HÌNH TƯỢNG NGƯỜI MẸ TRONG TIỂU THUYẾT “NGƯỜI MẸ” CỦA M. GORKI

Về tình hình văn học nghệ thuật, trong hoàn cảnh lịch sử ấy, với tính chất giao thời, khuynh hướng văn học vô sản vốn đã được lịch sử văn học chuẩn bị từ lâu được bùng lên như ngọn sóng mạnh mẽ. Bắt đầu cho khuynh hướng văn học mới mẻ ấy là những truyện ngắn đầu tay của Macxim Gorki. Tác phẩm đánh dấu cho bước khởi đầu ấy chính là tiểu thuyết Người mẹ. Khuynh hướng này do Gorki là người khơi nguồn một dòng suối nhỏ bên dòng chảy văn học hiện thực phê phán Nga, khi nó chưa có đủ điều kiện để thành dòng sông mới tiếp nối và thay thế dòng sông cũ đã cạn nguồn. Từ năm 1905, Lênin đã đặt vấn đề: giai cấp vô sản cách mạng phải xây dựng nền văn học của mình, nhằm phục vụ lợi ích cao cả của nhân dân lao động. Đồng thời Người cũng đề xuất nguyên lý và nhiệm vụ của nền văn học đó. Đến cuối năm 1917 khi cách mạng đã thành công bước đầu, giai cấp vô sản và nhân dân lao động đã giành được chính quyền thì mới nảy sinh cơ sở và điều kiện lịch sử cụ thể để xây dựng nền văn học mới theo những nguyên lý đã đề ra: nền văn học vô sản cách mạng xã hội chủ nghĩa, gọi tắt là Văn học Xô Viết (gồm văn học Nga và các nước khác trong Liên bang ) . Sau Cách Mạng Tháng Mười 1917, Liên bang Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Xô viết (gọi tắt là Liên Xô) thành lập, đó là điều kiện lịch sử xã hội nền văn học Xô viết kế tục và phát huy truyền thống tinh thần của các nền văn học quá khứ của các dân tộc anh em trong Liên bang Xô viết, đồng thời có những đổi mới về nhiều mặt. Nó lấy hệ tư tưởng Mác Lênin và nguyên lý mỹ học Mácxít làm nền tảng cho sự nhận thức và cách chiếm lĩnh nghệ thuật đối với thực tại. Nó lấy việc phục vụ sự nghiệp cách mạng xã hội chủ nghĩa và lợi ích của giai cấp vô sản và nhân dân lao động các dân tộc anh em làm nhiệm vụ chủ yếu. Chức năng cơ bản của nó là khẳng định lý tưởng của chủ nghĩa xã hội và sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội bằng những tác phẩm nghệ thuật. Để nhấn mạnh sự phát triển, trưởng thành nhanh chóng của nền văn học đa dân tộc Xô Viết, trong Đại hội Nhà văn Liên Xô 1934, M.Gorki đã đọc báo cáo nhấn mạnh: Không nên quên rằng nền văn học tư sản Nga phải cần đến gần một trăm năm, kể từ cuối thế kỷ XVIII mới gây được cho mình một uy tín lớn trong cuộc sống và có ảnh hưởng nhất định đối với nó (văn học Xô Viết). Nền văn học Xô Viết chỉ sau mười lăm năm đã có được một ảnh hưởng như vậy 1.2. Macxim Gorki và sự nghiệp sáng tác 1.2.1. Vài nét về Macxim Gorki

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

BÀI TẬP NHÓM GIỮA KỲ

HÌNH TƯỢNG NGƯỜI MẸ TRONG TIỂU THUYẾT “NGƯỜI MẸ” CỦA M GORKI HỌC PHẦN: VĂN HỌC ĐÔNG ÂU - NGA

Đà Nẵng, 2021

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài.

Nhắc đến văn học Nga chúng ta không thể không nhắc đếnnền văn học hiện thực với những tên tuổi lớn như: Puskin, Gôgôn,Sekhop hay Lev Tolstoy… họ đạt được nhiều thành tựu rực rỡtrong lịch sử phát triển văn học nhân loại Đối với M.Gorki đó làniềm tự hào lớn mà nhân dân Nga sáng tạo nên trong cuộc đấutranh giải phóng xã hội liên tục trong gần nửa thế kỷ qua Song sự

vĩ đại của ông ở chỗ khi tiếp thu những truyền thống ưu tú củanền văn học cổ điển quá khứ và nhà văn đã lí giải chúng theoquan điểm thời đại mới, thế giới mới

M.Gorki – nhà văn của giai cấp vô sản, được mệnh danh là

“Nhà văn người cùng khổ”, là lá cờ đầu của thi ca văn học cách

mạng vô sản,là người đặt nền móng đầu tiên và khẳng định sựchiến thắng của Chủ nghĩa hiện thực Xã hội chủ nghĩa của nướcNga lúc bấy giờ Sự có mặt của ông trên thi đàn văn chương đã cónhững đóng góp đáng kể bởi khối lượng tác phẩm đồ sộ, đó làniềm tự hào của dân tộc Nga

Tiểu thuyết “Người mẹ” không phải là tác phẩm hay nhất

của M.Gorki ,nhưng nó có giá trị lớn trong sự nghiệp sáng tác củaông Vì tác phẩm đã mang vào nền văn học Nga và văn học thếgiới một luồng gió mới, một sinh khí mới làm cho người đương thờiphải thay đổi những suy nghĩ của mình về con người, cuộc đời,cách mạng, thúc đẩy họ hành động tiến lên nhịp bước vào thời đạianh hùng

Hơn hết khi nói về vai trò của văn học ông từng có nhận địnhđược thể hiện rõ nét trong tác phẩm: “Văn học là nhân học” Thậtvậy, ta thấy rằng đằng sau những trang viết của họ cũng là nhữngnỗi niềm, số phận, tính cách, tài năng của một con người cần đượcchia sẻ, giãi bày Hơn thế nữa, người nghệ sĩ vốn có tâm hồn nhạy

cảm tinh tế trước những biến động tinh vi phức tạp của cuộc sống.Cho nên, các sáng tác của ông trong giai đoạn này đều nói về

“con người” hướng họ đến những ngõ ngách mới của cuộc đời –

ánh sáng cách mạng

Bên cạnh đó, người mẹ luôn là hình tượng vĩ đại trong trái

tim mỗi đứa con Bà mẹ Nilôpna trong tác phẩm “Người mẹ” của

M.Gorki cũng vậy cho dù miêu tả dưới gốc độ nào cũng không kểhết được hình ảnh một người mẹ đã suốt đời làm lũ để con đượcsống, vì con, vì lí tưởng của con mẹ phải hi sinh để lan tỏa tưtưởng cách mạng đến giai cấp bị bốc lột trong chế độ Sa Hoàng đểcùng nhau đấu tranh hướng đến tương lai tươi sáng – con đườngChủ nghĩa xã hội.Thế mới thấy được tình mẹ luôn ấm áp như vầngthái dương, dịu hiền như dòng sông xanh.Như vậy, Nilôpna vừa làmột người mẹ dành cho con tình yêu vô bờ bến, vừa đại diện chogiai cấp công nhân, vừa là người chiến sĩ cách mạng đấu tranhcho một tương lai tươi sáng không còn những áp bức bóc lột

Đây là lý do khiến nhóm chúng tôi quyết định chọn đề tài:Hình tượng người mẹ trong tác phẩm “Người mẹ” của M.Gorki

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

2.1 Về tác giả M.Gorki

Các bài viết nổi bật về tác giả M.Gorki như: M.Gorki trong

lòng người Việt (Hoàng Thúy Toàn, Báo quân đội nhân dân), Macxim Gorki – Người khai sinh ra nền văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa (Nguyễn Xuyến, Báo điện tử Đắk lắk), M.Gorki là ai (Văn

hóa Nghệ An,Nghiên cứu quốc tế), Maxim Gorki – Những ý tưởng

không hợp thời về Văn hóa và Cách mạng (Nguyễn Xuân Xanh,

Diễn văn trước buổi họp công khai của Hội “Văn hóa và Tự do” ở

Moscow 30.6.1918), Maxim Gorky - Huyền thoại về một con người

(Trần Thị Phương Phương,Trường đại học khoa học xã hội nhânvăn TP Hồ Chí Minh – Khoa Ngữ văn)

2.2 Về tiểu thuyết của M.Gorki

Có các nghiên cứu về tiểu thuyết của Lev Tolstoy như: Đặc

sắc nghệ thuật bộ ba tiểu thuyết của M.Gorki (Nguyễn Thị Phương

Thắm (2005), Luận văn thạc sĩ ngữ văn, Trường đại học Vinh), Tiểu thuyết người mẹ của M.Gorki từ một số phương diện tiếp cận (Lê

Thị Trà Kha (2012), Luận văn tốt nghiệp, Đại học Cần Thơ), Xây

dựng nhân vật trong tác phẩm người mẹ của M.Gorki (Nguyễn Thị

Thanh Bình, Khóa luận tốt nghiệp)

Như vậy, ít nhiều đã có các nghiên cứu về M Gorki cũng nhưtiểu thuyết của ông Các công trình nghiên cứu đã đề cập đếnnhững khía cạnh nổi bật khác nhau trong sáng tác của nhà văn.Tuy nhiên, vấn đề hình tượng người mẹ trong tiểu thuyết “Ngườimẹ” của M.Gorki chưa được đề cập đến trong các bài nghiên cứu –

đó là điểm mới , vì vậy nhóm chúng tôi có ý thức tìm hiểu và đisâu vào phân tích hình tượng người mẹ được thể hiện qua nhữngkhía cạnh nào

3 Mục đích nghiên cứu.

Chỉ ra được những vẻ đẹp, khía cạnh khác nhau của hìnhtượng người mẹ qua đó khắc họa bức chân dung tượng đài vềngười mẹ trong chế độ Sa Hoàng Qua đó khẳng định được tàinăng của M.Gorki khi đặt nền móng cho phương pháp sáng tácmới lại vừa thể hiện cái nhìn, quan niệm cũng như lí tưởng thẩm

mĩ mới của nhà văn

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là hình tượng người mẹ trong tác phẩm

“Người mẹ” của M.Gorki

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu là tập trung vào tiểu thuyết “Người mẹ”

của M.Gorki

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này chúng tôi sử dụng các phương phápnghiên cứu sau:

- Phương pháp tiểu sử.

- Phương pháp phân tích – tổng hợp

6 Bố cục đề tài

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, Nội

dung tiểu luận

gồm 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề lý luận chung

Chương 2: Đại diện hình tượng người mẹ qua tiểu thuyết

“Người mẹ”

Chương 3: Nghệ thuật xây dựng hình tượng người mẹ quatiểu thuyết “Người mẹ”

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG

1.1 Bối cảnh xã hội và tình hình văn học Nga những năm

đầu TK XX

1.1.1 Bối cảnh xã hội

Bước vào thế kỷ XX , trung tâm cách mạng thế giới đãchuyển từ Tây Âu sang nước Nga Từ đây nhân loại bước vào một

thời đại mới như Lê Nin từng xác định là "thời đại rung chuyển vũbão, thời đại đấu tranh giai cấp hết sức gay gắt, thời đại Nội chiến,thời đại cách mạng và phản cách mạng" Vào năm 1900, Lenin tổchức tờ báo Tia Lửa ở nước ngoài làm cơ quan ngôn luận, chuẩn bịxây dựng một đảng cách mạng của giai cấp công nhân theo chủnghĩa C.Mac Đến năm 1903, Đại hội lần thứ hai Đảng Công Nhân

Xã Hội Dân chủ Nga, tiền thân của Đảng Bolsevich đã đưa ra vấn

đề chuẩn bị cuộc cách mạng dân chủ tư sản – được coi như giaiđoạn đầu của cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa Lenin cùng cácchiến hữu của mình đã đấu tranh quyết liệt chống chế độ chuyênchế Nga hoàng và với các khuynh hướng cơ hội chủ nghĩa trongphong trào công nhân Làn gió tươi mát của cách mạng đã thổivào không khí của thời đại ngày càng dâng trào mãnh liệt sẵnsàng chuyển thành cơn bão cách mạng dữ dội

Chỉ trong vòng hơn 10 năm đầu của thế kỷ XX, nước Nga đãtrải qua hai cuộc cách mạng (1905 và 1917) làm chấn động cả thếgiới Chế độ quân chủ chuyên chế phản động dưới sự lãnh đạo củaNga hoàng mục ruỗng, thối nát từ bên trong đã không thể nào giữvững vị trí trước cao trào đấu tranh cách mạng của nhân dân doĐảng của Lênin lãnh đạo Kết quả cuối cùng không ngoài kếhoạch, nó đã sụp đổ hoàn toàn về mọi mặt vào tháng Mười 1917

1.1.2 Tình hình văn học

Về tình hình văn học nghệ thuật, trong hoàn cảnh lịch sử ấy,với tính chất giao thời, khuynh hướng văn học vô sản vốn đã đượclịch sử văn học chuẩn bị từ lâu được bùng lên như ngọn sóngmạnh mẽ Bắt đầu cho khuynh hướng văn học mới mẻ ấy là nhữngtruyện ngắn đầu tay của Macxim Gorki Tác phẩm đánh dấu chobước khởi đầu ấy chính là tiểu thuyết "Người mẹ" Khuynh hướngnày do Gorki là người khơi nguồn một dòng suối nhỏ bên dòngchảy văn học hiện thực phê phán Nga, khi nó chưa có đủ điều kiện

để thành dòng sông mới tiếp nối và thay thế dòng sông cũ đã cạnnguồn

Từ năm 1905, Lênin đã đặt vấn đề: giai cấp vô sản cáchmạng phải xây dựng nền văn học của mình, nhằm phục vụ lợi íchcao cả của nhân dân lao động Đồng thời Người cũng đề xuấtnguyên lý và nhiệm vụ của nền văn học đó Đến cuối năm 1917khi cách mạng đã thành công bước đầu, giai cấp vô sản và nhândân lao động đã giành được chính quyền thì mới nảy sinh cơ sở vàđiều kiện lịch sử cụ thể để xây dựng nền văn học mới theo nhữngnguyên lý đã đề ra: nền văn học vô sản cách mạng xã hội chủnghĩa, gọi tắt là Văn học Xô Viết (gồm văn học Nga và các nướckhác trong Liên bang )

Sau Cách Mạng Tháng Mười 1917, Liên bang Cộng Hòa XãHội Chủ Nghĩa Xô viết (gọi tắt là Liên Xô) thành lập, đó là điềukiện lịch sử - xã hội nền văn học Xô viết kế tục và phát huy truyềnthống tinh thần của các nền văn học quá khứ của các dân tộc anh

em trong Liên bang Xô viết, đồng thời có những đổi mới về nhiềumặt Nó lấy hệ tư tưởng Mác - Lênin và nguyên lý mỹ học Mácxítlàm nền tảng cho sự nhận thức và cách chiếm lĩnh nghệ thuật đốivới thực tại Nó lấy việc phục vụ sự nghiệp cách mạng xã hội chủnghĩa và lợi ích của giai cấp vô sản và nhân dân lao động các dântộc anh em làm nhiệm vụ chủ yếu Chức năng cơ bản của nó làkhẳng định lý tưởng của chủ nghĩa xã hội và sự nghiệp xây dựngchủ nghĩa xã hội bằng những tác phẩm nghệ thuật

Để nhấn mạnh sự phát triển, trưởng thành nhanh chóng củanền văn học đa dân tộc Xô Viết, trong Đại hội Nhà văn Liên Xô

1934, M.Gorki đã đọc báo cáo nhấn mạnh: "Không nên quên rằngnền văn học tư sản Nga phải cần đến gần một trăm năm, kể từcuối thế kỷ XVIII mới gây được cho mình một uy tín lớn trong cuộcsống và có ảnh hưởng nhất định đối với nó (văn học Xô Viết) Nềnvăn học Xô Viết chỉ sau mười lăm năm đã có được một ảnh hưởng

như vậy

1.2 Macxim Gorki và sự nghiệp sáng tác

1.2.1 Vài nét về Macxim Gorki

Macxim Gorki sinh ngày 28 tháng 3 năm 1868 và mất ngày

18 tháng 6 năm 1936 Gorki sinh ra tại Nizhny Novgorod và trởthành một trẻ mồ côi khi mười tuổi Ông được bà nuôi dưỡng, bàông là một người rất giỏi kể chuyện Cái chết của bà ảnh hưởngsâu sắc đến cuộc sống của ông, sau một lần tự vẫn không thànhvào năm 1887, ông đã đi bộ xuyên qua Đế chế Nga trong 5 nămtrời, làm nhiều công việc khác nhau và tích lũy vốn kiến thức đểsử dụng vào các tác phẩm sau này

1.2.2 Sự nghiệp sáng tác.

Cuối năm 1981, Alecxây Pêscôp đến Tiphơlix vào làm trongmột xưởng máy xe lửa Một niềm háo hức mới đến với chàng trailao động đó – sáng tác Tác phẩm đầu tay là một bài thơ dài: Bài

ca cây sồi già Một bài thơ dở, chẳng có giá trị

Ngày 12.9.1892 truyện ngắn Makar Sudra được đăng trênbáo “Capcado” ở thành phố Tiphơlix, với bút danh Macxim Gorki.Cuộc đời sáng tác vĩ đại gần nửa thế kỷ của Macxim Gorki bắt đầu

từ ngày bình thường đó, từ tờ báo địa phương bình thường đó Cáibút danh “Cay đắng” (Gorki tiếng Nga nghĩa là cay đắng) nay đãtrở thành gần gũi, thân yêu với hàng trăm triệu người trên thếgiới

Kế thừa những gì tốt đẹp mà văn học tiến bộ trước đó đã đạtđược, Gorki tìm tòi, sáng tạo, đi theo con đường riêng của mình

Sau khi một loạt những truyện ngắn của Gorki ra đời:Êmêlian Pilyai, bà lão Iderghin, Trên đồng muối… đông đảo độcgiả, giới phê bình, sáng tác bắt đầu chú ý, bình luận về cây bút trẻ

“Cay đắng” Một tiếng nói mới, độc đáo xuất hiện trên văn đàn Vàmọi người càng ngạc nhiên, băn khoăn về bút pháp của nhà văntrẻ đó: có tác phẩm lãng mạn, rất lãng mạn; có tác phẩm lại rấthiện thực, có tác phẩm lại xen kẽ hai yếu tố lãng mạn và hiệnthực

Gorki xuất hiện với Marka Sudra là một truyện lãng mạn Đócũng là tác phẩm mở đầu tuyến những tác phẩm lãng mạn của

nhà văn trong thời kỳ đầu: Cô gái và thần chết, Bà lão Iderghin,Nàng tiên bé nhỏ và chàng chăn cừu, Bài ca chim Ưng.

Viết những tác phẩm lãng mạn, Macxim Gorki kế thừa đượctruyền thống lãng mạn tiến bộ của những nhà văn Nga nổi tiếngnhư Puskin, Lecmôntôp Ngay từ nhỏ nhà văn tương lai cũng từngsay mê hình tượng những nhân vật lãng mạn, sôi động, chan chứakhát vọng tự do trong sáng tác của Bairơn, Sile Nhưng điều quantrọng hàng đầu ở đây là Gorki đã tiếp thu một cách sâu sắc sứcsống bất khuất, luôn vươn dậy mãnh liệt của nhân dân biểu hiệntrong những truyền thuyết, cổ tích, tráng sĩ ca của văn học dângian Nga Gorki khẳng định chính những cảm hứng lãng mạn trongsáng tác dân gian là động lực thúc đẩy mình viết những tác phẩmlãng mạn

Tháng 1 1906 theo chỉ thị của Đảng, Gorki ra nước ngoài, điĐức, Pháp, Anh, Mỹ để thực hiện một nhiệm vụ quan trọng: Tuyêntruyền, giải thích, kêu gọi nhân dân thế giới ủng hộ Cách mạngNga, tố cáo, vạch trần bộ mặt ghê tởm của chính quyền chuyênchế Nga Hoàng Những ngày làm việc hăng say, náo nức vì sựnghiệp cách mạng của Đảng càng bồi đắp thêm cho tư tưởng vànghệ thuật của Gorki sức sống mãnh liệt của Cách mạng và tìnhđảng sâu sắc của người chiến sĩ vô sản Gorki xứng đáng với lòngtin yêu của Đảng, của phong trào cách mạng Nga, xứng đáng với

sự chăm lo, khuyến khích chí tình của Lênin vĩ đại Năm 1906, tuybận rất nhiều công tác, Gorki đã cống hiến cho nhân loại tiến bộmột bộ thu hoạch nghệ thuật phong phú, rất quan trọng Ngoàinhững truyện ngắn, kí xuất sắc như Đồng chí! Ngày 9 thángGiêng…, Những cuộc phỏng vấn của tôi – đỉnh cao trong mảng tácphẩm châm biếm của tác giả, và hai tác phẩm “Những kẻ thù” và

“Người mẹ”

1.3 Đôi nét về tiểu thuyết “Người mẹ”

1.3.1 Tóm tắt tiểu thuyết

Cuốn tiểu thuyết viết về hiện thực đất nước Nga vào đầunhững năm 1900, mà ở đây tập trung vào đời sống của xóm thợngoại ô nghèo tăm tối của những người công nhân nhà máy Giađình bác thợ Mikhain Vlaxôp có vợ là bà Nilôpna và con trai đã lớnlà Paven Vlaxôp Mikhain là thợ kỳ cựu, giỏi nghề, vẫn nghèo khổ,nghiện rượu, cộc cằn thô lỗ Mọi sự uất hận đối với cuộc đời báctrút hết lên đầu vợ con Lao động kiệt sức và nghiện rượu đã quậtngã bác thợ lúc ngoài 40 tuổi Sau cái chết của bác thợ Mikhain,vợ và con trai dần thay đổi

Paven tham gia tổ chức công nhân hoạt động cách mạng BàNilôpna lo lắng sợ hãi nhưng bà cũng mừng vì thấy con chăm đọcsách, ít đi chơi, ăn nói tử tế với bà Công nhân đấu tranh phản đốichủ nhà máy giảm lương của thợ Paven và những người tình nghi

đã bị bắt Cảnh sát khám nhà, bà mẹ lo sợ Bà nhận đưa truyềnđơn vào nhà máy Đồng đội của Paven là Nikôlai đã đưa bà đến ởcùng mình, dạy bà học chữ…Sau đó Paven được thả, anh cùngAnđrây và những người đồng đội chuẩn bị cho hoạt động ngày 1/5.Ngày quốc tế lao động nổ ra cuộc biểu tình lớn, Paven dẫn đầucầm lá cờ Đảng, bà mẹ cũng tham gia đi theo sau Cuộc biểu tìnhbị đàn áp, Paven bị bắt giam lần nữa Bà mẹ thoát ly, bà chínhthức tham gia hoạt động cách mạng Bà cải trang theo Xôphia đikhắp các vùng nông thôn, mang theo bên mình những tờ báo,sách cấm Đến ngày tòa án xử những người cầm đầu biểu tình,trước đó bạn bè tổ chức cho Paven vượt ngục nhưng anh khôngtham gia Trước tòa, Paven phát biểu một bản cáo trạng lên ánchế độ Sa hoàng và giai cấp thống trị Người ta in lại bài nói củaanh thành truyền đơn Bà mẹ được giao nhiệm vụ mang truyềnđơn đến các vùng khác Tại ga tàu bà bị mật thám bắt, căm phẫnbà mẹ mở vali và tung ra toàn bộ số truyền đơn trước công chúngvà thét lên giận dữ Bà bị tên lính tóm lấy, bóp cổ không cho nói.Tác phẩm kết thúc bằng tiếng nức nở vang lên trong đám ngườixung quanh

1.3.2 Hoàn cảnh sáng tác

Macxim Gorki đã viết cuốn tiểu thuyết này trong một chuyến

đi đến Hoa Kỳ vào năm 1906 Tác phẩm này chính là công trìnhmà M.Gorki ấp ủ qua bao lâu hoạt động cách mạng, nó được xemlà tác phẩm tích lũy vốn thực tế hoạt động cách mạng của ông

Chương trình chính trị đằng sau cuốn tiểu thuyết rất rõ ràng.Năm 1905, sau thất bại của cuộc cách mạng đầu tiên ở Nga, Gorki

đã cố gắng nâng cao tinh thần của phong trào vô sản bằng cáchchuyển tải đường lối chính trị đến độc giả thông qua tác phẩm củamình Ông đang cố gắng nâng cao tinh thần của những người cáchmạng để chiến đấu với tâm trạng của những người chống lại Cánhân Gorki được kết nối với cuốn tiểu thuyết vì xoay quanh AnnaZalomova và con trai của cô ấy là Piotr Zalomov Gorki, là họ hàng

xa của Anna Zalomova, người đã đến thăm gia đình Gorki khi anhcòn nhỏ, có một mối liên hệ sâu sắc hơn với câu chuyện Dựa trên

sự kiện là cuộc biểu tình ngày Quốc tế lao động ở Sormovo năm

1902, thị trấn đóng tàu Sormovo gần thị trấn quê hương củaGorky Nizhny Novgorod, nơi sau khi bắt giữ Piotr Zalomov bởicảnh sát sa hoàng, mẹ của ông, bà Anna Zalomova đã theo ôngtham gia hoạt động cách mạng

1.3.3 Tác phẩm “người mẹ” của Macxim Gorki

Tác phẩm phản ánh cuộc vận động cách mạng cùng quátrình hình thành và phát triển ý thức cách mạng của giai cấp vôsản và quần chúng nhân dân Nga, dưới sự lãnh đạo của ĐảngBonsevich, trong cao trào tiến tới Cách mạng 1905 Cảm hứng chủđạo của tác phẩm là khẳng định xu thế tất thắng của cách mạng

vô sản, vẻ đẹp rực rỡ của những con người mới xã hội chủ nghĩa,

ra đời trong đấu tranh cách mạng Xuất hiện trong tác phẩm cảmột tập thể đông đảo những con người mới: Paven, Anđrây,Phêđia (công nhân), Rưbin (nông dân), Nikôlai, Xôphia (tríthức)

Tác phẩm ra mắt công chúng vào năm 1906, “Mother” lầnđầu tiên được xuất bản bằng tiếng Anh in trên tạp chí Appleton'sMagazine (một tạp chí nước Mỹ), đến năm 1907 được xuất bảnbằng tiếng Nga Cuốn tiểu thuyết được giới chức tuyên bố là “tácphẩm đầu tiên của chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa” Nga vàM.Gorki là người sáng lập nó Đồng thời được đánh giá là mộttrong những tiểu thuyết có ảnh hưởng nhất thế kỷ trên toàn thếgiới

Tác phẩm đã được dịch ra nhiều thứ tiếng và được dựngthành một số bộ phim Năm 1926, “Mother” được dựng thànhphim câm cùng tên dưới sự chỉ đạo của đạo diễn VsevolodPudovkin Nhà viết kịch người Đức Bertolt Brecht và các cộng sựcủa ông đã dựa trên cuốn tiểu thuyết này dựng thành vở kịchtrong Die Mutter năm 1932 Những năm sau đó cũng cuốn tiểuthuyết cũng được chuyển thể thành hai bộ phim khác cùng tên là

“Mother” của Mark Donskoy phát hành năm 1955 và “Mother” củaGleb Panfilov 1990 Lignan, một bộ phim hành động thời kỳ Tamilbằng tiếng Tamil của Ấn Độ năm 2011 của đạo diễn SureshKrishna cũng dựa trên cuốn tiểu thuyết này

“Người mẹ” là tác phẩm đầu tiên trong nền văn học Nga vàthế giới đã phản ánh rõ rệt chủ đề vai trò hướng dẫn và lãnh đạocủa Đảng Macxit trong phong trào giải phóng vô sản

1.4 Quan niệm nghệ thuật về con người trong tiểu thuyết

“Người mẹ” của M Gorki

Trong bài phát biểu tại Hội nghị của các nhà nhân chủng họcNga vào năm 1928 thế kỉ XX, nhà văn Nga M Gorki đã từng nói

“Văn học là nhân học” Mục đích của văn học là giúp con người lýgiải, nhận thức về chính mình Bên cạnh đó, văn học còn phản ánhhiện thực khách quan ngoài cuộc sống, song cái hiện thực mà vănchương muốn truyền tải đều hướng đến mục tiêu vì con người.Chính lẽ đó, mỗi nhà văn, mỗi tác phẩm đều thể hiện quan niệmnghệ thuật về con người theo cách riêng

Quan niệm nghệ thuật về con người là khái niệm cơ bảnnhằm thể hiện khả năng khám phá, sáng tạo trong lĩnh vực miêu

tả, thể hiện con người của nhà văn Nói cách khác, quan niệmnghệ thuật về con người là chiếc cầu nối giữa nhà văn với hiệnthực cuộc sống và nhà văn với bạn đọc Nhà văn dùng những chấtliệu ngôn từ để tái hiện thực tế cuộc sống, thể hiện những cảmnhận chủ quan về thế giới và con người bằng tư duy sáng tạonghệ thuật Khi bạn đọc tìm đến các tác phẩm văn chương ấychính là lúc người đọc được chiêm nghiệm, được nhìn thấy nhữngquan điểm, những cách nhìn của nhà văn về thế giới và con người,đồng thời bạn đọc cũng có thể bày tỏ những suy nghĩ riêng củachính mình

Giáo sư Trần Đình Sử đã cho rằng: "Quan niệm nghệ thuật

về con người là một cách cắt nghĩa, lý giải tầm hiểu biết, tầm đánh giá, tầm trí tuệ, tầm nhìn, tầm cảm của nhà văn về con người được thể hiện trong tác phẩm của mình” Hay theo Từ điển

Thuật ngữ văn học định nghĩa như sau: “Quan niệm nghệ thuật về

con người là hình thức bên trong, là hệ quy chiếu ẩn chìm trong hình thức tác phẩm Nó gắn với các phạm trù khác như phương pháp sáng tác, phong cách của nhà văn, làm thành thước đo của hình thức văn học và cơ sở của tư duy nghệ thuật” Như vậy, quan

niệm nghệ thuật về con người chính là cách cảm, cách nghĩ, cáchgiải thích của nhà văn về con người, từ đó làm nên quan niệm vềcon người mang bản sắc riêng của nhà văn đó

Con người trong quá trình nhận thức và đấu tranh giải phóngcho chính mình trong cuốn tiểu thuyết “Người mẹ” hình thành mộtquan niệm mới về con người Quan điểm mới ấy đã thúc đẩy hệthống mĩ học của Gorki tiến lên một bước mới, chuẩn bị về mặt lýluận cho chủ nghĩa hiện thực Xã hội chủ nghĩa chính thức hìnhthành Nhà văn M Gorki đã thể hiện một quan niệm nghệ thuật vềcon người rất riêng, đó là quan niệm về con người mang màu sắc

xã hội chủ nghĩa Con người trong sáng tác ấy là con người giác

ngộ lý tưởng cách mạng, hành động cách mạng – con người chínhtrị Tuy mỗi người đều mang trên mình những hình hài, những đặcđiểm tính cách khác nhau nhưng các nhân vật trong “Người mẹ”đều thể hiện rõ khát vọng, lý tưởng cách mạng sâu sắc Điều đóđược thể hiện rõ qua từng lời nói, cử chỉ và quá trình giác ngộcách mạng của mỗi nhân vật Đó là những con người có quá trình

từ tự phát đến tự giác Nhân vật của thời đại đó là con người chínhtrị Những con người đó là giai cấp cách mạng có tri thức, là nhữngcông nhân theo kiểu Paven Vlaxop, họ là tập thể công nhân giácngộ, là tập thể những anh hùng tạo thành một lực lượng xã hộihùng hậu

Bằng ngòi bút nghệ thuật tài tình, Gorki đã xây dựng Paven,Anđrây, Phêđia, Rưbin, Xôphia,…hay đặc biệt là người mẹPêlagâya Nilôpna, họ đều là những con người xuất thân khácnhau, trình độ hiểu biết hay tuổi tác khác nhau thế nhưng ở họluôn có sự vận động và phát triển của một con người làm cáchmạng chân chính Vượt thoát khỏi những con người đời thường,con người bị kìm kẹp của những giáo điều, những luật lệ của mộtchế độ thối nát, bóc lột quyền con người, họ đã đứng dậy phất lênngọn cờ của tự do, của chính nghĩa cùng với những lời lẽ đanhthép, đầy sức thuyết phục Đó là những con người nghĩa khí, trídũng, vị tha cao cả, trọng đạo đức… Con người chính trị trong

“Người mẹ” mang đậm đà bản sắc dân tộc của con người Nga Xôviết kiên cường, bất khuất

Một Paven chán chường với thực tại, nhưng đã trở thành mộtngười chiến sĩ cách mạng đứng lên từ tầng lớp công nhân Từ đó,anh trở thành người lãnh đạo quần chúng nói lên tiếng nói lầmthan bấy lâu phải chịu đựng Hay đó là một Anđrây luôn cởi mở,nhiệt thành, sẵn sàng hy sinh vì cách mạng Khác với Paven hayAnđrây, Rưbin lại là người nông dân được thức tỉnh cách mạng.Đặc biệt ở nhân vật trung tâm là bà mẹ Pêlagâya Nilôpna Hìnhtượng người mẹ được M Gorki miêu tả không chỉ là người mẹ đơn

thuần của xã hội nước Nga, hay đó là hình ảnh của một người vợđầy cam chịu bởi những trận đòn roi của người chồng Mikhain mà

ở đó bạn đọc còn thấy rõ hình ảnh của tầng lớp quần chúng bị tẩynão bởi những lý luận lạc hậu, cổ hủ của bọn tư sản Sự thức tỉnhcủa người mẹ và những việc bà làm cho cách mạng cũng chính làquá trình thức tỉnh của quần chúng nhân dân trong công cuộcgiành lại độc lập

Quan niệm nghệ thuật về con người trong tiểu thuyết “Ngườimẹ” còn được thể hiện ở con người có sự vận động, thay đổi từ néttính cách, hành động cho đến tư tưởng Điều này có thể thấy rõnhất qua nhân vật bà mẹ Nilôpna, từ một con người luôn sợ sệt vớitất cả, không thể nói lên tiếng nói của bản thân; dần dần khôngcòn khúm núm nữa, bắt đầu dám nói lên những suy nghĩ củamình, mạnh bạo hơn với mong muốn được hoạt động cách mạngkhi hiểu rõ được cái bản chất sự thật tư bản Tất nhiên sự thay đổi

đó được Macxim Gorki diễn tả từ từ, chậm rãi chứ không phải mộtbước mà thay đổi hoàn toàn được Nhân vật Paven cũng thể hiệnquan niệm nghệ thuật ấy, đầu tác phẩm người đọc dễ dàng nghĩPaven sẽ theo con đường đen tối của bố nhưng về sau, nhờ có tưtưởng cách mạng tiên tiến của thời đại đã giúp người thợ vượtthoát khỏi dòng đời u ám Tính cách Paven thay đổi, cách suynghĩ, hành động và tư tưởng cũng khác đến mức người mẹ bật

thốt: “Trời ơi! Con tôi thay đổi nhiều quá!” [44] Tất cả nhân vật

trong tiểu thuyết “Người mẹ” luôn luôn vận động chứ không đứngyên một chỗ, bất động

Tóm lại, con người trong tiểu thuyết “Người mẹ” đều lànhững người được thức tỉnh, dám nói lên quyền lợi của chínhmình, dám đấu tranh dù có thể bị tù đày, bị đổ máu hay thậm chí

hy sinh nhưng vẫn kiên quyết với lý tưởng cách mạng

CHƯƠNG 2 ĐẠI DIỆN HÌNH TƯỢNG NGƯỜI MẸ TRONG

TIỂU TUYẾT “NGƯỜI MẸ”

2.1 Đại diện cho hình tượng người phụ nữ nông dân Nga

Để tạo được một mái ấm gia đình, người phụ nữ phải làngười trực tiếp chèo chống chiếc thuyền gia đình ấy đến bến bờhạnh phúc Tùy từng thời đại mà người phụ nữ có những ứng xửriêng đối với mối quan hệ thân thuộc trong đại gia đình sao chophù hợp

Các nhà văn với những ưu thế và tài năng của mình đã xâydựng những đề tài gia đình mà ở đó nhân vật nữ hiện lên vớinhững niềm vui và nỗi buồn; hạnh phúc và bất hạnh; ngọt bùi vàđắng cay… Các nhà văn luôn có cái nhìn nhạy bén, có một sự cảmthông, chia sẻ đối với những bất hạnh của người phụ nữ

Nhà văn Ludmila Ulitskaya (Nga) phát biểu trong một cuộc

phỏng vấn, rằng: “Thế giới đàn ông và thế giới phụ nữ là những

thế giới khác nhau Chúng có thể giao thoa với nhau ở một số chỗ, nhưng không hoàn toàn trùng nhau Trong thế giới phụ nữ, có ý nghĩa quan trọng hơn là những vấn đề gắn với tình yêu, gia đình, con cái”.

Khảo sát tiểu thuyết “Người mẹ” của Macxim Gorki chúng ra

sẽ thấy hình tượng người phụ nữ trong gia đình luôn bị lép vế,đánh đập Hoà mình vào câu chuyện này chúng ta có thể hiểuđược những bất hạnh, bi kịch của người người mẹ nói riêng, ngườiphụ nữ nhân dân Nga nói chung và nguyên nhân của những bikịch mà người phụ nữ phải chịu đựng ấy không đâu khác chính làxuất phát từ gia đình

Ta có thể thấy được một điều rằng hầu hết những sáng tácnói về người phụ nữ lúc bấy giờ thì các nhân vật nữ thường không

có hạnh phúc trong mối quan hệ vợ chồng Có lẽ nào giới cầm bút

đã quá nhạy cảm với nỗi đau của người phụ nữ, hay bởi nhữnghạnh phúc ngọt ngào thì khó diễn đạt bằng lời Và trong tiểuthuyết Người mẹ ta thấy dưới cái nhìn của nhà văn người phụ nữcũng vậy cũng không được hưởng hạnh phúc trọn vẹn

Nhà văn Macxim Gorki với cảm nhận sâu sắc của mình ông

đã miêu tả rất thành công hình ảnh của người phụ nữ trong cuộcsống gia đình vô cùng tẻ nhạt và buồn chán Nhân vật người mẹ

có tên là Pêlagâya có một ông chồng chẳng ai ưa và mọi ngườiđều gớm lão, lão tên là Mikhain Vlaxôp Một ông chồng với vẻ

ngoài “Mặt lão, từ mắt đến cổ, râu ria rậm rịt, đôi tay lông lá làm

cho ai cũng phải phát khiếp Đáng sợ nhất là cặp mắt nhỏ và sắc

cứ xoáy vào người ta như một mũi dùi bằng thép nhọn; bắt gặp đôi mắt đó nhìn mình, người ta có thể cảm tưởng như đứng trước một sức mạnh man rợ, không hề biết sợ là gì, sẵn sàng nện không thương xót” [4,10] Ta có thể thấy rằng người chồng là một người

rất dữ dằn, có một vẻ bề ngoài khiến cho ai cũng phải đáng sợ Bà

mẹ đã bốn chục tuổi nhưng bà chưa thực sự được sống như mộtngười phụ nữ bình thường cuộc đời của bà lúc nào cũng âm thầmlặng lẽ lúc nào cũng nơm nớp lo sợ bị đánh đập, bà luôn bị chồng

mình mắng mỏ bằng những lời thậm tệ “đồ chó chết”; lão suốt

ngày ngoài việc đến xí nghiệp thì lão ta lúc nào cũng uống rượu,chửi bới, đánh đập vợ mình có lần lão ta đánh đập mẹ con Parenvà đuổi ra khỏi nhà Khi bị bệnh bà mẹ kêu hắn tới bệnh viện để

mổ thì Vlaxôp lại bảo: “Tao mà khỏi thì mày còn chết nữa!”

Cuộc sống của gia đình bà mẹ cũng không lấy gì làm dư giả:Sống trong một căn nhà nhỏ, ngay đầu góc phố, của cải vật chất

không có gì là quý giá cả “Một phần ba ngôi nhà dùng làm bếp là

một căn buồng nhỏ, có ngăn một tấm vách mỏng là nơi người mẹ nằm ngủ Phần còn lại là một căn phòng vuông vắn có hai cửa sổ; một góc kê chiếc giường nằm của Paven, ở góc kia, để một chiếc bài và hai chiếc ghế dài Vài chiếc ghế dựa, một cái tủ thấp đựng chăn, phía trên là chiếc gương nhỏ, một cái hòm đựng quần áo, một chiếc đồng hồ treo trên tường, và hai tượng thánh ở một góc, toàn bộ chỉ có thế” [4,16] Tuy nhiên vật chất nó không là gì cả

trong cuộc sống đầy cơ cực của người mẹ

Những trận đòn roi, những lời mắng nhiếc của Vlaxôp dành

do bà Pêlagâya cũng chẳng qua là lão muốn hết lên lưng bà mẹnhững u buồn ngột ngạt trong đời sống của mình mà chính lão tacũng không biết từ đâu mà đến Bà mẹ có một thân hình cao lớnnhưng chính vì cuộc sống khó khăn và phải làm lụng vất vả nênlưng của bà hơi còng và một phần cũng vì chồng đánh Bị chồngđánh đã làm cho tinh thần của người mẹ như sợ sệt một thứ gì đó

“bà đi lại lặng lẽ người hơi né sang một bên, như sợ chạm phải vật

gì” còn về thể xác ngoài cái lưng còng ra thì “Trên khuôn mặt còn chằng chịt những vết nhăn và hơi sưng; ánh lên đôi mắt âm u, buồn nản và lo âu như hầu hết đàn bà ở vùng ngoại ô Một cái sẹo sâu hoắm làm cho lông mày bên phải hơi xếch lên, và tai bên phải giương cao hơn tai bên trái: hình như lúc nào cũng sợ sệt lắng nghe Trên mái tóc đen dày, ánh lên những cụm hoa râm Bà hiện lên như sự dịu dàng, nhẫn nhục…” [4,15].

Xâu chuỗi mọi việc thì ta thấy rằng vì những bực tức tronglòng của người chồng mà người phụ nữ phải hứng chịu tất cả, lão

ta trút tất cả lên lưng người vợ mình Người mẹ thì im lặng camchịu tất cả vì gia đình vì đứa con của mình Người mẹ hiện lên làmột người chu toàn trong việc nhà bà chăm lo cho chồng cho con

dù bị chồng đánh thì bà vẫn chuẩn bị cơm, nước trà cho lão ta.Cuộc hôn nhân có kéo được dài hay không là một phần do ngườivợ đã cố gắng cam chịu Bị đối xử tệ bạc là thế nhưng bà mẹ vẫndành cho chồng mình một tình cảm vô cùng sâu nặng Ông là một

kẻ thích uống rượu, ông chỉ biết đến những cuộc vui bên ngoài vàkhi về nhà thì xương cốt đã rệu rã Những lúc như này thì bà càng

dễ bị lão ta đánh đập, chửi bới hơn nhưng bà vẫn một lòng tậntình chăm sóc Vlaxôp bị bệnh thoát vị bác sĩ bảo phải mổ thì bà

đã khóc sướt mướt van lơn lão chịu khó đi mổ Người mẹ dù cóđớn đau bao nhiêu vẫn chịu đựng, dù bị hành hạ như thế nào đichăng nữa nhưng bà vẫn không muốn chồng mình chết đi màngược lại bà vẫn muốn ông ấy sống và khoẻ lại

Qua đây, ta thấy hình ảnh người mẹ hiện lên luôn bị đánhđập khiến cho thể xác và tâm hồn không còn được như xưa lúcnào cũng sống trong trạng thái sợ sệt buồn nản và lo âu Ngườiphụ nữ luôn luôn bị lép vế trước người chồng bà không có tiếngnói ngay cả việc muốn chồng mình đi chữa bệnh thì bà cũng phảivan lơn, bà luôn chịu những phần thiệt thòi của mình, bà quên đicuộc sống cho chính bản thân mình Bà mẹ như hiện thân chongười phụ nữ nông dân Nga lúc bấy giờ, lúc nào cũng bị đày, hànhhạ từ thể xác đến tinh thần luôn luôn im lặng cam chịu về cuộcsống này.

Ngoài ra, người phụ nữ nông dân Nga còn thể hiện rất rõ ởnhân vật người mẹ là một hiện thân cho những người nông dânNga ngu muội, chưa tìm ra lẽ sống và luôn chịu sức bóc lột từ xãhội, sống một cuộc sống đầy lo sợ và không có tiếng nói Mở đầuthiên truyện, Gorki tả nhà máy lớn của chủ nghĩa tư bản dưới chế

độ Nga Hoàng Quan hệ giữa công nhân và tư bản được biểu hiện

rõ rệt và thấm thía trong cảnh các công nhân bị bóc lột tàn tệ, baonhiêu tinh lực đều bị rút mòn do "lao động khổ sai" trong nhà máyvà do đời sống bần cùng ngu muội hầu như mất hết nhân tính

Thời gian và cuộc sống của họ trải qua thật thê thảm "Đời sống

luôn luôn như thế đấy, cứ trôi đi đều đặn và chậm rải hết năm này qua năm khác như một dòng nước đục ngầu” [4,2] là “Ngày nào cũng như ngày nào những tập quán lâu đời cứng nhắc không hề thay đổi, về tư tưởng và hành động đã trói chặt cảnh sống ấy lại”

[4,3] Trong không gian tăm tối và thời gian chậm rãi đó, tinh thầnphản kháng của con người mà cụ thể ở đây là hình ảnh củaMikhain Vlaxôp, thợ chuyên môn làm ổ khoá cho đến Paven contrai ông đều đi lạc hướng, sa vào những thói tệ lậu, uống rượu sayđốt cháy dạ dày, hát những bài hát dơ dáy, thể hiện sự bế tắckhông mong gì trông thấy được lối thoát Chính vì vậy, trong cănnhà đầy sự tối tăm đó, người mẹ cũng chính là nạn nhân của xãhội ấy Cũng chính là một trong những người nông dân ngu muội

khi chưa tìm ra thấy được ánh sáng của cách mạng Bà chính làhiện thân cho cả sự đau khổ không lối thoát của nông dân khi phải

chịu sự đàn áp , bức bối của xã hội “Đối với các bà mẹ thì không

ai tỏ lòng thương xót bao giờ Bà biết rõ như thế Tất cả những điều Paven nói về cuộc đời người đàn bà đều là sự thật, sự thật cay đắng; và bà thấy thổn thức trong lòng biết bao cảm giác êm đềm, niềm trìu mến chưa từng biết đó sưởi ấm lòng bà” [4,21].

Một người đàn bà nông dân chỉ biết sống và phục vụ, không cómột tiếng nói và phải chịu cả sự áp bức từ người chồng và cả sựđàn áp của nhà nước Một xã hội buồn tẻ, ngày qua ngày lặp lạimột cách chán nản, họ biết rõ cuộc sống tù túng của họ nhưng vìquá quen , không một ai quan tâm đến chuyện khác Họ đi làm từ

tờ mờ sáng cho đến chiều tà lại trở về nhà, ngày nghỉ thì họ lạidành thời gian để ngủ, tối đến họ cũng chỉ uể oải đi dạo phố.Trong hầu hết các mối quan hệ, ngay cả trong gia đình bà cũngchẳng mấy tốt đẹp, một cuộc sống tẻ nhạt không có một lí do

sống.Thỉnh thoảng “nếu dân ngoại ô nhìn thấy một người lạ mặt

có điều gì kỳ lạ thì họ đối xử khá gắt gao với người đó rất lâu và tự nhiên thấy ghê sợ, e ngại anh ta mang đến cái gì có thể làm rối loạn sự đều đặn trong cuộc sống buồn tẻ, cơ cực nhưng yên ồn của họ Đã quen bị một sức mạnh bất di bất dịch đè nén, họ không trông đợi một sự cải thiện nào và coi mọi sự thay đổi chỉ làm cho cái ách của họ càng nặng nề thêm” [4,3] Từ nhỏ cho đến

lớn, bà đã quen với sự cực khổ, quen với sự khốc liệt của xã hộimà bà đang sống Với các giai cấp này, bà chỉ là một người phụ nữkhông có tiếng nói ngay cả trong nhà của mình.Cứ thế sống quangày và chịu nhiều sự bất công từ chồng Và rồi, sau khi chồng bàmất, bà cố gắng bám lấy đứa con của mình để sống Hằng ngày,bà quan sát con dưới con mắt âu yếm của một người mẹ,đau lòngchua xót khi thấy con ngày càng đọc nhiều quyển sách lạ và thấy

con càng ngày càng ốm đi Sau khi nghe Paven nói “Con đọc sách

cấm Người ta cấm đọc vì những sách này nói rõ sự thật về đời

sống công nhân chúng ta Những sách này đều in bí mật, nếu tìm ra được ở nhà ta thì người ta sẽ bỏ tù con bỏ tù, vì con muốn biết rõ sự thật Mẹ hiểu không?”, thì bà lại cảm thấy “nghẹt thở và hai mặt ngơ ngác trừng trừng nhìn con” [4,20] Khi nghe con nhắc

về điều đó, bà cảm thấy rùng mình Sống một cuộc sống khốn khổquá lâu, bà quên mất đi sự sung sướng của cuộc đời Trải quanhiều biến cố, bà không còn nghĩ đến một tương lai tươi đẹp Bàkhông còn thể tin được trước mắt, và càng không thể tin được điều

gì khủng khiếp sẽ xảy ra với con mình “Giọng anh nói khe khẽ,

nhưng rắn rỏi, đôi mắt long lanh, kiên quyết Trong thâm tâm, bà hiểu rằng con bà đã vĩnh viễn hiến thân cho một cái gì bí ẩn và khủng khiếp Trên đời, mọi việc đối với bà đều như không thể tránh khỏi được, bà đã quen cúi đầu cam chịu, không bao giờ nghĩ ngợi; bà chỉ biết khóc lên, tiếng khóc sụt sùi nhè nhẹ, không còn biết nói gì nữa, lòng thắt lại vì buồn phiền, lo âu”[ 4,21] Nỗi lo âu

vì thương con, hay cũng chính là nỗi lo khi bà biết chắc rằng đâylà một việc nguy hiểm và con bà sẽ phải đau khổ Sống cam chịu

đã lâu, nên bà chỉ biết tồn tại và nhẫn nại Và đó cũng chính là sựcam chịu của hầu hết tất cả con người nơi đây Họ vốn dĩ cực khổnhưng chưa bao giờ dám đứng lên vì lẽ phải Ngay cả trong thântâm họ, họ vẫn cứ bộn bề, vẫn cứ lo toan không một ngày mai.Nhưng không một ai dám đứng lên , vì nếu đứng lên bà biết chắcrằng họ sẽ không có một con đường nào khác Vì vậy bà đã phảisống một cuộc đời như vậy, sống một cuộc đời bị bóc lột, khó khăn

đè nén “Hai tình cảm chi phối lòng bà cùng một lúc: bà vừa tự

hào vì con mình đã nhìn thấy rõ những nguyên nhân của đời sống nghèo khổ; nhưng bà cũng không thể quên được tuổi trẻ của con

mà lại không nói năng như chúng bạn, lại quyết tâm một mình bước vào cuộc đấu tranh chống lại cuộc đời cổ hủ mà biết bao người khác và cả bà nữa đang sống Bà muốn nói với con: Nhưng

mà, con ạ, liệu con có thể làm gì được? Nhưng bà sợ nói như thế e không tỏ được lòng cảm phục con mình bỗng nhiên tỏ ra rất mực

thông minh mặc dù đối với bà còn hơi xa lạ ” [4,23] Bà cảm

thấy vui lòng vì con mình đã nhận ra nguyên nhân của sự đói khổnhưng bà lại đau xót biết bao khi phải chứng kiến con mình từ bỏtất cả mọi thứ để đấu tranh vì lẽ phải Đối với bà, đi tìm chân lý,giác ngộ lý tưởng cũng chính là đi vào con đường chết, bà biếtrằng không thể làm được điều gì quá lớn lao khi nhân dân nơi đây

ai cũng như bà, sẽ không một ai dám vì điều đó, họ còn cả mộtcuộc sống, còn cả những người con, người cháu Họ chỉ biết kiếm

ăn qua ngày Khi Paven nối chắc chắn về việc đi từ dường như bà

chỉ cảm thấy “nước mắt bà tuôn trào ra và nỗi chờ đợi cái tai họa

sẽ xảy đến mà con bà đã nói một cách bình thản và chắc chắn, niềm lo lắng ấy phập phồng trong lòng bà như một con bướm đêm hôm quáng lòa và hốt hoảng” [4,30] Biết là thế, sống hơn 40 năm

nay, bà chưa bao giờ sợ hãi đến vậy, cái việc làm con trai bà làmột việc mơ hồ và đầy sự khó khăn chông gai, khó có thể thànhcông Hơn nửa, bà tin chắc rằng trong cái xã hội này, không một aidám nghe theo những gì con trai bà nói Cũng giống như bao

người, cái nỗi lo sợ luôn ám ảnh dai dẳng, bà “Làm sao không sợ

được! Suốt đời mẹ sống trong lo sợ!”.

Gorki đã vẽ nên bức chân dung người phụ nữ Nga không chỉhiện lên là một người chịu sự đánh đập, bóc lột từ người chồng Màcòn hiện lên là một người phụ nữ nông dân Nga ngu muội, đầy nỗi

lo sợ, luôn phải chịu đựng sống qua ngày đau khổ và không dámvùng dậy đòi lại quyền tự do

Sau những bi kịch, những bất hạnh của cuộc sống, hứng chịunhững trận đòn những lần mắng chửi của chồng bà cũng nhưnhững người phụ nữ nông dân Nga lúc này luôn tin rằng một ngàymai sẽ tốt đẹp hơn, sẽ không có những bất công, sẽ có những sựbảo vệ che chở Pêlaygâya tin vào Chúa

Tuy là sống trong một căn nhà nhỏ, đồ đạc trong nhà không

có gì là quý nhà tuy nhiên trong nhà bà Pêlaygâya vẫn có “hai

tượng thánh ở một góc” Mỗi lần con trai Paren của bà và những

người bạn của anh ta rơi vào nguy hiểm, bị cảnh sát lục soát thì

bà vẫn tin vào Chúa, bà luôn “Cầu chúa phù hộ cho con!” Bà tin

rằng nhờ Chúa thì chuyện đi tù sẽ không xảy ra với những người

bà coi là người thân cận của mình và Paren “…nhờ chúa phù hộ

những chuyện như thế sẽ không xảy ra cho các con phải không…”

[4,43] Trong những lúc mệt mỏi, không biết phải làm gì thì bà mẹ lại lẩm nhẩm một mình: “Lạy Chúa! Xin Chúa rủ lòng thương

chúng con!” Những niềm lo lắng phập phồng mỗi khi xuất hiện

trong lòng người mẹ thì người mẹ lại nghĩ đến Chúa, Chúa sẽ bảo

vệ mình bằng tình yêu thương của Chúa Và cứ mỗi lần sợ hãi thì

câu nói ấy sẽ được bà mẹ lẩm nhẩm trong miệng: “Lạy Chúa! Xin

Chúa rủ lòng thương chúng con!” Không phải tự dưng mà tác giả

Macxim Gorki lại đưa câu nói ấy vào tiểu thuyết nhiều lần như vậy.Nhà văn đưa vào như thế nhằm nhấn mạnh rằng bà mẹ rất tintưởng Chúa, tin rằng Chúa sẽ có thể nhìn thấy được và bảo vệ mọingười

Với niềm tin mãnh liệt vào Chúa như thế nên khi Paren hay

Rưbin nói về chúa không đúng với suy nghĩ của bà thì bà: “Mỗi lần

con bà nói đến Chúa, đến tất cả những cái gì bà gắn vào lòng tin, vốn đối với bà rất thân thiết và thiêng liêng thì bà luôn luôn nhìn theo đôi mắt Paren, để van xin con đừng nói lên những điều tàn nhẫn không tin ở Chúa khiến lòng bà đau xót” [4,82] Bà rất buồn

và rất đau lòng khi con trai của bà không tin vào Chúa, trướcnhững lời nói của Paven và Rưbin thì bà không dằn lòng mình lại

được nữa, bà nói vắn tắt và rất ngang ngạnh: “Đối với tất cả

những cái gì thuộc về Chúa, lẽ ra các người phải kính cẩn, thận trọng hơn chứ! Nhưng các người có kể gì, các người muốn làm gì thì làm!” [4,82] Bà muốn con trai bà và Rưbin dù không tin vào

Chúa nhưng cũng phải kính cẩn và thận trọng Bà nói những điềunày như muốn nhắc nhở Rưbin và Paren không được xúc phạmhay nói những điều không phải về Chúa Bởi Chúa chính là nơi để

bà tựa vào, để bà tin tưởng nên bà một lần nữa đã thốt lên: “Nếu

các người không cho tôi thờ Chúa thì một người đàn bà tuổi như tôi trong cơn phiền muộn còn biết nương tựa vào đâu nữa” [4,83].

Bởi lòng tin của bà đã đặt hết vào Chúa, những điều bà thấy được

ở Chúa là những điếu tốt đẹp nhất nên khi con trai bà nói đếnChúa mà các giáo sĩ thường đem ra dùng như một cái gậy để dọanạt người dân, nhân danh Chúa cưỡng ép mọi người phải phụctùng ý muốn tàn bạo của vài người thì lúc này lòng bà đau xótxuất hiện một mối lo sợ để không nghe thêm những điều chua xót

ấy thì bà đã lắc đầu và nói: “Thôi, tôi tránh đi là hơn! Tôi không đủ

sức nghe những chuyện như thế! ” [4,84] Ngay cả sau này khi

hoạt động cách mạng thì bà vẫn cầu nguyện và đặt lòng tin vàochúa

Từ cách khắc họa tài tình của Gorki, người mẹ đã hiện lên đạidiện cho người phụ nữ nông dân Nga - một người nô lệ chịu baotừng áp bức về cả thể xác lẫn tinh thân: áp bức xã hội, gia đình vàtôn giáo

2.2 Đại diện cho sự thức tỉnh ý thức Cách mạng của người

dân Nga

Hình tượng bà mẹ Nilôpna không còn chỉ dừng lại là đại diệnđơn thuần tiêu biểu cho những người phụ nữ nông dân Nga Màrộng hơn thế M.Gorki còn gửi gắm trong mẹ là hình tượng đại diệntiêu biểu cho đông đảo quần chúng nhân dân lao động bị áp bứcvươn mình đứng dậy Quá trình phát triển tính cách, thay đổi tưtưởng của mẹ cũng chính là quá trình phát triển ý thức của nhândân lao động trong hoàn cảnh cách mạng Dõi theo quá trình đó,chúng ta thấy rằng đây là cả một quá trình lưu chuyển biện chứngcủa những tình cảm tinh tế, phức tạp trong tâm hồn mẹ Cả mộtquá trình biện chứng tâm hồn “trải qua nhiều cung bậc, nhiều cảmxúc” Quá trình thức tỉnh của bà mẹ Nilôpna là quá trình thức tỉnhđồng thời của ý thức về thân phận, về vị trí vai trò của mình trongthời đại mới, ý thức về đức tin Chúa và hơn hết là ý thức cáchmạng

Mở đầu tác phẩm, mẹ xuất hiện trước mắt chúng ta là mộtbà mẹ nô lệ chịu ba tầng áp bức cả về thể xác lẫn tinh thần: ápbức xã hội, áp bức gia đình, áp bức tôn giáo Bà mẹ sợ tất cả mọingười, sợ chồng, sợ Chúa, khiếp nhược đã trở thành thứ bệnh kinhniên dai dẳng của mẹ Nilôpna dường như đã xem sự áp bức đó làtất yếu, là thói quen Bao nhiêu năm chịu sự hành hạ đó bà đã dầnxem nó trở thành một phần chân lý cuộc sống bên cạnh chân lýcao nhất là Chúa Khi bà biết con trai đọc sách cấm, muốn đi tìm

sự thật và truyền bá nó, bà chỉ biết lo sợ và khóc cầu

nguyện :”Cầu Chúa phù hộ cho con!” Chính áp bức, chính bất

công, chính những sự hành hạ thể xác tàn nhẫn từ công việc làmthuê, từ người chồng bạo lực mê rượu đã khiến bà trở thành như

một vật thể tồn tại bởi sự sợ hãi bao phủ “bà đi lại lặng lẽ người

hơi né sang một bên, như sợ chạm phải vật gì” Nhưng đôi khi cái

áp bức thể xác nó không phải đáng sợ nhất mà chính cái áp bức

về tinh thần lại là cái đáng sợ nhất, có lẽ chính cái tinh thần bịcưỡng chế đó nó đã khiến Nilôpna xem áp bức thể xác trở thànhđiều bình thường Tư tưởng của Chúa rất đẹp, nó khiến mẹ đượcyên lòng, bình yên và được xoa dịu sau những trận hành hạ, khiến

mẹ có niềm tin vào cuộc sống Chúa ban ơn cho mẹ, nhưng những

kẻ nhân danh Chúa lại đi ngược lại chân lý của Chúa Những giámmục, những linh mục mang trong mình sứ mệnh đem phúc lànhcủa Chúa đến với giáo dân lại chính là những kẻ đưa đến những

khổ cực “Chúa mà các giáo sĩ thường đem ra dùng như một cái

gậy để dọa nạt chúng ta, chúng nhân danh Chúa cưỡng ép mọi người phải phục tùng ý muốn tàn bạo của một vài người” Bà mẹ

giờ đây là người sống trong thân phận bị áp bức bất công màkhông rõ mình bị bất công Cũng giống như những người dân laođộng trong thời kì đấy, họ chai lì với những bất công mình gánhchịu, những con người vì tin Chúa mà bị lợi dụng, bị lợi dụng đếnmức họ mờ đi không thấy được bất công mà mình đang gánh

gồng “Người ta đã phủ lên Chúa bao nhiêu lời xảo trá và vu

khống, người ta đã cắt xẻo mặt Chúa để giết chết linh hồn chúng ta” Đức tin đã che lấp đi lý trí của họ, đến mức mặc cho mọi lời lý

giải từ Paven và Rưbin về thực trạng Chúa và nhà thờ thì bà mẹvẫn ngó lơ đi, bà mẹ vẫn cố lảng tránh việc ý thức rõ lại về đức tin

của mình “Cơ sở của mọi sự không phải nằm trong đầu mà trong

lòng người! Đó là một chỗ trong tâm hồn chứ không có gì khác nữa” Tâm hồn của mẹ đã bị thống trị, đã bị điều khiển khiến cho

mẹ mất dần đi ý thức về mọi thứ đang đè nặng mẹ Cái cần thayđổi ở mẹ bây giờ không phải là lý trí mà chính là tâm hồn, mộttâm hồn đang bị trói buộc cần được giải phóng “không phải trí ócđem lại sức mạnh, mà chính là trái tim” Khi trái tim mẹ được sưởi

ấm, khi tâm hồn mẹ được thanh lọc đó là lúc lý trí của mẹ đượcđánh thức, là lúc mẹ sẽ nhìn ra được góc khuất bị che lấp

Dấu hiệu cho thấy sự hé mở trái tim của mẹ với thế giới, vớichính mình chính là tình yêu con, tình yêu thương người con đãkéo chân mẹ đi đến với những điều mới mẻ Trong suốt nửa sauthế kỷ XIX, xã hội nước Nga đã diễn ra mâu thuẫn sâu sắc giữagiai cấp thống trị và quần chúng bị trị Mâu thuẫn này đã tạo nêncơn khủng hoảng gay gắt trầm trọng chỉ cần cơ hội là bùng nổ dữdội Lúc này, vấn đề giải quyết ruộng đất cho nông dân trở thànhvấn đề trung tâm của thời đại và có ảnh hưởng trực tiếp đến sựphát triển tư tưởng xã hội và văn học nghệ thuật Không lấy làmlạ, từ những lần đầu gặp những “đồng chí” của con, bà mẹ mangtrong mình suy nghĩ họ là những người ghê gớm, bà cảm thấy xalạ, khó hiểu về những có lối suy nghĩ chống lại chế độ Nhưng từtình thương đối với con giúp mẹ yêu thương luôn những người bạnđồng hành của con trai mình Dần dần bà cảm được những suy

nghĩ của con và “một cái gì vĩ đại và chói lọi như vầng thái dương”

toát ra từ những người chiến sĩ cách mạng trong đó có con trai

mẹ Những buổi họp thảo luận của con trai mẹ và những ngườiđồng chí cách mạng đã dần dần gieo vào trong tâm hồn mẹ mộthạt mầm Lần đầu tiên mẹ được nghe cụm từ “chủ nghĩa xã hội”,

mẹ bắt đầu quan tâm về nó, mẹ bắt đầu lắng nghe nhiều hơn vấn

đề mà những người đồng chí thảo luận Trong cảm xúc của mẹbây giờ không chỉ còn là sợ hãi mà mẹ đã biết tự hào, mẹ đã biếtxúc động Khi những tờ truyền đơn xuất hiện trong nhà máy, mẹbiết nó liên quan đến hoạt động của con trai mình, mẹ lo sợ cho

số phận của con nhưng mẹ cũng tự hào về sứ mạnh của con mình.Những cố gắng của Paven và những người đồng chí của anh vìthân phận của người dân lao động đã dần dần đánh thức mẹ.Nilôpna bị cuốn hút bởi thực tiễn đấu tranh cách mạng Ánh sángchân lý cách mạng đã rọi soi dần vào “ngôi nhà hoang vừa mù

vừa điếc” của tâm hồn mẹ “Một trong những bài hát mới ấy làm

cho bà mẹ bối rối và lo lắng….trong bài hát không có một tiếng vang nào của thế giới cũ, của thế giới nô lệ.”

Bước ngoặt của sự hồi sinh trong tâm hồn mẹ chính là mẹ đã

vì con trai mình mà tham gia vào hoạt động cách mạng Ở tuổi xếchiều của cuộc đời, đáng lẽ ra bà phải được hưởng hạnh phúc từngười con trai duy nhất của mình, hay ít ra là bà sẽ được chăm sócchu đáo Điều duy nhất bà mong muốn ở Paven là anh có mộtcuộc sống bình thường như bao người, cưới vợ và sinh con Hìnhảnh người mẹ ngồi bên bếp lò, nhìn ra ngoài, băng giá đóng đầycửa sổ Gương mặt bà khắc khoải, buồn bã, tội nghiệp đến ámảnh Nhưng không, bà yêu thương con, yêu luôn cả lý tưởng cáchmạng của anh Mẹ vì sứ mệnh của con trai mình mà thay conmang truyền đơn vào nhà máy Kể từ lần đầu được giao nhiệm vụphân phát sách báo ở nhà máy, bà mẹ bắt đầu ý thức được khảnăng trách nhiệm, vai trò xã hội của bản thân đối với cuộc đấutranh cách mạng Một người phụ nữ bao nhiêu năm sống với sựlầm lũi, với sự e dè giờ đây đã biết mạnh dạn, biết liều lĩnh Lầnđầu tiên trong đời, bà cảm nhận được mình vẫn còn có ích cho ai

đó Đến lúc này hành động của bà không chỉ là vì muốn gần con,hiểu con mà xuất phát từ chính bà, bà muốn làm vậy và vui mừng

sau những lần phát thành công “Cứ mỗi lần chuyển được một bó

tài liệu đi, bà lại thấy hiện ra trước mắt cái mặt của tên sen đầm, như một cái vệt vàng, giống ngọn lửa một que diêm đốt trong một căn buồng tối” Bà cảm thấy mạnh mẽ hơn, hiểu những gì con bà

và các bạn nói đến, muốn tiếp nhận nó Mẹ bắt đầu cố gắng họcchữ, mẹ mang truyền đơn và mẹ còn biết giải thích truyền đơncho những người công nhân không hiểu Cái lần đầu này đã bắtđầu giúp mẹ thấy được con người ẩn nấp bấy lâu nay của mình,

mẹ phát hiện ra khả năng, sức mạnh của mình: “Càng ngày mẹ

càng thấy rõ mình hơn” Khi mẹ thốt lên câu nói đó cũng là lúc

chúng ta thấy được một bà mẹ không còn tự ti, không còn nhútnhát, lo sợ mọi thứ như trước nữa Mẹ đã biết nhìn nhận, biết đánhgiá, biết đánh thức cái cảm xúc và sức mạnh của mình và củanhững người cũng chịu bất công như bà Câu tâm sự của mẹ với

Anđrây thật nhiều ý nghĩa “cái gì cũng thay đổi cả! Cái buồn bây

giờ khác, cái vui cũng khác” Chiếc lá cờ đỏ mà Paven cầm dẫn

đầu đoàn biểu tình ngày 1/5 đã đánh thức ngọn lửa trong mẹ, mẹmỉm cười hạnh phúc nhìn đoàn người, mẹ mỉm cười tự hào với vịtrí con trai mẹ đang đứng Lá cờ đó đã đốt cháy lên chân lý về sứcmạnh cách mạng trong mẹ, mẹ cầm chiếc lá cờ bị rơi lại sau cuộc

biểu tình bị dẹp và mẹ nêu lên sức mạnh của cách mạng “Con

em của chúng ta, máu mủ của chúng ta, khắp nơi đều đứng dậy vì chân lý… vì mọi người! Vì tất cả bà con, vì con cháu của tất cả chúng ta, họ đã tự dấn thân vào con đường hy sinh… Họ đi tìm những ngày sáng sủa Họ muốn có một cuộc sống khác, một cuộc đời sống trong chân lý… Họ muốn đem lại điều tốt đẹp cho mọi người!…”.

Chính cuộc biểu tình ngày 1/5, chính sự nỗ lực và can đảmcủa Paven, Anđây, và cả những người đồng chí khác đã thực sựnhư một ngòi nổ phá tan tất cả bức tường chắn ngự trong tâm hồnNilôpna Mẹ thực sự đã biết con đường mình sẽ đi, nên đi, mẹ thực

sự biết được sứ mệnh mình bây giờ là gì Mẹ tin con trai mẹ và mẹtin cách mạng Từ một người chỉ biết sợ sệt, bị chồng đánh chỉ biết

cam chịu và như bà nói “sinh ra đã sống trong lo sợ”, người phụ

nữ ấy đã mạnh dạn giang tay hô to giữa phố: “Vì lòng yêu Chúa,

xin bà con hãy nghe tôi nói! Họ đi tìm những này sáng sủa Họ muốn có một cuộc sống khác, một đời sống trong chán lý…Họ muốn đem lại điều tốt đẹp cho mọi người! ”

Nếu ở phần I người mẹ khiếp nhược, tự tin, người mẹ phânvân với chân lý của mình, người mẹ chỉ dám đứng sau ủng hộ contrai mình Thì qua phần II mẹ đã thực sự biết đứng lên thừa nhậnvị trí của mình Người mẹ đã thực sự đã lột bỏ đi cái dáng vẻ khắckhổ, cái dáng vẻ rụt rè, khiếp nhược của mình để thay vào đó vàmột dáng vẻ mới, dáng vẻ của người chiến sĩ cách mạng Giờ đây

mẹ không chỉ là mẹ của người chiến sĩ cách mạng Paven Vlaxôpmà mẹ giờ đã như con trai mình, trở thành người chiến sĩ cáchmạng Pêlagâya Nilôpna Mẹ hăng say tham gia công tác cáchmạng, mẹ muốn được làm, mẹ đòi được làm mà không phải xuấtphát từ sự nhờ cậy, cỗ vũ như trước đây

Sau khi Paven bị bắt lần thứ hai, bà chuyển hẳn ra thànhphố, lấy hoạt động cách mạng, lấy việc tuyên truyền, tổ chứcquần chúng làm mục đích sống của đời mình Mẹ bây giờ làm việckhông chỉ vì con mà còn vì cách mạng Mẹ không chỉ còn dànhtình yêu đời mình cho con mà mẹ đã chia sẻ nó đến với nhữngngười đồng chí của con mẹ, đó là những người con khác của mẹ,những người con anh hùng của mẹ Mẹ cũng dành tình cảm củamình đến những người lao động mang thân phận cùng khổ Tìnhyêu của mẹ giờ là tình yêu nhân loại Ý thức vì con dần dần hòalàm một với ý thức vì cách mạng Từ việc ngơ ngác trước nhữngdanh từ chính trị lạ tai, từ việc nhận xét con người một cách cảmtính mẹ đã đi đến chỗ cảm thấy được ý nghĩa to lớn của nhữngngười đồng chí và chủ nghĩa xã hội, sự gắn bó của những ngườichung lý tưởng cách mạng Xuất hiện trước mắt chúng ta đã làmột hình ảnh người mẹ hoàn toàn mới, mới cả về ý thức, tính cáchvà cả tình cảm Mẹ từng là người được thúc đẩy phát triển ý thức

cách mạng từ con trai mẹ và những người chiến sĩ cách mạng Mẹ

đã thành công thay đổi ý thức của mình và mẹ muốn, mẹ tinnhững người dân lao động khác cũng sẽ như mẹ, mẹ sẽ tiếp tục sứmệnh vĩ đại của con mẹ, những người con cách mạng của mẹ Đókhông chỉ là niềm vui mà là niềm tự hào, mẹ được cùng nhữngngười con cách mạng của mình, những con người chính trực nhất

“đốt sáng lên vầng dương mới” Vị trí của mẹ bây giờ chính là đạidiện cho vị trí của người chiến sĩ cách mạng là dân lao động bị ápbức đứng lên tham gia cách mạng, đứng lên giành lấy công bằng,xây dựng xã hội mới Khi bị bắt, Nilôpna cũng như con trai bàtrước kia, dũng cảm vạch mặt giai cấp thống trị tàn bạo, chế độhà khắc của Nga hoàng

Chính vì đã hiểu rõ được sự thật, những điều thối nát trong

xã hội tư bản, bà tận mắt chứng kiến sự khác biệt giữa nhà thờ

“đầy vàng bạc” và trước sân nhà thờ thì “người nghèo đói cứ run

cầm cập, đợi chờ vô hy vọng người ta bố thí cho một vài xu nhỏ”.

Hay lại thấy “những nhà thờ lộng lẫy, những bộ áo lễ thêu vàng

của người giáo sĩ” đối lập lại với “những cái ổ chuột của bao kẻ bần cùng và những manh áo rách mướp, bẩn thỉu” Lúc trước, bà

cho đó là lẽ tự nhiên, nhưng giờ đây bà lại cảm thấy đó như một

sự xúc phạm đến bà con nghèo khổ Bà dần nhận ra những kẻ hèn

mạt đúng như lời Rưbin nói: “Chúng đã lợi dụng cả Chúa để lừa

bịp chúng ta” Bà mẹ đã không để ý rằng mình đã cầu nguyện ít

đi, nhưng lại nghĩ đến Chúa nhiều hơn Bà cảm thấy Chúa trở nêngần gũi hơn, khác hơn, rõ ràng hơn, như Chúa đã thực sự phục

sinh, “được tắm rửa và hồi lại nhờ có dòng máu nóng hổi của

những người không tiếc đổ ra vì danh Chúa…”

Bà mẹ nô lệ - bà mẹ tự ý thức mình – chiến sĩ, đó là cả mộtquá trình hồi sinh đẹp đẽ, quá trình hồi sinh đầy tự hào và thần kì.Hình ảnh bà mẹ không phải là thần thánh cũng không phải là hìnhảnh anh hùng mà là một người lao động bị áp bức thực sự đangphát triển và thay đổi Một sinh mệnh được hồi sinh trong tâm hồn

và ý thức, một sinh mệnh được tái tạo lại, một sức sống mạnh mẽ,sinh mệnh đó trở nên hùng dũng hơn bao giờ hết Tâm hồn hồisinh đó là dấu hiệu cho sự hồi sinh mạnh mẽ của tâm hồn nhândân lao động, tiêu biểu cho sự hồi sinh của quần chúng nhân dântrong cách mạng vô sản Tâm hồn hồi sinh đó không chỉ còn làmột số phận con người mà nó đã trở thành chân lý, nó là sự thậtcách mạng Quá trình trưởng thành không ngừng của những ngườicon ưu tú, tiên tiến của quần chúng cần lao và quá trình trưởngthành không ngừng của đông đảo nhân dân, tập hợp, đoàn kếtxung quanh ngọn cờ chủ nghĩa xã hội của Đảng tiền phong Baoquan hệ ruột thịt thắm thiết giữa hai quá trình đó trong thực tiễncách mạng thời đại mới Chân lý cách mạng đã sáng tỏ, chủ nghĩaMác có tác dụng dạy dỗ thay đổi con người, đã thắp sáng cuộc đờităm tối của những người cùng khổ, họ vươn mình từ hèn nhát trởthành người dũng cảm và kiên định chủ trương cách mạng Hìnhtượng bà mẹ kết thúc tác phẩm thật kiên cường và bất khuất, nêu

vang tuyên ngôn “không thể nào giết được một tâm hồn đã hồi

sinh”, “dù cả biển máu cũng không dập tắt được chân lý”.

2.3 Đại diện cho hình ảnh người chiến sĩ Cách mạng

Người mẹ Nilôpna trong tiểu thuyết “Người mẹ” của M.Gorki

đã có một quá trình giác ngộ và nhận ra bản chất thối nát, lạc hậucủa xã hội đầy rẫy những bất công Ban đầu, người mẹ ấy phảiđeo trên mình hai chiếc vòng xiềng xích, một bên là sự bóc lột,đàn áp của bọn chủ nhà máy quyền thế, một bên phải chịu sựđánh đập, mắng giết của người chồng Nhưng qua quá trình thứctỉnh cách mạng, người mẹ ấy đã trở thành một người chiến sĩ cáchmạng gan dạ, đầy nhiệt tình và có đứng đóng góp lớn cho thắnglợi chủ nghĩa xã hội của nước Nga

2.3.1 Tinh thần học hỏi, cầu tiến nhưng không rời bỏ

cội nguồn dân gian, văn hóa dân tộc

Sau khi Paven bị bắt lần thứ hai, lòng người mẹ rối loạn bị

chia cắt làm hai “phần đầu còn có một ý nghĩa và một nội dung,

nhưng phần sau thì tất cả đều trôi tuột đi, trước mắt bà chỉ là một

sự trống rỗng tuyệt vọng” [4,283] Bà bắt đầu nhận ra con đường

mình phải đi nhưng đi như thế nào bà vẫn còn hoang mang lắm.Chính vì ý thức được con đường và thân phận của mình nên khi

bọn sen đầm đến xét nhà lần thứ ba bà “không chút ngạc nhiên,

sợ sệt”[ 4,284], bà ký tên trong biên bản là “Pêlagâya Vlaxôp, vợ góa một công nhân” [4,286] Quyết định lựa chọn đi theo cách

mạng in sâu vào tiềm thức của bà mẹ, nó ám ảnh bà trong giấc

mơ trước khi bà có những hành động cụ thể Trong giấc mơ có cồn

cát vàng, Paven với câu hát “Vùng lên hỡi các nô lệ ở thế gian ”

[4,287], cái thai, những đứa trẻ, đám tang, đoàn người hát đi hát

lại câu hát “Giêsu, chúng tôi đã phục sinh từ thế giới những người

chết ” [4,287-288], sự bạo động của đám đông, hành động che

chở những đứa trẻ Tính cách bà mẹ có những biến chuyển rõ rệt,

đám tang là hình ảnh ẩn dụ cho việc hoàn tất quá trình phục sinh

Kể từ bây giờ, mẹ sống đúng với giá trị của mình Lần đầu tiên bà

chủ động hỏi chính bản thân “Làm gì bây giờ đây? ”[4,283-289],

và hành động ngay, khi yêu cầu với Nikolai tìm cho bà một công

việc “gắn chặt với những hoạt động của con bà, của Anđrây và

đi công tác và học hỏi kinh nghiệm để lần sau đi một mình “Một

tháng nhiều lần, khi thì bà mặc theo lối nhà tu, khi thì như người bán hàng ren và hàng xén, như mụ tư sản giàu sụ, ” [4,353]; đi

đến đâu bà cũng “xử sự lặng lẽ và đơn giản, , bà làm cho mọi

người chú ý đến những lời lẽ đáng mến, dễ chịu, vững chắc của một người đàn bà đã nghe nhiều, hiểu nhiều” [4,353] Trên con

đường công tác dài dằng dặc ấy, bà được mở rộng tầm mắt khi

chứng kiến cuộc sống mưu sinh đói rách, bị bóc lột của người dân

tồn tại song song với “những nhà thờ lộng lẫy, những bộ áo thêu

vàng của giáo sĩ ” [4,354], sự đổi ngôn bất bình thường giữa Chúa

và người dân mà trước kia bà không nhận ra Khi Chúa – đức tincủa con người, nơi con người tìm sự an ủi lại trở thành công cụ của

giai cấp quý tộc “Chúa bị giam hãm trong vàng bạc hiếu kỳ sột

soạt trong lụa là khinh khỉnh trước mắt bà con cùng cực”

[4,354-355] Tình cảm bao la, dạt dào khiến tâm hồn mẹ đau xót, bấtbình cho những con người dưới đáy xã hội

Không chỉ nghe – học hỏi, mắt kiểm chứng – dùng tâm đểcảm nhận, quá trình học hỏi để trở thành một người chiến sĩ cáchmạng của bà mẹ còn được đúc kết từ sách vở, tâm sự với Nikolaivà thấm nhuần qua những lần lắng tai nghe buổi sinh hoạt trongnhà Nikôlai Từ một người biết chữ nhưng lâu ngày không tiếp xúcvới chữ đâm ra quên và ngại ngùng Nếu trước đây khi AnđrâyNakhodka dạy học lại, bà thấy xấu hổ, bà giấu các con để đọc thìgiờ đây bà mẹ rất ham đọc sách, bà đọc rất thạo, đặc biệt là sách

ảnh “Tranh ảnh làm bà vui thích như đối với một đứa trẻ, những

bức tranh đó mở ra cho bà thế giới mới dễ hiểu, ” [4,348] Từ

việc được khai sáng tâm trí từ trong sách vở, dưới góc nhìn củamột người từng trải, bà mẹ đã hình thành thế giới quan đầy sâusắc đại diện cho tư tưởng của xã hội chủ nghĩa qua phát ngôn:

“Biết bao thú vui con người có thể hưởng được nếu con người biết trái đất rất giàu và rất nhiều vật lạ Và tất cả vật lạ ấy là của mọi người và mỗi người lại là của tất cả mọi vật” [4,349] Trong lời nói

hàm ẩn được ý nghĩa: con người đồng sở hữu mọi vật, tất cả đều

là của chung Vào buổi tối, khi nhà Nikolai có khách “ bà vừa

ngạc nhiên nhìn họ nói hăng say về cuộc đời và số phận của những người lao động, về cách làm hay nhất và nhanh nhất để truyền bá cho họ về sự thật, nâng cao tinh thần họ”.[ 4,349-350]

Những chuyện trong buổi sinh hoạt, có những chỗ bà nghe khônghiểu nhưng đến bây giờ bà có thể phân biệt được sự giống và khác

nhau trong lời phát biểu của những đồng chí sinh hoạt nhà Nikolaivà nhà mình trước kia Từ một người không biết gì cả và chỉ đánhgiá con người qua vẻ bề ngoài của họ, giờ đây Nilôpna đưa ranhận xét, quan điểm riêng của mình qua cách hành xử của người

khác “ở đây người ta hét to hơn ”; “họ cố ý nổi nóng và sự kích

thích giả tạo, người nào cũng muốn nhảy cao hơn người khác và

bà mẹ cảm thấy buồn và lo hơn” [4,350], bà thấy “người khách công nhân kia chưa thoải mái, làm chính Nikolai cũng bị rụt lại ”

[4,351] Chính những thay đổi trong tâm hồn người mẹ khiến bà

cố gắng học hỏi và để tâm chăm lo những vấn đề đời sống chonhững người đồng chí nhỏ tuổi hơn mình khiến cho mẹ nhận ranhững khác biệt trong cuộc đấu tranh của mình, từ đó mẹ trởthành cầu nối giữa các chiến sĩ cách mạng, mẹ trở thành trungtâm, trái tim gắn kết cuộc cách mạng, bà bù đắp cho phần thiếu

thốn mà bác Rưbin đã nhắc đến ở phần một “Cơ sở của mọi sự

không phải nằm trong đầu mà nằm trong lòng người! Đó là chỗ trong tâm hồn chứ không có gì khác nữa”[4,103] ngược lại hoàn

toàn với quan điểm của Paven “Chỉ có lý trí mới giải phóng được

con người” [4,103-104].

Quá trình học hỏi ấy đánh dấu sự chuyển mình từ nạn nhânthành chiến binh của Nilôpna Đây cũng chính là cơ sở hình thànhnên thế giới quan để được công nhận là người chiến sĩ cách mạngvà thể hiện được tinh thần anh dũng, lăn xả của mẹ trong giaiđoạn hoạt động cách mạng

2.3.2 Tình đồng chí qua các hành động chăm sóc, lo

lắng

Nổi bật giữa không khí sục sôi của lớp thanh niên một lònghướng về lý tưởng cách mạng, về con đường giải phóng nhân dân,đòi lại công bằng và tự do mà đôi khi đè nén, gạt bỏ đời sống tinhthần, tình cảm cá nhân là hình ảnh bà mẹ với tình yêu dành chođứa con trai duy nhất lớn dần lên thành tình mẫu tử đối với nhữngngười chiến đấu vì sự nghiệp giải phóng nhân dân Ý thức vì con