Ở nước ta, sau khi thực hiện đường lối đổi mới cơ chế quản lí từ cơ chế kinh tế kế hoạc hóa tập trung sang cơ chế kinh tế thị trường định hướng Xã hội Chủ nghĩa, chế độ phân phối thu nhập theo cơ chế thị trường hình thành phát triển, thu nhập của người dân được cải thiện. Bên cạnh đó, chế độ phân hóa thu nhập và được phân cực giàu nghèo giữa các tầng lớp dân cư trong xã hội diễn ra rất nhanh. Để động viên một phần thu nhập của một bộ phận dân cư có thu nhập cao hơn so với mức thu nhập chung của cả cộng đồng vào ngân sách nhà nước và thực hiện điều tiết thu nhập giữa các tầng lớp dân cư trong xã hội, Nhà nước ta đã ban hành Pháp lệnh thuế thu nhập đối với người có thu nhập cao năm 1991. Qua nhiều lần sửa đổi, bổ sung, Quốc hội đã ban hành ra Luật Thuế thu nhập cá nhân để thay thế cho Pháp lệnh thuế thu nhập đối với người có thu nhập cao.
Trang 1MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 1 NỘI DUNG 1 CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ THUẾ THU NHẬP CÁ NHÂN .1 1.1 Khái niệm, đặc điểm của thuế thu nhập cá nhân 1 1.2 Vai trò của thuế thu nhập cá nhân 3 CHƯƠNG 2 QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ THU NHẬP CHỊU THUẾ THU NHẬP CÁ NHÂN 4 2.1 Điểm mới của Luật thuế thu nhập cá nhân so với Pháp lệnh về thuế thu nhập đối với người có thu nhập cao 4 2.2 Đánh giá sự hoàn thiện của quy định về thu nhập chịu thuế trong Luật Thuế thu nhập cá nhân 7 CHƯƠNG 3 MỘT SỐ BẤT CẬP VÀ ĐỊNH HƯỚNG GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ THU NHẬP CHỊU THUẾ THU NHẬP CÁ NHÂN 8 3.1 Một số bất cập, hạn chế 8 3.2 Định hướng giải pháp hoàn thiện pháp luật về thu nhập chịu thuế thu nhập cá nhân 9 KẾT LUẬN 9 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 10
Trang 2MỞ ĐẦU
Cùng với sự phát triển của nền kinh tế, vai trò quản lý vỹ mô của nhà nước càng được thể hiện rõ nét Thông qua những công cụ đắc lực của mình, nhà nước đã thực hiện khá thành công vai trò điều tiết nền kinh tế trong từng giải giai đoạn phát triển một công cự quan trọng để thực hiện nhiệm vụ đó chính là chính sách thuế Trong các sắc thuế theo quy định, Thuế thu nhập cá nhân là một sắc thuế trực thu đóng một vai trò vô cùng quan trọng trong ngân sách Nhà nước và là công cụ góp phần đảm bảo công bằng xã hội một cách đắc lực Nó đã ra đời tương đối sớm ở hầu hết các nước phát triển và ngày nay thì phát triển rộng rãi ở hầu hết các quốc gia trên thế giới
Ở nước ta, sau khi thực hiện đường lối đổi mới cơ chế quản lí từ cơ chế kinh tế kế hoạc hóa tập trung sang cơ chế kinh tế thị trường định hướng Xã hội Chủ nghĩa, chế độ phân phối thu nhập theo cơ chế thị trường hình thành phát triển, thu nhập của người dân được cải thiện Bên cạnh đó, chế độ phân hóa thu nhập và được phân cực giàu nghèo giữa các tầng lớp dân cư trong xã hội diễn ra rất nhanh Để động viên một phần thu nhập của một bộ phận dân
cư có thu nhập cao hơn so với mức thu nhập chung của cả cộng đồng vào ngân sách nhà nước và thực hiện điều tiết thu nhập giữa các tầng lớp dân cư trong xã hội, Nhà nước ta đã ban hành Pháp lệnh thuế thu nhập đối với người
có thu nhập cao năm 1991 Qua nhiều lần sửa đổi, bổ sung, Quốc hội đã ban hành ra Luật Thuế thu nhập cá nhân để thay thế cho Pháp lệnh thuế thu nhập đối với người có thu nhập cao
Sự thay thế này có những sự hoàn thiện nào hay không? Để tìm hiểu sâu rộng hơn về vấn đề này, tác giả xin được trình bày thông qua đề tài:
“Phân tích quy định về thu nhập chịu Thuế thu nhập cá nhân từ Pháp lệnh thuế thu nhập đối với người có thu nhập cao đến Luật Thuế thu nhập
Trang 3cá nhân hiện nay để đánh giá sự hoàn thiện của quy định về thu nhập chịu thuế trong Luật Thuế thu nhập cá nhân.”
NỘI DUNG
CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ THUẾ THU NHẬP CÁ
NHÂN 1.1 Khái niệm, đặc điểm của thuế thu nhập cá nhân
1.1.1 Khái niệm thuế thu nhập cá nhân
Thuế thu nhập cá nhân là hình thức thuế thu vào các khoản thu nhập của các cá nhân kinh doanh và không kinh doanh1 Thuế thu nhập cá nhân là loại thuế trực thu đánh vào thu nhập chính đáng của từng cá nhân Do là thuế trực thu nên nó phản ánh sự đồng nhất giữa đối tượng nộp thuế theo luật và đối tượng chịu thuế theo ý nghĩa kinh tế Người chịu thuế thu nhập cá nhân không có khả năng chuyển giao gánh nặng thuế khoá sang cho các đối tượng khác tại thời điểm đánh thuế
Thuế thu nhập cá nhân là sắc thuế đã được áp dụng từ lâu ở các nước phát triển, đối tượng nộp thuế này là mội dân cư trong nước và người nước ngoài có thu nhập phát sinh ở nước sở tại không phân biệt nghề nghiệp và địa
vị xã hội Bất kỳ một quốc gia nào có nền kinh tế vận động theo cơ chế thị trường đều coi thuế thu nhập cá nhân là một sắc thuế có tầm quan trọng trong việc huy động nguồn thu ngân sách và thực hiện công bằng xã hội Sự ra đời của thuế thu nhập cá nhân bắt nguồn từ chính yêu cầu thực hiện chức năng tái phân phôi thu nhập để đảm bảo công bằng xã hội và nó còn là một công cụ hữu hiệu để Nhà nước quản lý và điều tiết các hoạt động kinh tế - xã hội
Hiện nay, chưa có định nghĩa chính xác, cụ thể về thuế thu nhập cá nhân Tuy nhiên, dựa trên các quy định của pháp luật được ghi nhận tại Luật
1 Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Luật thuế Việt Nam, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội,
2019
Trang 4thuế thu nhập cá nhân, các Nghị định, Thông tư hướng dẫn, có thể hiểu thuế
thu nhập cá nhân như sau: “Thuế thu nhập cá nhân là thuế trực thu, tính trên
thu nhập của người nộp thuế sau khi đã trừ các thu nhập miễn thuế và các khoản được giảm trừ gia cảnh”.
1.1.2 Đặc điểm thuế thu nhập cá nhân
Thứ nhất, thuế thu nhập cá nhân là thuế trực thu.
Thuế trực thu là loại thuế mà người nộp thuế cũng đồng thời là người chịu thuế Việc nộp thuế được tiến hành từ việc khấu trừ trực tiếp từ thu nhập của cá nhân đó mà không thông qua hành vi tiêu dùng hoặc chủ thể trung gian khác
Do thuế trực thu trực tiếp điều tiết vào thu nhập, tài sản của người nộp thuế và có xem xét đến hoàn cảnh, điều kiện, khả năng đóng góp của người
đó nên nó rất có tác dụng trong việc điều hòa thu nhập, góp phần giảm bớt sự chênh lệch về thu nhập và tài sản giữa các tầng lớp dân cư trong xã hội Tuy nhiên, thuế trực thu lại có một hạn chế lớn đó là dễ gây phản ứng từ phía người nộp thuế hoặc dễ gây ra tình trạng trốn, lậu thuế nếu Nhà nước quy định mức thuế suất cao Do đó, cần phải có một biện pháp quản lý thu thuế hiệu quả để có thể tập trung số thu đầy đủ và kịp thời về cho ngân sách nhà nước
Thứ hai, đối tượng nộp thuế thu nhập cá nhân là các cá nhân kinh
doanh và không kinh doanh có thu nhập chịu thuế phát sinh
Đây là một điểm đặc trưng của thuế thu nhập cá nhân khác với thuế thu nhập doanh nghiệp đó là đối tượng của thuế thu nhập daonh nghiệp phải
là tổ chức kinh doanh có thu nhập chịu thuế phát sinh
Thứ ba, thu nhập chịu thuế trong thuế thu nhập cá nhân là khoản thu
nhập của cá nhân
Trang 5Đây là các khoản thu nhập phát sinh từ kinh doanh, từ lao động và các khoản thu nhập khác không từ kinh doanh của các cá nhân Pháp luật thuế thu nhập cá nhân nói riêng và thuế thu nhập nói chung ở các quốc gia đều quy định các khoản thu nhập chịu thuế làm cơ sở cho việc đánh thuế Thông thường, thu nhập chịu thuế phải là những khoản thu nhập hợp pháp, đã được thực tế phát sinh, có tính phổ biến và Nhà nước có thể kiểm soát được Có như vậy, pháp luật thuế thu nhập mới đảm bảo được tính khả thi, tính công bằng và đảm bảo một nguồn thu ổn định cho ngân sách nhà nước.2
Thứ tư, thuế thu nhập cá nhân thông thường áp dụng theo nguyên tắc
thuế suất lũy tiến từng phần
Thuế suất lũy tiến được hiểu là việc áp dụng các thuế suất tăng dần đối với các nhóm đối tượng chịu thuế hoặc toàn bộ đối tượng chịu thuế
Hẩu hết các quốc gia hiện nay thường xây dựng một biểu thuế lũy tiến, các bậc ứng với các mức thu nhập Thu nhập càng cao thì mức thuế suất càng cao Do đó, những người có thu nhập càng cao thì phải chịu mức thuế đóng góp cao hơn so với những người có mức thu nhập thấp hơn Đặc điểm này xuất phát từ vai trò chủ yếu của thuế thu nhập cá nhân là điều tiết mạnh thu nhập của người có thu nhập cao, góp phần đảm bảo tính công bằng trong xã hội (công bằng ở đây là công bằng theo chiều dọc) Khoảng cách tương đối giữa các bậc thuế suất sẽ quyết định tính chất lũy tiến mạnh hay yếu của biểu thuế
Thứ năm, thuế thu nhập cá nhân có tính ổn định không cao và phức
tạp
Đặc điểm này của thuế thu nhập cá nhân thể hiện ở chỗ các quy định về thu nhập chịu thuế, thu nhập không chịu thuế, thường xuyên thay đổi theo sự biến động của nền kinh tế - xã hội trong từng thời kỳ Ngoài ra, các quy định
2 Hồ Thị Hải, Một số vấn đề pháp lý về thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam – Thực trạng và giải pháp hoàn
thiện, Luận văn Thạc sĩ Luật học, Hà Nội, 2014
Trang 6như giảm trừ gia cảnh, về mức thuế suất cũng có sự thay đổi linh hoạt do thuế điều tiết trực tiếp vào thu nhập của cá nhân nên có tác động rất lớn đến mức sống của dân cư, và chịu ảnh hưởng bởi giá cả của thị trường
1.2 Vai trò của thuế thu nhập cá nhân
Thứ nhất, góp phần tăng nguồn thu cho ngân sách Nhà nước.
Sự giảm dần các loại thuế xuất nhập khẩu do yêu cầu tự do hóa thương mại nên thuế thu nhập cá nhân ngày càng trở thành nguồn thu quan trọng cho ngân sách Nhà nước Nền kinh tế nước ta ngày càng phát triển, thu nhập bình quân đầu người của cá nhân ngày càng tăng từ đó thuế thu nhập cá nhân sẽ góp phần quan trọng vào việc tăng thu cho ngân sách Nhà nước Ngoài ra, thuế thu nhập cá nhân còn góp phần hạn chế sự thất thu của thuế thu nhập doanh nghiệp, bởi doanh nghiệp thường tồn tại cả thuế thu nhập cá nhân và thuế thu nhập doanh nghiệp Ví dụ, trong trường hợp doanh nghiệp kê khai cao hơn thực tế những chi phí phải trả cho các cá nhân để làm giảm thu nhập tính thuế của doanh nghiệp bằng trốn thuế thì các cá nhân nhận được các khoản trả nói trên sẽ đồng thời phải nộp thêm thuế thu nhập cá nhân đối với phần thu nhập nhận được kê khai tăng thêm đó Vì thu nhập của doanh nghiệp tăng sẽ thường kéo theo sự tăng lên của thuế thu nhập cá nhân
Thứ hai, góp phần thực hiện công bằng xã hội.
Thông thường, thuế thu nhập cá nhân chỉ đánh vào thu nhập cao hơn mức khởi điểm thu nhập chịu thuế, không đánh thuế vào những cá nhân có thu nhập vừa đủ nuôi sống bản thân và gia đình ở mức cần thiết Thêm vào đó khi thu nhập cá nhân tăng lên thì tỷ lệ thu thuế cũng tăng thêm Ở nhiều nước còn có quy định miễn, giảm thuế cho những cá nhân mang gánh nặng xã hội
Tính công bằng của thuế được thể hiện ở chỗ nghĩa vụ thuế được áp dụng trên cơ sở có tính đến điều kiện và hoàn cảnh sống của người nộp thuế Người nộp thuế không bị giới hạn về các khoản được giảm trừ hợp pháp như
Trang 7số lượng người phụ thuộc khi xác định giảm trừ gia cảnh; số lần tham gia từ thiện, nhân đạo Như vậy, cùng có thu nhập bằng nhau nhưng các cá nhân có thể phải thực hiện nghĩa vụ thuế khác nhau nếu số lượng người phụ thuộc của
họ không giống nhau
Ở nước ta hiện nay, thu nhập của các tầng lớp nhân dân có sự chênh lệch nhau, số đông dân cư có thu nhập còn thấp, nhưng cũng có một số cá nhân có thu nhập khá cao, nhất là những cá nhân làm việc trong các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, trong khu chế xuất hoặc có một số cá nhân người nước ngoài làm việc tại Việt Nam Mặc dù thuế thu nhập cá nhân chưa mang lại số thu lớn cho ngân sách Nhà nước, song xét trên phương diện công bằng xã hội và phương diện công cụ quản lý vĩ mô của Nhà nước thì thuế thu nhập cá nhân có vị trí vô cùng quang trọng, do đó, việc điều tiết thuế thu nhập đối với người có thu nhập cao là cần thiết, đảm bảo thực hiện chính sách công bằng xã hội
Thứ ba, thuế thu nhập cá nhân góp phần giúp nhà nước kiểm soát thu
nhập, phát hiện thu nhập bất hợp pháp
Thực tế đã chứng minh nhiều khoản thu nhập của một số cá nhân nhận được từ việc thực hiện hành vi bất hợp pháp hoặc bằng cách lợi dụng những
kẽ hở của pháp luật mà Nhà nước không kiểm soát được như tham ô, nhận hối
lộ, buôn bán hàng quốc cấm, trốn thánh thuế, lừa đảo chiếm đoạt tài sản,… Những hàng vi này có những tác động tiêu cực tới đời sống kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia Phải kết hợp nhiều biện pháp để ngăn chặn và chống lại những hành vi trên; một trong số các biện pháp ngăn chặn đó phải kể đến vai trò của thuế thu nhập cá nhân
Trang 8CHƯƠNG 2 QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ THU NHẬP
CHỊU THUẾ THU NHẬP CÁ NHÂN 2.1 Điểm mới của Luật thuế thu nhập cá nhân so với Pháp lệnh về thuế thu nhập đối với người có thu nhập cao.
2.1.1 Đối tượng nộp thuế
Theo các quy định của Pháp lệnh thuế thu nhập cao thì ba tiêu chí được
sử dụng để xác định đối tượng nộp thuế là “quốc tịch”, “nơi cư trú” và “lãnh thổ” Những quy định này làm cho pháp luật về thuế của nước ta có phần nào khác so với pháp luât của các nước trên thế giới về vấn đề này, bởi họ chỉ áp dụng tiêu chí là “cư trú” để xác định đối tượng nộp thuế là cá nhân cư trú hay
cá nhân không cư trú
Khác với Pháp lệnh, Luật thuế thu nhập cá nhân đã quy định về đối
tượng nộp thuế như sau: Đối tượng nộp thuế thu nhập cá nhân là cá nhân cư
trú có thu nhập chịu thuế quy định tại Điều 3 của Luật này phát sinh trong và ngoài lãnh thổ Việt Nam và cá nhân không cư trú có thu nhập chịu thuế quy định tại Điều 3 của Luật này phát sinh trong lãnh thổ Việt Nam.
Trước đây, nguyên tắc đánh thuế thu nhập dựa trên tiêu chí phân biệt công dân Việt Nam, với người nước ngoài, và giữa những người nước ngoài với nhau Pháp luật thuế hiện hành đã có sự thay đổi khi xác định phạm vi chịu thuế dựa trên tiêu chí là yếu tố cư trú và đối tượng nộp thuế Việc quy định như vậy đã tạo sự bình đẳng giữa công dân Việt Nam và công dân nước ngoài Đồng thời cũng rất phức tạp trong việc xác định đối tượng chịu thuế Hơn nữa nó còn thể hiện thiện chí của nước ta trong việc đãi ngộ quốc gia, tạo môi trường mở và tâm lý yên tâm cho nhà đầu tư, người nước ngoài khi vào làm việc và sinh sống tại Việt Nam
Trang 92.1.2 Đối tượng chịu thuế
Luật thuế thu nhập cá nhân có sự đổi mới cách phân loại thu nhập chịu thuế để xác định nghĩa vụ thuế Theo Pháp lệnh thuế thu nhập đối với người
có thu nhập cao, thu nhập được phân chia thành thu nhập thường xuyên và thu nhập không thường xuyên Tuy nhiên, Pháp lệnh không định nghĩa rõ thế nào
là thu nhập thường xuyên, thế nào là thu nhập không thường xuyên.3 Do vậy, trong thực tế, việc tính thuế gặp khá nhiều khó khăn Đồng thời, việc tính thuế đối với từng loại thu nhập không hợp lý, không phù hợp với thông lệ quốc tế Luật thuế thu nhập cá nhân đã khắc phục được hạn chế này với việc phân loại thu nhập chịu thuế theo nguồn phát sinh thu nhập Theo đó, thu nhập chịu thuế bao gồm:
- Thu nhập từ kinh doanh
- Thu nhập từ tiền lương, tiền công
- Thu nhập từ đầu tư vốn
- Thu nhập từ chuyển nhượng vốn
- Thu nhập từ chuyển nhượng bất độnh sản
- Thu nhập từ trúng thưởng
- Thu nhâp từ bản quyền
- Thu nhập từ nhượng quyền thương mại
- Thu nhập từ nhận thừa kế là chứng khoán, phần vốn trong các tổ chức kinh tế, cơ sở kinh doanh, bất động sản và tài sản khác phải đăng ký sở hữu hoặc đăng ký sử dụng
- Thu nhập từ nhận quà tặng là chứng khoán, phần vốn trong các tổ chức kinh tế, cơ sở kinh doanh, bất động sản và tài sản khác phải đăng ký sở hữu hoặc đăng ký sử dụng
Luật thuế thu nhập cá nhân đã mở rộng diện điều tiết một cách hợp lý trên cơ sở bổ sung một số điều khoản thu nhập chịu thuế, bao gồm:
Một số khoản thu nhập trước đây không được quy định trong Pháp lênh thuế thu nhập cao thì nay được quy định trong Luật thuế thu nhập cá nhân: thu nhập từ nhượng quyền thương mại, thu nhập từ nhận thừa kế, nhận quà
3 Nguyễn Linh Chi, Thu nhập chịu thuế thu nhập cá nhân theo pháp luật Việt Nam – Thực trạng và giải
pháp, Hà Nội 2014
Trang 10tặng là chứng khoán, phần vốn trong các tổ chức kinh tế, cơ sở kinh doanh, bất động sản và tài sản khác phải đăng ký sở hữu hoặc đăng ký sử dụng; thu nhập từ casino, thu nhập từ trúng thưởng các cuộc thi khi có thưởng và các hình thức trúng thưởng khác (trước đây chỉ tính đối với trúng thưởng sổ xố và khuyến mại); thu nhập từ chuyển nhượng phần vốn trong các tổ chức quốc tế
Pháp lệnh thuế thu nhập đối với người có thu nhập cao trước đây xác định thu nhập từ kinh doanh là đối tượng chịu thuế thu nhập doanh nghiệp, bất kể chủ thể kinh doanh đó là cá nhân hay tổ chức Tuy nhiên, trên thực tiễn
áp dụng pháp luật đã cho thấy quy định này là không hợp lý bởi cá nhân kinh doanh thường hoạt động với quy mô nhỏ, nguồn vốn hạn hẹp và không phải là doanh nghiệp Do đó, nếu áp dụng thuế thu nhập doanh nghiệp đối với cá chủ thể này thì sẽ không đảm bảo được nguyên tắc công bằng giữa các đối tượng nộp thuế Thực tế, hầu hết các quốc gia khác đều quy định thu nhập của cá nhân từ kinh doanh đều thuộc diện điểu chỉnh của thuế thu nhập cá nhân Do
đó, việc quy định thu nhập từ kinh doanh của cá nhân thuộc diện điều chỉnh của Luật thuế thu nhập cá nhân, vừa phù hợp với thông lệ quốc tế, vừa góp phần động viên thuế thu nhập cá nhân một cách bình đẳng và hợp lý Ngoài ra thì các khoản thu nhập khác cũng được quy định rất đầy đủ và chi tiết
Đây là cơ sở để tính thuế phù hợp với từng loại thu nhập Từ cách phân loại này, việc áp dụng thuế suất được quy định theo hai hướng: đối với thu nhập từ kinh doanh và tiền lương, tiền công thì áp dụng biểu thuế suất luỹ tiến từng phần; đối với các khoản thu nhập còn lại thì áp dụng biểu thuế luỹ tiến toàn phần
Liên quan đến thu nhập chịu thuế từ chuyển nhượng, kế thừa, quà tặng,
có một quy định đáng chú ý là Luật thuế thu nhập cá nhân quy định miễn thuế đối với thu nhập từ chuyển nhượng, thừa kế, quà tặng giữa vợ với chồng; cha
mẹ đẻ; cha mẹ nuôi; mẹ nuôi với con đẻ, con nuôi; cha chồng mẹ chồng với