(Luận văn thạc sĩ) Tín ngưỡng dân gian trong Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm

(Luận văn thạc sĩ) Tín ngưỡng dân gian trong Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm(Luận văn thạc sĩ) Tín ngưỡng dân gian trong Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm(Luận văn thạc sĩ) Tín ngưỡng dân gian trong Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm(Luận văn thạc sĩ) Tín ngưỡng dân gian trong Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm(Luận văn thạc sĩ) Tín ngưỡng dân gian trong Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm(Luận văn thạc sĩ) Tín ngưỡng dân gian trong Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm(Luận văn thạc sĩ) Tín ngưỡng dân gian trong Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm(Luận văn thạc sĩ) Tín ngưỡng dân gian trong Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm(Luận văn thạc sĩ) Tín ngưỡng dân gian trong Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm(Luận văn thạc sĩ) Tín ngưỡng dân gian trong Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm(Luận văn thạc sĩ) Tín ngưỡng dân gian trong Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm(Luận văn thạc sĩ) Tín ngưỡng dân gian trong Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm(Luận văn thạc sĩ) Tín ngưỡng dân gian trong Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm(Luận văn thạc sĩ) Tín ngưỡng dân gian trong Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm(Luận văn thạc sĩ) Tín ngưỡng dân gian trong Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm(Luận văn thạc sĩ) Tín ngưỡng dân gian trong Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm(Luận văn thạc sĩ) Tín ngưỡng dân gian trong Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm(Luận văn thạc sĩ) Tín ngưỡng dân gian trong Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm(Luận văn thạc sĩ) Tín ngưỡng dân gian trong Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm(Luận văn thạc sĩ) Tín ngưỡng dân gian trong Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm(Luận văn thạc sĩ) Tín ngưỡng dân gian trong Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm(Luận văn thạc sĩ) Tín ngưỡng dân gian trong Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Vũ Thanh

Thái Nguyên - 2020

i

LỜI CẢM ƠN

Với tình cảm chân thành, tôi xin trân trọng cảm ơn đến các thầy giáo, cô giáo trong khoa Văn học Trường Đại học Khoa học - Đại học Thái Nguyên và các cán bộ, giảng viên đã trực tiếp giảng dạy, tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu những năm vừa qua

Đặc biệt, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới giảng viên hướng dẫn

PGS.TS Vũ Thanh đã luôn tận tình hướng dẫn, chỉ bảo, đóng góp những ý kiến quý

báu trong suốt thời gian tôi nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Cuối cùng, xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, người thân, bạn bè đã giúp đỡ, động viên, khuyến khích, là điểm tựa vững chắc cho tôi trong suốt thời gian thực hiện luận văn

Thái Nguyên, ngày… tháng … năm 2020

Tác giả luận văn

Tô Thị Hiên

ii

LỜI CAM ĐOAN

Tác giả luận văn Tín ngưỡng dân gian trong Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị

Điểm, xin cam kết đây là luận văn nghiên cứu của riêng mình Những kết quả, số liệu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nào khác Tôi xin chịu trách nhiệm hoàn toàn về công trình nghiên cứu của mình

Thái Nguyên, ngày… tháng … năm 2020

Tác giả luận văn

Tô Thị Hiên

iii

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và mục đích nghiên cứu 7

4 Phạm vi nghiên cứu 8

5 Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu 8

6 Cấu trúc của luận văn 9

7 Đóng góp của luận văn 9

NỘI DUNG 11

CHƯƠNG 1KHÁI LƯỢC VỀ TRUYỆN TRUYỀN KỲ VÀ TÍN NGƯỠNG 11

DÂN GIAN VIỆT NAM 11

1.1 Khái lược về thể loại truyện truyền kỳ và Truyền kỳ tân phả 11

1.1.1 Thể loại truyện truyền kỳ 11

1.1.2 Đoàn Thị Điểm và Truyền kỳ tân phả 16

1.2 Tín ngưỡng và tín ngưỡng dân gian 19

1.2.1 Khái niệm tín ngưỡng 19

1.2.2 Tín ngưỡng dân gian Việt Nam 21

1.2.3 Sự phản ánh tín ngưỡng dân gian trong tác phẩm văn học 27

CHƯƠNG 2 BIỂU HIỆN CỦA TÍN NGƯỠNG DÂN GIAN TRONG TRUYỀN KỲ TÂN PHẢ 32

2.1 Những hiện tượng mang tính tín ngưỡng trong Truyền kỳ tân phả 32

2.1.1 Hiện tượng chiêm mộng và được dự báo trước (giấc mộng, giấc mơ, chiêm bao, báo mộng, điềm, triệu…) 32

2.1.2 Hiện tượng thác hóa (đầu thai xuống trần, đày ải xuống trần, giáng trần, kiếp trước, hóa thân…) 43

2.2 Biểu hiện cụ thể của một số tín ngưỡng dân gian trong Truyền kỳ tân phả 50

2.2.1 Tín ngưỡng thờ Mẫu 50

2.2.3 Tín ngưỡng thờ thần linh - thờ cúng người chết thiêng, người có công với nước, liệt nữ 60

2.3 Một số hình thái sinh hoạt dân gian tín ngưỡng 64

iv

CHƯƠNG 3 Ý NGHĨA CỦA TÍN NGƯỠNG DÂN GIAN VÀ NGHỆ THUẬT THỂ

HIỆN TRONG TRUYỀN KỲ TÂN PHẢ 72

3.1 Vai trò, ý nghĩa của tín ngưỡng dân gian trong Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm 72

3.1.1 Phục hưng, đề cao tinh thần và truyền thống văn hóa bản địa dân tộc 72

3.1.2 Quan niệm nhân văn về con người nữ quyền, con người đạo đức từ góc nhìn tín ngưỡng dân gian 81

3.2 Một số phương diện nghệ thuật phản ánh tín ngưỡng dân gian trong tác phẩm 87

3.2.1 Xây dựng nhân vật tín ngưỡng điển hình bằng bút pháp kỳ ảo 87

3.2.2 Không gian, thời gian nghệ thuật mang màu sắc tín ngưỡng 89

KẾT LUẬN 99

TÀI LIỆU THAM KHẢO 102

PHỤ LỤC 109

bó thiết thực với đời sống tinh thần của người dân Tất cả được thể hiện rõ trong sinh hoạt cộng đồng và có vai trò quan trọng đối với đời sống tâm linh của người Việt

Văn học Việt Nam có lịch sử phát triển lâu dài, luôn có sức sống mạnh mẽ, bền

bỉ Một nền văn học có sắc màu phong phú, phản ánh hiện thực chân thật tâm hồn, đời sống dân tộc qua mỗi thời kì, mỗi giai đoạn lịch sử dân tộc Trong dòng chảy văn học trung đại suốt thế kỉ XIV - đến đầu thế kỉ XV, chúng ta lần lượt chứng kiến nhiều tác phẩm có giá trị, là sự kết tinh và có phần khẳng định đóng góp to lớn cho sự phát triển nền văn học truyền kỳ trung đại Giá trị của tác phẩm văn học không chỉ thể hiện quan niệm độc đáo, nghệ thuật tài hoa, uyên bác của tác giả, mà còn mang đến cho văn học một hồn cốt mới mang tính lịch sử, mang đậm dấu ấn tín ngưỡng văn hóa được khắc họa rất phong phú, qua đó phần nào hiểu được niềm tin thiêng liêng, tín ngưỡng truyền thống, phong tục tập quán, thói quen sinh hoạt của cộng đồng dân tộc

Truyền kỳ tân phả (còn có tên là “Tục truyền kỳ”) của Đoàn Thị Điểm gồm 6

truyện, đươc̣ viết bằng chữ Hán Tác phẩm bắt nguồn từ những yếu tố hoang đường,

kỳ ảo lưu truyền trong dân gian, tác giả đã sáng tạo nên một tác phẩm mang đầy tính

bác học và nghệ thuật Nếu nghiên cứu tác phẩm Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị

Điểm theo hướng liên ngành, đặc biệt là góc độ tương tác giữa văn học trung đại và văn hóa dân gian, thì có thể tìm ra những phát hiện mới mẻ mà ở đó ẩn chứa những tín ngưỡng dân gian có giá trị lịch sử, nhân văn

Từ thực tiễn nghiên cứu, nhận thức được vai trò quan trọng của tín ngưỡng dân gian Việt Nam chính là một phần tạo lên nét đẹp văn hóa trong đời sống tâm hồn cộng đồng con người Việt Nam, trên cơ sở khai thác đối tượng nghiên cứu từ góc nhìn văn

hóa Chúng tôi lựa chọn đề tài: “Tín ngưỡng dân gian trong Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm” để nghiên cứu, với mong muốn sẽ đóng góp chút công sức vào việc

tìm hiểu thêm giá trị của tác phẩm nổi tiếng này Đồng thời khơi gợi sự hứng thú của

Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm” là một lối đi tìm cái riêng, khá thú vị trong

dòng mạch chung của sự tiếp nối truyền thống - hiện đại và là những nét độc đáo khác

lạ có phần sáng tạo của Đoàn Thị Điểm trong việc gìn giữ những dấu ấn tín ngưỡng của văn hóa Việt Nam

2.1 Lịch sử nghiên cứu tín ngưỡng dân gian trong văn học Việt Nam

Đối với mỗi quốc gia, dân tộc, cái quan trong nhất, cao quý nhất là giá trị văn hóa, trong đó có tín ngưỡng Đó là nhu cầu tinh thần thiết thực nhất của cộng đồng người Việt Nam Cho đến ngày nay tín ngưỡng dân gian vẫn được bảo tồn, có vai trò quan trọng đối với đời sống tinh thần của người dân, trong việc giáo dục đạo đức và gìn giữ bản sắc văn hoá của cộng đồng Việt Nam Có thể nói, trải qua những thăng trầm của lịch sử, sự giao lưu văn hóa và kinh tế, các sự kiện diễn ra trong đời sống, những trầm tích tín ngưỡng của người Việt Nam cũng không ngừng vận động, bám sát hiện thực cuộc sống Khi tìm hiểu tín ngưỡng dân gian trong văn học Việt Nam, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu tiêu biểu có tính hệ thống, khái quát về tín ngưỡng điển hình Việt Nam như:

Tiếp cận tín ngưỡng dân dã Việt Nam từ góc nhìn khoa học (1998) của Nguyễn

Minh San Nhà nghiên cứu đã có cái nhìn khá phong phú về một trong ba loại hình tín ngưỡng điển hình của Việt Nam: Tín ngưỡng phồn thực, tín ngưỡng sùng bái tự nhiên, tín ngưỡng sùng bái con người Điều đặc biệt, ông nhấn mạnh tín ngưỡng dân gian, sự

ra đời do chính hoạt động sáng tạo trong lao động sản xuất của người nông dân và phản ánh ước mơ, khát vọng, niềm tin tuyệt đối vào các lực lượng siêu nhiên, sự linh thiêng của các đấng thần linh Chính vì vậy, tín ngưỡng dân dã Việt Nam được coi là một sản phẩm văn hóa của người Việt Nam [53]

Trong cuốn Các hình thái tín ngưỡng tôn giáo ở Việt Nam (2001), khi bàn về khái niệm tín ngưỡng dân gian Nguyễn Đăng Duy cho rằng: “… ở Việt Nam từ xa xưa

3

cho tới nay không hề có cái gọi là tôn giáo mà chỉ có các hình thái tín ngưỡng: tín ngưỡng thờ cúng Tổ tiên, tín ngưỡng thờ Thần và tín ngưỡng thờ Mẫu” [14, tr.24] và không thể gọi các loại hình tín ngưỡng này là “tín ngưỡng dân gian” được, bởi “…vì không hề có cái gọi là tín ngưỡng dân gian, tín ngưỡng bác học, tín ngưỡng quý tộc

mà chỉ có tín ngưỡng nói chung của cộng đồng người” [14, tr.25]

Trong cuốn Tín ngưỡng và văn hóa tín ngưỡng ở Việt Nam (2001) do GS TS Ngô

Đức Thịnh chủ biên, các tác giả đã đi sâu vào nghiên cứu tất cả sáu loại hình tín ngưỡng dân gian tiêu biểu ở Việt Nam, cụ thể là: thờ cúng tổ tiên, thờ Thành Hoàng làng, thờ Chử Đồng Tử, thờ Đức Thánh Trần, tín ngưỡng nghề nghiệp và tín ngưỡng thờ Mẫu (tác giả gọi là Đạo Mẫu) Đồng thời, tác giả Ngô Đức Thịnh còn cho thấy mối quan hệ giữa tín ngưỡng dân gian và văn hóa dân gian; phân biệt các mặt giá trị và phản giá trị của tôn giáo tín ngưỡng, giúp cho việc nhận thức và chế định các chính sách đối với tôn giáo tín ngưỡng cũng như sự nghiệp bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc hiện nay Dưới góc nhìn văn hóa dân gian: điện thờ, lễ hội, nghi lễ dân gian Tín ngưỡng thờ Mẫu hiện lên một cách khá đặc biệt trong đời sống cộng đồng người Việt Nam [72, tr.16 - 17]

Nhà nghiên cứu Toan Ánh trong cuốn Phong tục thờ cúng trong gia đình Việt Nam (2001), đã cung cấp khá chi tiết những phong tục thờ cúng trong gia đình Việt

Nam, với những loại hình tiêu biểu tín ngưỡng dân gian tồn tại trong đời sống tâm linh Việt Nam: tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, tín ngưỡng thờ cúng các vị thần thờ tại gia và tín ngưỡng thờ phụng trong ngày Tết [6]

Tín ngưỡng dân gian Việt Nam (2001) của Vũ Ngọc Khánh có viết về các tín

ngưỡng dân gian Việt Nam hiện nay Đặc biệt, tác giả có nhắc đến cả tín ngưỡng thờ Mẫu, tín ngưỡng Tam phủ - Tứ phủ, nhưng không nghiên cứu sâu từng loại hình tín ngưỡng mà chỉ nêu khái quát từng loại hình tín ngưỡng dân gian [29]

Trong Một số phong tục nghi lễ dân gian truyền thống Việt Nam (2004) của

Quảng Tuệ, đã đề cập ít nhiều đến phong tục tín ngưỡng dân gian Việt Nam như: việc thờ Thành Hoàng, thờ chư vị, thờ Thánh hiền, thờ tổ [78]

Công trình Văn hoá tâm linh (2005) của tác giả Nguyễn Đăng Duy, đã có đề

cập đến những vấn đề về văn hóa tâm linh người Việt ở miền Bắc trong các lĩnh vực:

4

tín ngưỡng thờ thần thánh, trời đất, thờ mẫu, tang ma, thờ cúng tổ tiên, các tôn giáo Phật, Đạo, Thiên chúa giáo Tác giả đã có cái nhìn điểm qua tâm linh trong mọi mặt đời sống: cá nhân, gia đình, tín ngưỡng tôn giáo, mê tín dị đoan Vấn đề tâm linh trong văn học nghệ thuật có được nhắc đến với nét nghĩa là chiều sâu tâm hồn nhưng

chỉ với cái nhìn sơ giản chung cho mọi loại hình nghệ thuật: “Tâm linh trong sáng tác văn học nghệ thuật là những hình ảnh, biểu tượng thiêng liêng nào đó mà tác giả thể hiện được ra trong tác phẩm, làm rung động những trái tim, ngấn lệ những tâm hồn”

[15, tr.38]

Công trình Góp phần tìm hiểu tín ngưỡng dân gian ở Việt Nam (2005) do

Nguyễn Đức Lữ chủ biên cũng viết về tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam, nhưng chỉ đề cập đến khái niệm thờ Mẫu, khái lược về điện thờ và nghi lễ Hầu đồng trong tín ngưỡng thờ Mẫu, chưa đi sâu vào nguồn gốc, vai trò của tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam [42]

Tác giả Trần Ngọc Thêm trong cuốn Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam (2006),

đã đưa ra một khái quát khá gắn gọn và chi tiết về các loại hình tín ngưỡng dân gian Việt Nam: tín ngưỡng phồn thực (thờ sinh thực khí và thờ hành vi giao phối), tín ngưỡng sùng bái các hiện tượng tự nhiên (Trời - Đất - Nước - Động vật và thực vật), tín ngưỡng sùng bái con người (thờ Thành Hoàng, Thổ Công…) [67]

Tục thờ Đức Mẫu Liễu Hạnh, Đức Thánh Trần (2009) của Vũ Ngọc Khánh,

cuốn sách tập trung vào việc phân tích và chỉ ra vị trí, vai trò của Đức Mẫu Liễu Hạnh trong đời sống tín ngưỡng Việt Nam nói chung, tín ngưỡng Tam phủ, Tứ phủ nói riêng thông qua các nguồn thư tịch cổ viết về bà trong dân gian [30]

Về báo và tạp chí có thể kể đến các bài viết đến từ một số tác giả: Đạo Mẫu ở nước ta - nhìn từ hệ thống đền miếu và thần tích của Nguyễn Minh San, Tạp chí Dân tộc học số 1, [tr 42 - 47], 1992; Tục thờ Mẫu và những truyền thống văn hóa dân gian

ở Việt Nam của Đinh Gia Khánh, Tạp chí văn hóa số 5, [tr.7 - 13],1992; Mẫu Thoải -

Nữ thần nước tiêu biểu từ khởi thủy Hùng Vương của Trương Sỹ Hùng, Tạp chí văn hóa dân gian số 2, [tr 62 - 65]; Từ Phật Mẫu Man Nương đến Thánh Mẫu Liễu Hạnh của Nguyễn Thị Huế, Tạp chí Văn học số 5, [tr 50 - 53], 1992; Bước đầu tìm hiểu đặc trưng của điện thờ Mẫu của Nguyễn Minh San, Tạp chí Nghiên cứu văn hóa nghệ thuật số 3, [tr 80 - 82], 1993; Góp bàn về tín ngưỡng dân gian và mê tín dị đoan của

5

Nguyễn Quốc Phẩm, Tạp chí văn hóa nông thôn, số 1, [tr.11 - 13], 1998; Bản chất và đặc trưng của tín ngưỡng dân gian của Nguyễn Tri Nguyên, Tạp chí di sản và văn hóa, số 7, 2003; Tín ngưỡng dân gian - một lĩnh vực trong đời sống tâm linh của Hồ

Bá Thâm, Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo số 4, 2005; Đời sổng của nhân vật truyền kỳ ngoài tác phẩm và trong lòng tín ngưỡng dân gian Việt Nam của Nguyễn Ngọc Hiệp, Tạp chí văn hóa dân gian, số 5, [tr.24 - 39], 2007; Đôi điều về sự tiếp xúc giữa Phật giáo và tín ngưỡng thờ Mẫu qua truyền thuyết Phật Mẫu Man Nương và Thánh Mẫu Liễu Hạnh, Nguyễn Hữu Thụ, Tạp chí Nghiên Cứu tôn giáo số 4, [tr.27 - 30], 2009…

Ngoài ra còn một số nghiên cứu khác theo quan điểm đến từ nhiều nhà nghiên cứu khác như: Nguyễn Đăng Duy, Hồng Nhuệ, Trần Quốc Vượng, Nguyễn Đức Lữ… Trên cơ sở đó, một số luận văn bước đầu áp dụng tìm hiểu tín ngưỡng dân gian trong

các tác phẩm văn học trung đại: Hoàng Thị Minh Phương (2007), Văn hóa tâm linh trong văn xuôi trung đại Việt Nam, Trường ĐHSP TP Hồ Chí Minh; Nguyễn Thị Gái (2010), Thế giới tâm linh trong truyện thơ Nôm, Trường ĐHSP TP Hồ Chí Minh; Hoàng Thị Thanh Xuân (2010), Văn hóa tâm linh trong Truyện Kiều và Văn Chiêu Hồn của Nguyễn Du, Trường ĐHSP TP Hồ Chí Minh; Quách Thị Diệu (2017), Tín ngưỡng dân gian trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ, Trường ĐH Khoa học

Thái Nguyên…

2.2 Lịch sử nghiên cứu Truyền kỳ tân phả và tín ngưỡng dân gian trong Truyền

kỳ tân phả

Các sáng tác truyền kỳ nói riêng, thể loại truyền kỳ nói chung nhận được nhiều

sự quan tâm của các nhà nghiên cứu phê bình văn học Thực tế, tuy ra đời sau tập

Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ, nhưng Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm

được chú ý từ khá sớm, với một số công trình tiêu biểu đề cập tới đóng góp của nữ sĩ

về nội dung, nghệ thuật, thi pháp của tập truyện để lấy đó làm cơ sở cho quá trình tìm

hiểu giá trị tác phẩm như:

Trên phương diện cách tân về sự lựa chọn đề tài, nhóm nghiên cứu Lê Trí Viễn,

Phan Côn, Đặng Thanh Lê, Phạm Luận, Lê Hoài Nam trong cuốn Lịch sử văn học Việt Nam, tập 3 (1962) đã nhận xét về tác giả Đoàn Thị Điểm với những đóng góp về cách thức thể hiện đề tài: “Đoàn Thị Điểm một phụ nữ dòng dõi nho gia, cũng để nhân vật

- nửa đầu thế kỷ XIX, còn tiếp tục với Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm Đoàn Thị Điểm có ý thức kế thừa truyền thống Nguyễn Dữ, biểu hiện ngay trong cách đặt tên tác phẩm của bà Truyền kỳ tân phả còn có tên là tục Truyền kỳ Về phương diện nghệ thuật, Truyền kỳ tân phả không đuổi kịp Truyền kỳ mạn lục, nhưng về phương diện nội dung thì Truyền kỳ tân phả là có phần gần với cuộc sống, với con người” [36,

tr.25]

Trong Tác gia văn học, Thăng Long - Hà Nội, từ thế kỷ XI đến giữa thế kỷ XX

(1998) của Tô Hoài, Nguyễn Vinh Phúc, Hoàng Ngọc Hà, Ngô Văn Phú, Phan Thị Thanh Nhàn, các tác giả đã giới thiệu đầy đủ về tác giả Đoàn Thị Điểm, ngoài ra còn

nhắc đến tác phẩm Truyền kỳ tân phả Bà hiệu là Hồng Hà nữ sĩ, là con của Đoàn Doãn Nghi Về sáng tác, ngoài bản dịch Chinh phụ ngâm, Đoàn Thị Điểm còn là tác giả tập truyện chữ Hán Truyền kỳ tân phả, chép những chuyện Truyền kỳ ở nước ta, (tiếp tục công việc của Nguyễn Dữ trong Truyền kỳ mạn lục) và một ít thơ văn chữ Hán, chữ Nôm chép trong “Hồng Hà phu nhân di văn” mới được phát hiện gần đây [22, tr.9 -

92]

Trên phương diện đổi mới thi pháp và nghệ thuật, để ghi lại sự đóng góp của

Đoàn Thị Điểm, trong cuốn Việt Nam thi văn giảng luận (2000) của Hà Như Chi đã đề cập đến Truyền kỳ tân phả với cái tên mới Tục truyền kỳ Tác giả liệt kê nhan đề các truyện cụ thể: “Bà Điểm có lẽ đã trước tác nhiều, nhưng phần lớn bằng Hán văn Bà

có soạn sách Tục truyền kỳ, kể những chuyện lạ nước ta như chuyện “Hải khẩu linh từ” (Bà thần Chế Thắng), “Vân Cát thần nữ” (Bà chúa Liễu Hạnh), “An Ấp liệt nữ” (Vợ bé Đinh Nho Hoàn), “Yến anh đối thoại” (Yến anh nói chuyện), “Mai Huyền - Hoành sơn tiên cực” (Cờ tiên ở núi Hoành Sơn), “Nghĩa khuyển thập miêu” (Chó nuôi mèo)” [12, tr.151]

7

Đến với cuốn sách Văn xuôi tự sự Việt Nam trung đại, tập 1 (2001) của Nguyễn Đăng Na, ông có giải thích nhan đề tác phẩm Truyền kỳ tân phả Nguyễn Đăng Na bằng cách so sánh một số truyện như Đền thiêng cửa bể với bộ sử Đại Việt sử kí toàn thư, để thấy cốt lõi lịch sử của câu chuyện và những cách tân của Đoàn Thị Điểm [46, tr.32] Cũng theo đó, Nguyễn Đăng Na trong công trình nghiên cứu tiếp theo với cuốn Con đường giải mã văn học trung đại Việt Nam lại chú ý tới cốt truyện Truyền kỳ tân

phả với những mối tình say đắm và đau khổ của người phụ nữ [47]

Sách Văn học trung đại Việt Nam, dưới góc nhìn văn hóa (2008) của tác giả

Trần Nho Thìn soi chiếu “văn học trung đại dưới góc nhìn văn hoá”, nhà nghiên cứu Trần Nho Thìn đề cập đến không gian, thời gian trong truyện truyền kỳ nói chung và

trong Truyền kỳ tân phả nói riêng Ông viết: “Không gian, thời gian của loại truyện truyền kỳ có yếu tố kỳ ảo Truyện Vân Cát thần nữ (Truyền kỳ tân phả) là một dẫn chứng Vợ ông Lê Thái Công, có mang quá kỳ sinh nở mắc bệnh nặng Một người đạo

sĩ nói có thể giúp cho sinh nở nhanh Lê Thái Công cho mời vào, đạo sĩ xõa tóc bước lên đàn Thái Công ngã ra bất tỉnh, được lực sĩ dẫn đi lên thiên đình Khi ông hồi tỉnh

thì vợ sinh con gái” [69, tr.183]

Ngoài ra có rất nhiều bài viết, nghiên cứu đến từ các nhà nghiên cứu nổi tiếng

khác: Mối liên hệ giữa Truyền kỳ tân phả và lễ hội văn hóa dân gian, Trần Thị Băng Thanh và Bùi Thị Thiên Thai (2011), Trang điện tử của Viện Văn học; Liễu Hạnh trong

“Vân cát nữ thần” và Liễu Hạnh trong tâm thức dân gian, Tạp chí văn học, số 5, [tr.40 -

43]…

Có thể nói, từ những công trình nghiên cứu trên, mỗi một công trình đều ít nhiều nói đến nội dung, nghệ thuật, thi pháp cũng như giá trị văn hóa tín ngưỡng mà tác phẩm để lại Trên tinh thần kế thừa và tiếp thu những công trình nghiên cứu có giá

trị nêu trên, luận văn đi sâu vào nghiên cứu đề tài: Tín ngưỡng dân gian trong Truyền

kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm với mong muốn khảo sát, chỉ ra các biểu hiện rõ nét

của tín ngưỡng dân gian được thể hiện trong tác phẩm này

3 Đối tượng và mục đích nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

8

Luận văn tập trung tìm hiểu việc phản ánh các tín ngưỡng dân gian trong

Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm Thông qua 4 truyện tiêu biểu nhất trong tập truyện Truyền kỳ tân phả do Ngô Lập Chi và Trần Văn Giáp dịch (1962): “Hải khẩu

linh từ lục ”, “Vân cát thần nữ lục”, “An ấp liệt nữ lục”, “Bích câu kỳ ngộ” [10]

3.2 Mục đích nghiên cứu

Với việc nghiên cứu đề tài “Tín ngưỡng dân gian trong Truyền tân phả của

Đoàn Thị Điểm” trên bình diện góc độ văn hóa, lịch sử, chúng tôi cố gắng nhận diện,

tìm hiểu rõ những hiện tượng, biểu hiện chính xác nhất của tín ngưỡng dân gian trong tập truyện của Đoàn Thị Điểm Đồng thời cũng đánh giá được vai trò, đóng góp của Đoàn Thị Điểm đối với thể loại truyền kỳ trong dòng chảy văn học trung đại Việt

Nam

4 Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi nội dung: Tập trung tìm hiểu những biểu hiện mang tính dấu ấn nhất

định, chính xác của tín ngưỡng dân gian trong Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm

- Phạm vị tư liệu: Ngoài tác phẩm Truyền kỳ tân phả, với 4 truyện tiêu biểu:

“Hải khẩu linh từ lục ”, “Vân cát thần nữ lục”, “An ấp liệt nữ lục”, “Bích câu kỳ ngộ”, do Ngô Lập Chi và Trần Văn Giáp dịch (1962) và một số tác phẩm truyền kỳ

của các các tác giả khác Chúng tôi còn khảo sát những bài viết trên các diễn đàn văn học, báo điện tử… để tìm hiểu thêm về giá trị nội dung cũng như hình thức nghệ thuật

trong sáng tác của tác giả

5 Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu

5.1 Nhiệm vụ nghiên cứu

+ Tìm hiểu khái lược về thể loại truyện truyền kỳ, tập truyện Truyền kỳ tân phả

của Đoàn Thị Điểm Những loại hình tín ngưỡng dân gian và sự phản ánh của tín ngưỡng dân gian trong tác phẩm văn học

+ Luận văn đi sâu tìm hiểu những dấu ấn tín ngưỡng trong tập truyện của Đoàn Thị Điểm Thông qua những hiện tượng cụ thể mang tính tín ngưỡng, những biểu hiện

cụ thể của các loại hình tín ngưỡng và những sinh hoạt văn hóa dân gian trong Truyền

kỳ tân phả

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Để triển khai đề tài, chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:

5.2.1 Phương pháp liên ngành: trong đó phương pháp nghiên cứu văn học

dưới góc độ văn hóa sẽ là phương pháp được vận dụng một cách triệt để, bên cạnh phương pháp lịch sử dân tộc học…

5.2.2 Phương pháp văn học sử: đặt Truyền kỳ tân phả trong tiến trình phát

triển của truyện truyền kỳ nói riêng và văn học Việt Nam nói chung để tìm hiểu

5.2.3 Phương pháp so sánh văn học: so sánh các tín ngưỡng dân gian được

thể hiện trong Truyền kỳ tân phả với một số tác phẩm khác nhằm làm nổi bật những

giá trị và đóng góp của tác phẩm

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn gồm 3 chương: Chương 1: Khái lược về truyện truyền kỳ và tín ngưỡng dân gian Việt Nam

Chương 2: Biểu hiện của tín ngưỡng dân gian trong Truyền kỳ tân phả

Chương 3: Ý nghĩa của tín ngưỡng dân gian và nghệ thuật thể hiện trong

Truyền kỳ tân phả

Do thời gian và phạm vi nghiên cứu có hạn nên luận văn này không thể giải quyết trọn vẹn và thấu đáo những vấn đề đặt ra trong quá trình nghiên cứu Chúng tôi hi vọng sẽ có nhiều hơn nữa những bài viết, những công trình nghiên cứu của các tác giả để tiếp tục tìm hiểu sâu hơn và có những nhận định mới về tác giả và tác phẩm nổi tiếng này

7 Đóng góp của luận văn

- Chúng tôi hy vọng luận văn của mình sẽ hữu ích đối với những người yêu thích tác phẩm này và muốn tìm hiểu sâu về tác giả Đoàn Thị Điểm Đặc biệt hơn,

10

luận văn sẽ giúp chúng ta có cách nhìn thấu đáo những giá trị tốt đẹp về tín ngưỡng dân gian mà tác phẩm phản ánh, đồng thời khẳng định được tài năng và vị trí của Đoàn Thị Điểm trong lịch sử nền văn học dân tộc

- Về mặt thực tiễn: Việc thực hiện đề tài giúp cho người viết có cái nhìn bao

quát và mở rộng hơn sự hiểu biết văn hóa, tín ngưỡng phục vụ cho việc học tập và công tác giảng dạy, khơi gợi sự hứng thú yêu thích môn học từ học viên, học sinh

31

Tiểu kết Chương 1

Trong Chương 1, chúng tôi đã tập trung vào việc trình bày những vấn đề chung của đề tài luận văn Việc tìm hiểu đôi nét về tác giả, khái niệm, thể loại, đặc trưng thể loại truyện truyền kỳ, việc phân loại các loại hình tín ngưỡng và quá trình phát triển tín ngưỡng dân gian trong văn học Điều này đã tạo nền tảng cho chúng tôi trong việc

nghiên cứu những biểu hiện tín ngưỡng dân gian trong Truyền kỳ tân phả của Đoàn

Thị Điểm Để thấy được bản sắc, sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng với những dấu ấn riêng mang hồn cốt dân tộc mình Từ đó lý giải văn học, tín ngưỡng dân gian của dân tộc Việt Nam vì sao được lưu truyền từ thế hệ này đến thế hệ khác

Giá trị tín ngưỡng luôn gắn với nhiều truyền thống văn hóa dân gian Điều đó

được phản ánh rất đậm nét trong các tác phẩm văn học của các nhà văn Có thể nói từ

thế kỷ XVIII trở đi xã hội Việt Nam bước vào giai đoaṇ lịch sử có nhiều biến động phức tap ̣, xã hội phong kiến bước vào thời kì khủng hoảng Việc phản ánh hiện thực đưa vào trong tác phẩm văn học trên cơ sở nguồn tư liệu sẵn có trong dân gian đã đưa

nữ sĩ Đoàn Thị Điểm trở thành “một thiếu phụ có danh nhất trong làng văn” Việt

Nam Đặc biêṭ tài năng đó của tác giả đã đươc ̣ bộc lô ̣và thể hiện thông qua tác phẩm

Truyền kỳ tân phả

Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm chứa đựng giá trị nhiều mặt về phương

diện lịch sử, văn hóa, đạo đức, xã hội, màu sắc của các tín ngưỡng dân gian được phản ánh rất đậm nét Điều đó là cơ sở chúng tôi nghiên cứu bốn câu truyện do Ngô Lập Chi

và Trần Văn Giáp dịch, trong tập Truyền kỳ tân phả: “Hải khẩu linh từ lục”, “An Ấp liệt nữ lục”, “Vân Cát thần nữ lục”, “Bích Câu kỳ ngộ”, để từ đó thấy được những

giá trị ngoài yếu tố kiệt tác văn chương về nội dung và nghệ thuật sẵn có, còn là những dấu ấn tín ngưỡng điển hình Chính vì vậy, chúng tôi sẽ tập trung khai thác, nhấn

mạnh những biểu hiện cụ thể của tín ngưỡng dân gian thông qua bộ tác phẩm Truyền

kỳ tân phả điều này chúng tôi sẽ làm rõ trong chương 2 và chương 3 của luận văn

32

CHƯƠNG 2 BIỂU HIỆN CỦA TÍN NGƯỠNG DÂN GIAN TRONG

TRUYỀN KỲ TÂN PHẢ

Trong Truyền kỳ tân phả biểu hiện của văn hóa dân gian giúp người đọc phát

hiện ra những sinh hoạt tín ngưỡng dân gian, phong tục, tập quán, lễ hội, cũng như đời sống tâm linh tín ngưỡng Để thấy được bức tranh văn hóa tâm linh đó, chúng tôi đi sâu vào khám phá: Những hiện tượng mang đậm dấu ấn tín ngưỡng, biểu hiện cụ thể của các loại hình tín ngưỡng và những sinh hoạt văn hóa dân gian gắn với tín ngưỡng trong chương 2 của phần luận văn

2.1 Những hiện tượng mang tính tín ngưỡng trong Truyền kỳ tân phả

2.1.1 Hiện tượng chiêm mộng và được dự báo trước (giấc mộng, giấc mơ, chiêm bao, báo mộng, điềm, triệu…)

Ở mỗi một quốc gia, mỗi một dân tộc, mỗi nền văn hóa trong mỗi thời kì lịch sử nhất định, hoạt động của thế giới tâm linh diễn ra vô cùng phòng phú và có phần phức tạp Con người chúng ta luôn tìm mọi phương tiện để có thể liên thông với thế giới “kỳ ảo” tồn tại bên ngoài (thần linh, các bậc hiền nhân, tiên, bụt…) Bởi lẽ đó, con đường

kết nối thành công nhất chính là thông qua những giấc “chiêm mộng” Những chuyện

nằm mơ, chuyện chiêm bao, báo mộng thường xảy ra trong cuộc sống, thật khó lý giải nhưng nó lại gắn liền với niềm tin dân gian, với đời sống văn hóa tâm linh của người Việt Nam Trong văn học, giấc mộng là một biểu tượng mang tính huyền ảo Giấc mộng cho thấy tiềm thức của con người

Đối với văn hóa phương Tây, người Hy Lạp luôn tin vào khả năng tiên tri qua giấc chiêm mộng do vị thần Oneiro cai quản; người Ai Cập cổ đại thì tin rằng những giấc chiêm mộng có một ý nghĩa rất quan trọng trong đời sống và những giấc chiêm mộng luô luôn mang đến những giá trị rất đặc biệt, rất thú vị trong đời sống tâm linh,

đó có thể là các thông điệp mà các chư thần hiển linh muốn gửi đến: “Thượng đế đã sáng tạo ra những giấc mơ để chỉ đường cho loài người, một khi họ không có khả năng nhìn thấy tương lai” [9, tr.165] Chính vì vậy, hiện tượng chiêm mộng luôn được

đoán giải một cách hết sức cẩn thận bởi các giáo sĩ, thầy tu diễn ra ở những nơi trang trọng nhất, linh thiêng nhất tại các ngôi đền Họ tin rằng thông qua những giấc chiêm

về giấc mộng được mở rộng thêm thành 10 loại như: bệnh mộng, cảm mộng, tính

mông…Vào thế kỉ XVI, tác phẩm“Mộng chiêm dật chỉ” (Những nguyên tắc đoán giải giấc mơ) đưa ra 9 loại Có thể nói, tùy vào từng bối cảnh lịch sử, biến cố thời đại, giấc

chiêm mộng được lý giải theo những cách thức khác nhau Vương Phù cuối thời Đông Hán cho rằng mộng mị của con người có căn nguyên từ sinh lý, bệnh lý và tâm lý tinh thần Trong đời sống văn học của người Trung Hoa từ lâu đã có những tác phẩm nói

về mộng Từ các loại chiêm mộng cho đến các hình thức xuất hiện với số lượng đông đảo các tác phẩm viết về mộng đã tạo nên một loại hình “Văn học mộng ảo” đặc sắc

và trường tồn Từ Kinh Thi, Tả truyện cho đến Mộng du thiên lão ngâm lưu biệt của

Lý Bạch; Mộng Lý Bạch của Đỗ Phủ; Nam Kha mộng của Thang Hiển Tổ; Liêu Trai chí dị của Bồ Tùng Linh, đó là giấc mộng trong truyện “Giấc mộng lấy vợ hồ” kể về

Tất Di Am một hôm nằm ngay trước nhà mà thiếp đi, mơ thấy một người phụ nữ trạc

ngoài tứ tuần xưng là hồ ly đến để nâng khăn sửa túi cho Tất; Hồng Lâu Mộng của Tào

Tuyết Cần và Cao Ngạc, đó là giấc mộng của Chân Sĩ Ẩn ngủ gục trong thư phòng,

mơ màng thấy nhà sư và đạo sĩ, đó là giấc mộng của Phượng Thư mơ thấy Trần Khả

Khanh đến từ biệt, chàng Giả Bảo Ngọc mơ thấy gặp hòa thượng và đạo sĩ… tất cả

đều để lại những ấn tượng mạnh mẽ trong lòng độc giả

34

Sang đến đầu đầu thế kỉ XX, nhà khoa học người Áo Sigmund Freud nổi tiếng

đã phát triển các ý tưởng khác nhau về giấc mơ Ông cũng xuất bản một cuốn sách có

tên gọi: Bài viết về giấc mơ và con đường giải mã giấc mơ Theo Freud định nghĩa:

“Mộng là nguyện vọng bị áp chế thông qua sự thỏa mãn biến hình… Mộng chẳng qua

là sự thỏa mãn bản năng vô thức mà thôi Giấc mơ diễn tả cách tâm hồn phản ứng trong lúc ngủ, với các kích thích mà nó phải chịu”, [91, tr.75] Freud xác định tính

chất đầu tiên của mơ: những gì hiện ra trong mơ là những hình ảnh đôi khi đi kèm với chút tình cảm, ý tưởng, nhưng bao giờ hình ảnh cũng là chủ yếu Vì vậy người mơ thường không kể lại được, vì không thể “kể” được một chuỗi hình ảnh, tức là những ảo giác Có những giấc mơ rất ngắn, chỉ chứa một vài hình ảnh, một ý tưởng, cũng có những giấc mơ dài như cuốn tiểu thuyết Nhưng phần lớn người ta quên ngay khi tỉnh dậy Cũng có những giấc mơ sống lâu trong ký ức, như một số giấc mơ của tuổi thơ Những giấc mơ thường vô nghĩa, lộn xộn, vô lý, nhưng đôi khi cũng có những giấc mơ

có nghĩa Freud phân biệt rõ sự khác biệt giữa những giấc mơ ngủ (rêves) và những giấc mơ tỉnh (rêves éveillés) mà ta gọi là mơ mộng Theo ông, không có gì liên lạc giữa giấc mơ ngủ với giấc mơ tỉnh, bởi vì mơ tỉnh hay mơ mộng là sự thực hiện những

ham muốn trong đầu và nó không có tính cách ảo giác Giấc mơ là biểu hiện của tâm linh ở mức độ thấp nhất, nhưng cũng là biểu hiện chức năng phong phú nhất và có giá trị nhất của tâm linh Bên cạnh đó dưới góc nhìn văn hóa học Frederic Gaussen chiêm

mộng là: “Biểu tượng của cuộc phiêu lưu cá thể được cất sâu trong tâm khảm đến nỗi

nó vượt khỏi vòng cương tỏa của nguồn sáng tạo ra nó, chiêm mộng hiện ra với chúng

ta như là biểu hiện bí mật nhất và trơ trẽn nhất của chính chúng ta.” [9, tr.164] Thông

qua hàng loạt những giấc chiêm mộng có thể dự báo về số phận và tương lai của con

người nói như C Jung: “Giấc mơ có thể dự báo một vài tình trạng có thể mãi về sau mới xảy ra Trong đời sống của chúng ta, rất nhiều sự khủng hoảng đã qua một lịch trình tiến triển rất dài nằm ở ngoài tầm ý thức của ta Chúng ta tiến dần đến nó từng bước một mà không thấy những mối nguy hiểm chồng chất Nhưng điều gì ý thức ta không lĩnh hội được, tiềm thức ta nhận thấy, nó có thể thông báo cho ta biết bằng giấc mơ.” [8, tr.60]

Cho đến ngày nay trong lịch sử nghiên cứu văn minh của loài người, quan điểm

về hiện tượng chiêm mộng, được các nhà khoa học lần lượt khai sáng, thế giới tâm linh lý giải qua các giấc chiêm mộng đôi phần đã được giới hạn lại và có phần bị co

người với thế giới thần linh, là điềm báo lành - dữ, phúc - họa Cùng với đó thuyết

“Vạn vật hữu linh”, cũng như quan niệm của dân gian xưa về “hồn” và “mộng”

Người ta coi giấc chiêm mộng chính là linh hồn, con người sinh ra đã có linh hồn cư trú trong thân thể và khống chế hoạt động của thân thể Khi ta ngủ rơi vào trạng thái chiêm bao, mộng mị chính là lúc linh hồn được tự do ngao du, khi linh hồn trở về thể xác là lúc ta tỉnh dậy Chính vì thế, cái chết chưa hẳn đã hết nó là sự khởi đầu mới, là

sự kết tinh phức tạp giúp sinh hoạt xã hội với sinh hoạt tâm lí của người thượng cổ bao gồm các kiểu tín ngưỡng điển hình: sùng bái tự nhiên, sùng bái động - thực vật và sùng bái quỷ thần, mê tín điều báo trước, các loại hình phù phép nghi thức Trong thế giới kỳ ảo chiêm bao, hiện tượng báo mộng đó là sự gặp gỡ giữa hai thế giới cõi trần

và cõi âm, giữa người còn sống và người đã khuất, từ đó tạo nên con đường kết nối, gặp gỡ và trò chuyện tương thông giữa con người với thế giới các bậc thánh thần, ma quỷ

Trong thế giới nghệ thuật của văn xuôi tự sự trung đại nói chung và truyện truyền kỳ trung đại nói riêng Những hành động, diễn biến việc làm của nhân vật khiến cho người đọc tin giấc mộng là có thật, vì thế cũng tin linh hồn hay thần thánh là có thật Hiện tượng chiêm mộng là có thực và chi phối tiến trình phát triển của cốt truyện thông qua bút pháp nghệ thuật “hoang đường - kỳ ảo” được các nhà văn chắt lọc,

những giấc chiêm mộng (giấc mơ) xuất hiện với tần số khá dày trong tác phẩm Việt điện u linh tập của Lý Tế Xuyên Chương thứ 27 “Truyện thần Ứng Thiên hóa Dục Hậu Thổ” có kể xưa vua Lý Thái Tông đem quân đánh Chiêm Thành, mộng thấy một

người con gái bước lên ngự thuyền tỏ ý muốn theo quân Vương lập vũ công Hôm sau