Đề tài một số vấn đề lý luận về nguyên tắc bảo đảm nhân đạo xã hội chủ nghĩa; tôn trọng danh dự, nhân phẩm, quyền, lợi ích hợp pháp của người chấp hành án, người chấp hành biện pháp tư pháp, quyền, lợi ích hợp pháp

BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI ---TIỂU LUẬN MÔN LUẬT THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ ĐỀ TÀI Một số vấn đề lý luận về nguyên tắc "Bảo đảm nhân đạo xã hội chủ nghĩa; tôn trọng danh dự, nhân ph

BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

-TIỂU LUẬN MÔN LUẬT THI HÀNH ÁN

HÌNH SỰ

ĐỀ TÀI

Một số vấn đề lý luận về nguyên tắc "Bảo đảm nhân đạo xã hội chủ nghĩa; tôn trọng danh dự, nhân phẩm, quyền, lợi ích hợp pháp của người chấp hành

án, người chấp hành biện pháp tư pháp, quyền, lợi ích hợp pháp

của pháp nhân thương mại chấp hành án"

Hà Nội, năm 2022

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

I Khái niệm chung về các nguyên tắc của pháp luật thi hành án hình sự 2

1.1 Khái niệm 2

1.2 Phân loại 2

II Một số vấn đề lý luận về nguyên tắc “Bảo đảm nhân đạo chấp hành án” 3

2.1 Khái niệm nguyên tắc nhân đạo 3

2.2 Cơ sở pháp lý của nguyên tắc 3

2.3 Mục đích của nguyên tắc 4

2.4 Ý nghĩa của nguyên tắc 5

2.5 Biểu hiện cụ thể của nguyên tắc 7

III Bàn luận về nguyên tắc “Bảo đảm nhân đạo chấp hành án” 9

KẾT LUẬN 12

TÀI LIỆU THAM KHẢO 9

MỞ ĐẦU

Nguyên tắc nhân đạo là một trong những nguyên tắc cơ bản trong pháp luật hình sự, nhằm bảo đảm những lợi ích tối thiểu, bảo đảm quyền bất khả xâm phạm về danh dự, nhân phẩm và tính mạng Cố nhiên nguyên tắc nhân đạo sẽ trở thành một trong những nguyên tắc quan trọng trong toàn bộ chủ trương, đường lối của Đảng và trong toàn bộ hệ thống pháp luật Việt Nam, trong đó có pháp luật về Thi hành án hình sự Để hiểu rõ hơn về vấn đề này em xin chọn đề tài:

“Một số vấn đề lý luận về nguyên tắc: Bảo đảm nhân đạo xã hội chủ nghĩa; tôn

trọng danh dự, nhân phẩm, quyền, lợi ích hợp pháp của người chấp hành án, người chấp hành biện pháp tư pháp, quyền, lợi ích hợp pháp của pháp nhân thương mại chấp hành án” làm đề tài kết thúc học phần môn Luật thi hành án

hình sự của mình Bài tiểu luận sẽ tập trung làm rõ: (i) khái niệm chung về các nguyên tắc của pháp luật THAHS, (ii) một số vấn đề lý luận của nguyên tắc, (iii) bàn luận về nguyên tắc này

I. Khái niệm chung về các nguyên tắc của pháp luật thi hành án hình sự

Có thể thấy rằng hệ thống các nguyên tắc tổ chức hoạt động thi hành án hình sự ở nước ta hiện nay vừa phải thể hiện bản chất của hoạt động thi hành án hình sự ở nước ta, vừa phải tính đến hướng phát triển xã hội ta trong những năm tới dưới tác động của cải cách tư pháp và cải cách hành chính, vừa phải phán ánh tính đặc thù của thi hành án hình sự trong những điều kiện kinh tế- chính

trị-xã hội ở giai đoạn hiện nay

Từ đây ta có khái niệm: “Các nguyên tắc cơ bản của pháp luật thi hành án hình sự Việt Nam là những tư tưởng chỉ đạo có tính chất nền tảng, định hướng, xuyên suốt quá trình xây dựng, tổ chức thực hiện và bảo vệ pháp luật thi hành án hình sự, được vận dụng vào tổ chức, hoạt động thi hành án hình sự Việt Nam1”

1.2.Phân loại

Trên bình diện tổng thể, hệ thống các nguyên tắc tổ chức và hoạt động thi hành án hình sự phải bao gồm các nguyên tắc dưới đây2:

- Nguyên tắc pháp chế;

- Nguyên tắc dân chủ;

- Nguyên tắc nhân đạo;

- Nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật và trước Cơ quan thi hành án;

- Nguyên tắc kết hợp giáo dục, cải tạo với cưỡng chế;

- Nguyên tắc phân hóa và cá thể hóa người phải thi hành án, động viên, khích lệ chấp hành quyết định, bản án của Tòa án;

- Nguyên tắc tôn trọng, bảo đảm các quyền và tự do cơ bản của công dân, con người;

- Nguyên tắc bảo đảm sự phối hợp giữa các cơ quan thi hành án với các cơ quan nhà nước khác, các tổ chức xã hội và mọi công dân trong hoạt động thi hành án

Qua phân loại trên có thể thấy rằng, nguyên tắc "Bảo đảm nhân đạo xã hội

chủ nghĩa; tôn trọng danh dự, nhân phẩm, quyền, lợi ích hợp pháp của người chấp hành án, người chấp hành biện pháp tư pháp, quyền, lợi ích hợp pháp của pháp nhân thương mại chấp hành án" thuộc nguyên tắc nhân đạo.

hành án”

Theo từ điển Tiếng Việt của viện ngôn ngữ học, "nhân đạo " theo nghĩa chung được hiểu là: "Đạo đức, thể hiện sự thương yêu, quý trọng và bảo vệ con người Giá trị của nhân đạo là giá trị về đạo đức của con người, về sự yêu thương, quý trọng và bảo vệ con người, giá trị của sự cảm thông, chia sẻ, nâng niu, trân trọng, đề cao phẩm giá con người

Nguyên tắc nhân đạo là nguyên tắc quan trọng của pháp luật Hình sự nhằm đảm bảo tính nhân văn, bảo vệ những quyền tối thiểu của con người dù trong bất

kỳ hoàn cảnh nào Nguyên tắc này thể hiện bản chất Nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam Thể hiện tư tưởng vì con người của định hướng đi lên nhà nước xã hội chủ nghĩa3

- Nguyên tắc được quy định tại Khoản 3 Điều 4 Luật thi hành án hình sự năm 2019:

“Bảo đảm nhân đạo xã hội chủ nghĩa; tôn trọng danh dự, nhân phẩm, quyền, lợi ích hợp pháp của người chấp hành án, người chấp hành biện pháp tư

pháp, quyền, lợi ích hợp pháp của pháp nhân thương mại chấp hành án4”.

- Nghị định số 133/2020/NĐ-CP ban hành ngày 09 tháng 11 năm 2020 hướng dẫn Luật Thi hành án hình sự

Mục đích của hoạt động thi hành án hình sự là nhằm thực thi công lý, bảo đảm sự công bằng cần thiết cho mọi thành viên trong xã hội trước pháp luật, từ

đó bảo vệ có hiệu quả các loại lợi ích trong xã hội Do vậy, nguyên tắc này đạo đòi hỏi trước hết, hoạt động thi hành án hình sự phải bảo đảm bảo vệ có hiệu quả, hài hòa các lợi ích khác nhau, tôn trọng nhân phẩm và danh dự của cá nhân Thiết lập công lý là mục đích cuối cùng mà quá trình giải quyết vụ án hình

sự hướng tới và cơ sở của nó không gì khác ngoài chân lý khách quan của vụ án Nhưng rõ ràng, chất lượng của quá trình giải quyết vụ án không chỉ nên đánh giá

từ góc độ mức độ đạt được của mục đích đề ra mà còn phải xem xét cả cách thức

đã áp dụng để đạt được mục đích đó Do vậy, công lí, mặc dù là đích đến cuối cùng của hoạt động tố tụng hình sự nhưng không thể chấp nhận việc đạt được mục đích đó bằng mọi giá Nếu công lí là sự đánh đổi những giá trị thiêng liêng khác thì đó là điều không nên có và khi đó nó không còn hàm chứa những giá trị tốt đẹp thiêng liêng vốn có của mình Cho nên, khi xem xét cách thức đạt được công lí, cần xuất phát không chỉ từ tính hợp pháp mà còn từ tính hợp lý của nó

Nguyên tắc này nhằm tạo cơ hội cho những phạm nhân tích cực cải tạo tốt trong quá trình chấp hành án ở các cơ sở giam giữ được sớm trở về với gia đình

và xã hội, đồng thời tiếp tục chứng tỏ sự cải tạo của mình trong môi trường xã hội bình thường, có sự giám sát của chính quyền địa phương và của gia đình Quy định này góp phần thực hiện chủ trương của Đảng về việc giáo dục, cải tạo người

4 Khoản 3, Điều 4, Luật thi hành án hình sự 2019.

phạm tội, xóa bỏ dần những định kiến của xã hội đối với người đã từng vi phạm

pháp luật trong quá khứ nhưng có sự cải tạo tốt, thể hiện quyết tâm “hướng

thiện”.

- Nguyên tắc thể hiện ở việc pháp luật nghiêm cấm các hành vi đày đọa, hành hạ về thân thể, các hành vi xâm phạm nhân phẩm, danh dự đối với những người chấp hành án phạt tù

Trong việc áp dụng các biện pháp thi hành án hình sự, tư tưởng nhân đạo được hiểu là yêu cầu đối với các chủ thể có thẩm quyền phải có thái độ tôn trọng đối tượng phải chấp hành án, bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của những đối tượng này Trong quá trình thi hành án, có thể cơ quan thi hành án gặp phải những trở ngại khách quan như sự thiếu thiện chí, thái độ bất hợp tác của một số chủ thể chấp hành án Khi đó, những cơ quan thi hành án phải sử dụng đến những biện pháp cưỡng chế thi hành án, và đây là lựa chọn tất yếu, bắt buộc và không mong muốn nhưng cần thiết của các cơ quan thi hành án Tuy nhiên, cũng cần chú ý, việc sử dụng các biện pháp trên phải xuất phát từ đòi hỏi thực tế của quá trình thi hành án, nhân danh công lý và vì công lý chứ không phải xuất phát

từ mong muốn chủ quan của cá nhân chủ thể tiến hành thi hành án vì những động cơ không đúng đắn khác nhau5

Trong thực tế, khi áp dụng các biện pháp cưỡng chế thi hành án, các chủ thể tiến hành không chỉ cần phải xem xét mối quan hệ của nó với mục đích cần đạt được, tính hợp pháp của quyết định đưa ra mà cần phải cẩn trọng đánh giá khả

năng gây ra những tác động không mong muốn cho việc đảm bảo nguyên tắc nhân đạo trong thi hành án hình sự để có thái độ xử xự phù hợp

Đánh giá mức độ tôn trọng và bảo đảm nguyên tắc nhân đạo khi tiến hành thi hành án cần xem xét không chỉ từ góc độ tính hợp pháp của hoạt động này với ý nghĩa là sự tuân thủ các quy định của pháp luật thi hành hình sự mà chủ

yếu từ

5 Lê Mai Anh, Phân tích nguyên tắc nhân đạo trong Luật thi hành án hình sự năm 2019,

https://luatminhkhue.vn/phan-tich-nguyen-tac-nhan-dao-trong-luat-thi-hanh-an-hinh-su-nam-2019.aspx, truy cập ngày 10/01/2022.

góc độ tính hợp lý của hoạt động đó biểu hiện qua thái độ của các chủ thể thi hành án cũng như các quyền và lợi ích liên quan của các chủ thể chấp hành thi hành án

- Nguyên tắc cũng thể hiện ở quy chế giảm, miễn, hoặc tạm đình chỉ thi hành án phạt tù

+ Việc quy định rõ chế độ sinh hoạt, ăn ở học tập, lao động nghề nghiệp trong thời gian thi hành án phạt tù để một mặt, hình thành thói quen sinh hoạt cộng đồng, ý thức tôn trọng cộng đồng, ý thức tuân thủ, phục tùng pháp luật của người phải chấp hành hình phạt, mặt khác, tránh tâm lý mặc cảm, tự ti, hằn học,

ác cảm, đó kỵ, thù địch, xa lánh cộng đồng…của những người này sau khi hết thời hạn chấp hành hình phạt để giúp họ dễ dàng tái hòa nhập cộng đồng;

+ Ở chính sách đối với người chưa thành niên: “Thi hành án đối với người chưa thành niên chủ yếu nhằm giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh và trở thành người có ích cho xã hội”; khuyến khích người chấp hành

án ăn năn hối cải, tích cực học tập, lao động cải tạo, tự nguyện bồi thường thiệt hại

- Chế độ giam giữ, giáo giục phạm nhân cần tạo môi trường cần thiết phù hợp nhằm hoán cải người phạm tội thành người lương thiện, có ý thức tôn trọng pháp luật và biết xử sự phù hợp với yêu cầu của xã hội

- Phân loại đối xử với những phạm nhân phù hợp với đặc điểm nhân thân của

họ

Ví dụ: Về các chế độ với người chấp hành án phạt tù là phụ nữ có thai, theo

quy định của Nghị định 133/2020/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật thi hành án hình sự 2019, theo đó, quy định chế độ đối với phạm nhân nữ có thai, nuôi con dưới 36 tháng tuổi và chế độ đối với trẻ em ở cùng mẹ trong trại giam như sau:

+ Phạm nhân nữ trong thời gian mang thai, nghỉ sinh con hoặc đang nuôi

con dưới 36 tháng tuổi trong cơ sở giam giữ phạm nhân thì tổng định lượng ăn bằng

02 lần tiêu chuẩn ăn ngày thường so với định lượng6 và được hoán đổi theo chỉ định của y sĩ hoặc bác sĩ

+ Phạm nhân nữ sinh con trong trại giam được cấp các đồ dùng cần thiết cho việc chăm sóc trẻ sơ sinh tương đương 01 tháng định lượng ăn của trẻ em là con phạm nhân theo quy định Trường hợp phạm nhân nữ có thai không được tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù thì được bố trí chỗ nằm tối thiểu 03 m2/phạm nhân, được giảm thời gian lao động và được chăm sóc y tế7

Điều 4 Luật THAHS năm 2019 về cơ bản vẫn giữ nguyên hệ thống các nguyên tắc thi hành án hình sự, chỉ có bổ sung nhỏ đối với nội dung một số nguyên tắc THAHS từng được quy định tại Điều 4 của Luật THAHS năm 2010

Riêng đối với Khoản 3 – Điều 4 “Bảo đảm nhân đạo xã hội chủ nghĩa; tôn

trọng danh dự, nhân phẩm, quyền, lợi ích hợp pháp của người chấp hành án, người chấp hành biện pháp tư pháp, quyền, lợi ích hợp pháp của pháp nhân thương mại chấp hành án” đã bổ sung đối tượng “người chấp hành biện pháp tư

pháp” được tôn trọng danh dự, nhân phẩm, quyền, lợi ích hợp pháp; bổ sung đối tượng “pháp nhân thương mại chấp hành án” cũng phải được bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp

Tuy nhiên, trong nội dung nguyên tắc, yếu tố tính mạng, sức khoẻ lại chưa được đề cập Có thể sẽ có ý kiến cho rằng vì có việc thi hành án tử hình nên Luật không đề cập yêu cầu tôn trọng tính mạng của người chấp hành án tuy nhiên chính yêu cầu phải tôn trọng tính mạng của người chấp hành án dẫn tới việc đặt

ra trình tự, thủ tục nghiêm ngặt, chặt chẽ và nhân văn của chế định thi hành án

tử hình trong Luật THAHS Yêu cầu phải tôn trọng tính mạng, sức khoẻ của người chấp hành án là cơ sở để bảo đảm quyền bất khả xâm phạm về thân thể, quyền không bị tra tấn - quyền tuyệt đối, quyền dân sự không thể bị tước bỏ, hạn chế đặt ra

Khoản 1, Điều 7, Nghị định 133/2020/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của luật thi hành án hình sự 2019.

7 Khoản 1, Điều 51, Luật thi hành án hình sự 2019.

trong bất kì nhà nước nào, quốc gia nào là thành viên của Công ước chống tra tấn và trừng phạt hoặc đối xử tàn nhẫn, vô nhân đạo làm mất phẩm giá khác

Vì vậy, khoản 3 Điều 4 Luật THAHS năm 2019 nên được bổ sung thành:

“3 Bảo đảm nhân đạo xã hội chủ nghĩa; tôn trọng tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, quyền, lợi ích hợp pháp của người chấp hành án, người chấp hành biện pháp tư pháp, quyền, lợi ích hợp pháp của pháp nhân thương mại chấp hành án”8

KẾT LUẬN

Nguyên tắc “Bảo đảm nhân đạo chấp hành án” trong tổ chức và hoạt động thi hành án hình sự không đồng nghĩa với nương nhẹ, bỏ qua một cách vô căn cứ đối với những người không chấp hành bản án, quyết định đã có hiệu lực của Tòa

án Việc quán triệt nguyên tắc “Bảo đảm nhân đạo xã hội chủ nghĩa; tôn trọng

danh dự, nhân phẩm, quyền, lợi ích hợp pháp của người chấp hành án, người chấp hành biện pháp tư pháp, quyền, lợi ích hợp pháp của pháp nhân thương mại chấp hành án” không được làm mất tính nghiêm minh của pháp luật cũng

như không được phép vi phạm các nguyên tắc về tổ chức và hoạt động thi hành

án hình sự Đồng thời quá trình vận dụng nguyên tắc cũng cần tính đến đặc thù của việc thi hành từng loại án cụ thể

8 Lê Lan Chi, Một số vấn đề đặt ra đối với các nguyên tắc thi hành án hình sự theo quy định của luật thi hành án

hình sự năm 2019, Tạp chí Luật học, Số 11, 2020, tr19.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Luật thi hành án Hình sự 2019

2 Nghị định 133/2020/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của luật thi hành

án hình sự 2019

3 Lê Lan Chi, Một số vấn đề đặt ra đối với các nguyên tắc thi hành án hình

sự theo quy định của luật thi hành án hình sự năm 2019, Tạp chí Luật học, Số

11, 2020

4 Phan Nữ Hiền Oanh, Giáo trình luật thi hành án hình sự, Trường đại học

Vinh, Trung tâm đào tạo từ xa, 2011

5 Võ Khánh Vinh – Nguyễn Mạnh Kháng (đồng chủ biên), Pháp luật thi

hành án hình sự Việt Nam – Những vấn đề lý luận và thực tiễn, NXB Tư pháp,

Hà Nội, 2006

6 Lê Mai Anh, Phân tích nguyên tắc nhân đạo trong Luật thi hành án hình sự

năm 2019,

https://luatminhkhue.vn/phan-tich-nguyen-tac-nhan-dao-trong-luat-thi-hanh-an-hinh-su-nam-2019.aspx, truy cập ngày 10/01/2022

7 Nguyễn Thị Hồng Thắm, Nguyên tắc nhân đạo xã hội chủ nghĩa của luật

hình sự Việt nam, Nguyên tắc nhân đạo xã hội chủ nghĩa của Luật Hình sự

Việt Nam (luatminhkhue.vn) , truy cập ngày 10/01/2022