiêu dùng đối với thị trường do tác động của đại dịch Covid-19

Kịch bản kinh tế vĩ mô suy yếu, việc làm không ổn định và thu nhập hộ gia đình giảm sẽ khiến người tiêu dùng buộc phải đánh giá lại các giá trị và ưu tiên của họ cũng như nắm bắt thói quen tiêu dùng mới Niềm tin của người tiêu dùng giảm đi cùng với tài chính không đầy đủ, dẫn đến việc phải tiết kiệm để chi tiêu cẩn thận hơn, dành riêng một khoản dự trù phát sinh cho những điều không lường trước được

Đại dịch này sẽ để lại ảnh hưởng sâu sắc hơn bất cứ điều gì chúng ta từng thấy trong suốt những thập kỷ qua với tốc độ chuyển biến phi thường Thói quen của người tiêu dùng cũng đang biến đổi theo tốc độ chóng dựa vào các yếu tố như nhu cầu tiêu dùng tại nhà, hạn chế tiếp xúc xã hội, ưu tiên mua sắm trực tuyến, ưu tiên thương hiệu trong nước và phân bổ chi tiêu theo tình

hình tài chính cá nhân Tại Việt Nam, mặc dù ít bị ảnh hưởng bởi dịch COVID-19 như các nước khác, tuy nhiên lại có một sự tăng trưởng đột biến

ở những ngành hàng như sợi ăn liền, thực phẩm đông lạnh, trong khi đó do việc đóng cửa các cửa hàng ăn uống, doanh số của các ngành hàng như bia, nước ngọt và thuốc lá bị giảm sút mạnh

Có thể thấy, đại dịch đã thúc đẩy người tiêu dùng mua sắm có kế hoạch, có chủ đích và chuyển sang tiêu dùng bền vững, hợp lý Theo đó, mặt hàng được lựa chọn hàng đầu là thực phẩm và sản phẩm y tế, những mặt hàng được cho là yếu tố quan trọng trong việc bảo vệ sức khỏe và duy trì sự sống trước thực trạng dịch bệnh đang ngày càng lan rộng với những biến thể nguy hiểm hơn Hơn nữa, hành vi mua sắm cũng thay đổi từ các hoạt động bên ngoài như siêu thị, cửa hàng hay chợ truyền thống, người tiêu dùng có xu hướng tăng cường và tập trung hơn cho mua hàng trực tuyến

Trước những tác động của dịch Covid-19, các sàn thương mại điện tử, ứng dụng giao hàng cũng có nhiều sự thay đổi trước thị hiếu mới của người tiêu dùng Có rất nhiều phân tích cho thấy rằng công nghệ đóng vai trò nòng cốt trong việc định hình nên một thị trường thông minh hơn khi nói đến tương lai của các cửa hàng bán lẻ và mua sắm tạp hóa Theo kết quả khảo sát của Nielsen, phần lớn (93%) người tiêu dùng nói rằng họ sẵn sàng sử dụng công nghệ di động 5G và 60% người tiêu dùng sẵn sàng sử dụng trí tuệ nhân tạo

và thực tế ảo để tiếp cận với sản phẩm Ở nhiều thị trường, COVID-19 đã làm tăng tốc việc sử dụng các nền tảng trực tuyến

Tại Việt Nam, các doanh nghiệp cũng thường xuyên cập nhật những “giỏ hàng” thời dịch, đẩy mạnh triển khai các chương trình khuyến mãi, mã giảm giá, thanh toán không dùng tiền mặt để kích cầu tiêu dùng Bên cạnh đó, các nhà bán lẻ, cửa hàng truyền thống cũng tích cực ứng dụng công nghệ để kinh doanh trực tuyến thông qua mạng xã hội như: Facebook, Zalo… Người tiêu dùng có thể dễ dàng chọn mua bất kỳ loại thực phẩm, hàng hóa nào, chỉ cần

biết sử dụng, kết nối internet trên điện thoại thông minh để đặt hàng Nhiều chợ online theo các khu dân cư, chung cư cũng ngày xuất hiện nhiều trong đợt dịch vừa qua với đa dạng các loại thực phẩm, đặc sản, hàng tiêu dùng được quảng cáo, rao bán trên các nền tảng mạng xã hội Khi dịch bệnh Covid-19 vẫn tiếp tục có những diễn biến phức tạp, việc mua sắm online không chỉ là xu hướng mà ngày càng trở thành thói quen của người tiêu dùng Điều này mang đến sự tiện lợi cho cả người mua lẫn người bán, do đó nhiều doanh nghiệp, hộ/cá nhân kinh doanh đã lựa chọn việc kinh doanh qua mạng để hạn chế thấp nhất việc tiếp xúc

Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích thiết thực đó, việc mua sắm online cũng đang bộc lộ nhiều bất cập, rủi ro Hiện tại, người tiêu dùng vẫn phải đối mặt với nguy cơ bị xâm hại quyền lợi khi mua hàng trực tuyến như hàng hóa không giống như quảng cáo, hàng giao chậm, đã thanh toán nhưng không giao hàng, lộ thông tin cá nhân Đặc biệt, tại thời điểm dịch Covid-19 xuất hiện, sự bất cập trong giao dịch thương mại điện tử càng lộ rõ hơn Ngoài việc người tiêu dùng có nguy cơ mua phải hàng kém chất lượng, hàng giả thì hoạt động thương mại điện tử còn gây không ít khó khăn cho lực lượng chức năng trong việc kiểm soát nguồn hàng và chống gian lận thuế Bên cạnh đó, các doanh nghiệp nhận ra “cơ hội vàng” để đẩy mạnh thương mại điện tử trong thời điểm xuất hiện dịch Covid-19, nhưng họ lại chưa được đào tạo bài bản để bắt kịp xu thế này Thương mại điện tử là xu thế tất yếu trong quá trình chuyển đổi số Xu thế này được thúc đẩy mạnh mẽ bởi một bộ phận người tiêu dùng trẻ, nhưng vẫn còn một khoảng cách tương đối lớn đối với người cao tuổi, những người vốn chưa bắt kịp tốc độ phát triển của công nghệ

Tiêu dùng bền vững cũng là một trong những xu hướng mới của người tiêu dùng dưới bối cảnh chịu tác động của đại dịch Covid-19 Theo đó, khủng hoảng sức khỏe đã gây nên ảnh hưởng sâu sắc đến nhu cầu và thói quen mua

sắm của mọi người Theo khảo sát mới đây được thực hiện bởi Viện nghiên cứu Giá trị doanh nghiệp thuộc tập đoàn IBM (IBM Institute for Business Value – IBV), có tới 14.000 người đến từ 09 quốc gia cho thấy kết quả rất đáng quan tâm: 90% người được khảo sát cho biết Covid-19 đã làm thay đổi cách nhìn của họ về các vấn đề liên quan đến môi trường và tiêu dùng bền vững Mức độ sẵn sàng thay đổi hành vi cũng thay đổi rõ rệt khi 55% người tiêu dùng cho biết tính bền vững là yếu tố rất quan trọng hoặc cực kỳ quan trọng khi lựa chọn thương hiệu 62% người tiêu dùng cũng sẵn sàng thay đổi hành vi mua hàng để giảm thiểu tác động tiêu cực tới môi trường

Tại Việt Nam, mặc dù chưa có dữ liệu chính thức về chuyển đổi nhận thức của người tiêu dùng về các giá trị bền vững sau sự xuất hiện của dịch bệnh, nhưng có thể thấy, tiêu dùng bền vững đang ngày càng được quan tâm hơn trong cộng đồng người tiêu dùng và cả doanh nghiệp Những chiến dịch sử dụng túi giấy thay cho túi ni lông hay khuyến khích mang bình cá nhân đến

từ các doanh nghiệp như siêu thị, cửa hàng ăn uống cũng là dấu hiệu tích cực cho lối sống bền vững này Do đó, cung và cầu của các sản phẩm “xanh” và organic cũng có xu hướng tăng lên đáng kể tại thị trường

2 Các nhân tố tác động tới hành vi của người tiêu dùng dưới bối cảnh của đại dịch Covid-19

Kết quả khảo sát người tiêu dùng Việt Nam do Công ty TNHH Deloitte Việt Nam thực hiện cho thấy, những thay đổi trong chi tiêu của người tiêu dùng Việt Nam phản ánh sự dịch chuyển của các ưu tiên trong thói quen tiêu dùng sang nhóm sản phẩm thiết yếu, giảm chi tiêu cho nhóm sản phẩm tùy ý Những nhân tố tác động đến hành vi mua hàng vẫn tập trung vào đặc tính của thương hiệu và chất lượng, thay vì giá cả hàng hóa như trước đây Điều này hoàn toàn phù hợp với xu hướng tiêu dùng trong những năm gần đây, khi có mức thu nhập ngày càng tăng thì người tiêu dùng phổ biến tìm kiếm

sự lựa chọn thay thế có chất lượng cao hơn Người dân cũng dành nhiều ưu

tiên hơn cho những mặt hàng thuộc danh mục nhu yếu phẩm thiết yếu trong ngân sách chi tiêu hàng tháng của gia đình do ảnh hưởng của việc tuân thủ biện pháp giãn cách xã hội như ở nhà nhiều hơn hoặc tự nấu ăn Bên cạnh

đó, xu hướng làm việc tại nhà nhiều hơn khiến mức chi dùng cho sản phẩm, dịch vụ tại nhà tăng cao và danh mục sản phẩm cũng thay đổi

Với việc đặt hàng trên thiết bị di động, công nghệ và giao hàng tại nơi người tiêu dùng thuận tiện nhận hàng giúp người tiêu dùng mua sản phẩm họ cần vào thời điểm họ muốn trở nên thuận tiện hơn bao giờ hết Các hoạt động như làm việc, mua sắm, giải trí… vẫn được thực hiện mà không cần di chuyển đến nhiều vị trí, địa điểm Người tiêu dùng có thể tối đa hóa thời gian, tăng tính linh hoạt, sử dụng các sản phẩm và dịch vụ thông qua truy cập từ nhà Do đó, “tiện” đã trở thành một trong những tiêu chí tiêu dùng trong xã hội trong bối cảnh “bình thường mới” hiện nay Với rất nhiều lợi thế của thương mại điện tử như không phải thuê mặt bằng, lượng khách hàng lớn, vì vậy, rất nhiều doanh nghiệp đã chuyển sang mô hình này để tăng lượng khách hàng mua sắm Bên cạnh việc triển khai giảm giá sản phẩm, nhiều cửa hàng còn hỗ trợ giao hàng miễn phí và đăng ký mặt hàng của mình trên các trang bán hàng online như Tiki, Shopee, Sendo để dễ tiếp cận người mua hơn

Cùng với việc hưởng ứng chính sách không dùng tiền mặt của Chính phủ, nhiều cơ quan Nhà nước, doanh nghiệp, đơn vị sản xuất kinh doanh từng bước thực hiện chi trả tiền lương cho người lao động bằng hình thức chuyển khoản Điều này cũng thúc đẩy phần lớn người dân, nhất là người dân trong

độ tuổi lao động hình thành thói quen thanh toán không dùng tiền mặt khi mua sắm, tiêu dùng Theo nhiều số liệu thống kê, hơn một năm trở lại đây, mua sắm online và thanh toán không tiền mặt đang trở thành thói quen hàng ngày của họ Sàn thương mại điện tử, chợ mạng và ứng dụng công nghệ gọi xe kinh doanh và cung ứng đa dạng hàng hóa tiêu dùng thiết yếu, kể cả

thực phẩm tươi sống, rau củ, quả,… nên người tiêu dùng có thể đi chợ tại nhà mọi lúc, mọi nơi Thậm chí, để khuyến khích bằng khách hàng thanh toán không tiền mặt, nhiều sàn thương mại điện tử còn liên kết với hệ thống ngân hàng thương mại với việc giảm giá khi chọn hình thức thanh toán này

Áp lực về tài chính trong hộ gia đình đã làm giảm đi mức độ chi tiêu tùy ý của người tiêu dùng Việt Nam Một trong những thay đổi nổi bật nhất trong hành vi của người tiêu dùng Việt Nam là tìm kiếm những đề xuất giá cả hợp

lý hơn để tiết kiệm ngân sách cho gia đình Bởi vậy, người tiêu dùng Việt Nam đang dần hạn chế lại việc mua hàng được lên kế hoạch trước đó và trì hoãn chúng cho đến khi sự thu nhập ổn định ổn định trở lại Thông qua các biện pháp giãn cách xã hội, phần lớn người tiêu dùng không còn chi tiêu cho các hoạt động giải trí, ăn uống bên ngoài cũng như tận hưởng các dịch vụ spa hay làm đẹp như trước kia

3 Kiến nghị cho các doanh nghiệp Việt Nam

Một là, trong bối cảnh đại dịch COVID-19, cần tiếp tục thực hiện kiên định mục tiêu kép, vừa quyết liệt phòng chống dịch hiệu quả, vừa tháo gỡ khó khăn cho cộng đồng doanh nghiệp và người lao động Cục Quản lý thị trường ở các địa phương tăng cường kiểm tra, kiểm soát hoạt động kinh doanh hàng hóa, dịch vụ phòng, chống dịch Covid-19 Các đơn vị chủ động, phối hợp với các lực lượng chức năng kiểm tra, giám sát, kịp thời phát hiện,

xử lý nghiêm các hành vi lợi dụng dịch bệnh để đầu cơ găm hàng, định giá bán bất hợp lý đối với các trang thiết bị y tế, bảo vệ sức khỏe… Tăng cường kiểm tra, kiểm soát các hoạt động sản xuất, vận chuyển, buôn bán các mặt hàng khẩu trang vải, khẩu trang kháng khuẩn trên thị trường, kịp thời phát hiện và xử lý nghiêm các trường hợp vận chuyển, buôn bán khẩu trang không rõ nguồn gốc, không bảo đảm chất lượng, không niêm yết giá, bán hàng không đúng giá niêm yết

Hai là, các doanh nghiệp cần kinh doanh có ý thức, quan tâm nhiều hơn tới môi trường Kết quả cuộc khảo sát được thực hiện bởi Accenture PLC - một công ty trong Fortune Global 500 - vào tháng 4/2020 cũng cho thấy, 60% người tiêu dùng muốn mua hàng thân thiện với môi trường Sử dụng ít nhựa hơn là ưu tiên hàng đầu của người tiêu dùng trước Covid-19, nhưng hiện nay

là những lo ngại về biến đổi khí hậu kèm theo môi trường sống Bên cạnh

đó, tính bền vững là một yếu tố được người tiêu dùng hiện đại quan tâm khi mua sắm 71% người tiêu dùng trên toàn thế giới cho rằng biến đổi khí hậu cũng quan trọng như Covid và họ sẵn sàng góp phần xây dựng môi trường sống bền vững thông qua chi tiêu vào các sản phẩm được chứng nhận

“xanh”, “không ảnh hưởng môi trường” Người tiêu dùng thiện cảm nhiều hơn đối với các thương hiệu có tinh thần trách nhiệm, có thể giúp làm cho thế giới sạch hơn Chính vì vậy, doanh nghiệp cũng sẽ phải thay đổi mô hình sản xuất – kinh doanh, từ tìm nguồn cung ứng tiêu chuẩn và bền vững đến xây dựng quy trình sản xuất không ô nhiễm, tác động tiêu cực đến môi trường, phân phối các sản phẩm có “nhãn xanh” thân thiện môi trường đến tay người tiêu dùng

KẾT LUẬN

Qua bài nghiên cứu trên của mình, em có thể nhận định rằng thực trạng về hành vi của người tiêu dùng đối với thị trường ngày nay đang có sự thay đổi rất lớn, và chủ yếu là do bối cảnh chịu sự tác động của đại dịch Covid 19 Có thể thấy, các cú sốc thị trường luôn là yếu tố tác động lên hoạt động sản xuất kinh doanh và theo đó là hành vi của người tiêu dùng Để có thể tồn tại và đứng vững, doanh nghiệp cần chủ động nâng cao năng lực sản xuất, tăng năng suất lao động, kết nối cung cầu hiệu quả Những yếu tố này đã ảnh hưởng sâu sắc tới mọi khía cạnh đời sống kinh tế - xã hội Một trong những tác động lớn của đại dịch là thay đổi thói quen tiêu dùng, do phải hạn chế

tiếp xúc nơi đông người Nhờ vậy, thương mại điện tử, mua bán online đã tăng trưởng vượt bậc, thậm chí là bùng nổ

Tuy nhiên, hoạt động này tuy đem đến xu thế cải thiện chất lượng mua sắm cho con người những cũng kèm theo rất nhiều rủi ro và bất lợi Vì vậy, điều tất yếu hiện nay là chúng ta cần tiếp tục đẩy mạnh kiểm tra, kiểm soát liên tục, có trọng tâm đối với hoạt động kinh doanh trực tuyến cũng như nâng cao năng lực của lực lượng quản lý thị trường để hướng tới ổn định thị trường, phát triển thị trường một cách lành mạnh, cân bằng và mang những giá trị bền vững trong tương lai

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Giáo trình kinh tế vi mô, PGS TS Nguyễn Văn Dần, TS Nguyễn Hồng Nhung, Nhà xuất bản Tài chính, Học viện Tài chính

[2] Nhiều tác giả, 01/10/2021, Thúc đẩy tiêu dùng bền vững trong thời kỳ dịch Covid-19, trang điện tử Bộ Công Thương Việt Nam

[3] Mỹ Phương, 03/08/2021, Mua sắm thời dịch COVID-19 - Bài 1: Xu hướng tiêu dùng mới, trang điện tử Vietnam News Agency

[4] Nhiều tác giả, 2/2021, Khảo sát người tiêu dùng Việt Nam Kiên cường trước khó khăn, Deloitte Việt Nam