PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG Ở VIỆT NAM GÓC NHÌN TỪ VAI TRÒ CỦA XÃ HỘI TÀI LIỆU THAM KHẢO NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGÂN HÀNG TP. HỒ CHÍ MINH

Có nhiều nguyên nhân cả chủ quan lẫn khách quan dẫn đến thực trạng này, trong đó có những nguyên nhân như tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước còn bất cập, kém hiệu quả; sự chỉ đạo c

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - NĂM 2020

NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGÂN HÀNG TlP HỒ CHÍ MINH

^Q^

ÔNG VĂN NĂM (Chủ biên)

PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG Ở VIỆT NAM

- GÓC NHÌN TỪ VAI TRÒ CỦA XÃ HỘI

MÃ SỐ:

TÀI LIỆU THAM KHẢO NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGÂN HÀNG TlP HỒ CHÍ MINH

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - NĂM 2020

^Q^

TS ÔNG VĂN NĂM (Chủ biên)

PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG Ở VIỆT NAM

-GÓC NHÌN TỪ VAI TRÒ CỦA XÃ HỘI

(Tài liệu tham khảo)

THÀNH VIÊN BIÊN SOẠN:

THS NGUYỄN QUỐC TOÀN

TS LÊ THỊ THÙY NHUNG

LỜI MỞ ĐẦU

Trong những năm vừa qua, công tác phòng, chống tham nhũng đã có những chuyển biến căn bản, thể hiện sự quyết tâm của cả hệ thống chính trị và được xã hội, cộng đồng quốc tế đánh giá cao Tuy nhiên, cuộc đấu tranh chống tham nhũng vẫn còn nhiều hạn chế, hiệu quả chưa cao Tham nhũng, lãng phí vẫn diễn ra nghiêm trọng ở nhiều ngành, nhiều cấp, nhiều lĩnh vực với phạm vi rộng, tính chất phức tạp, gây hậu quả xấu về nhiều mặt, làm giảm sút lòng tin của nhân dân, là một trong những nguy cơ đe dọa sự tồn vong của Đảng và chế độ ta.

Có nhiều nguyên nhân cả chủ quan lẫn khách quan dẫn đến thực trạng này, trong đó

có những nguyên nhân như tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước còn bất cập, kém hiệu quả; sự chỉ đạo của các tổ chức Đảng và cơ quan nhà nước trong công tác phòng ngừa

và đấu tranh chống tham nhũng tại các cấp, các ngành chưa chặt chẽ, sâu sát, thường xuyên; việc xử lý tham những nhiều nơi, nhiều lúc còn chưa nghiêm; cơ chế, chính sách pháp luật chưa đầy đủ, thiếu đồng bộ; việc huy động lực lượng đông đảo nhân dân cũng như sự tham gia của báo chí, các cơ quan truyền thông, các đoàn thể, tổ chức xã hội và người dân vào cuộc đấu tranh chống tham nhũng mặc dù đã nhận được sự quan tâm của Đảng và Nhà nước nhưng vẫn chưa tạo ra một sự chuyển biến tích cực về ý thức xã hội trong việc phản ứng với tệ nạn tham nhũng cũng như đề cao ý thức trách nhiệm của người dân đối với việc tham gia vào công cuộc đấu tranh phòng, chống tệ nạn này.

Nhằm đẩy mạnh công tác phòng, chống tham nhũng, nâng cao hơn nữa hiệu quả của công tác này, bên cạnh việc phát huy những mặt đã đạt được, khắc phục những tồn tại, hạn chế trong đấu tranh phòng, chống tham nhũng thời gian qua, cần có những nghiên cứu nhằm nâng cao hơn nữa hiệu quả các chủ trương, biện pháp mà Đảng và Nhà nước ta đang

nỗ lực thực hiện Trong đó nghiên cứu nhằm nâng cao vai trò của xã hội cần được nhìn nhận như một biện pháp đấu tranh chống tham nhũng có hiệu quả Với những lý do như

trên, chúng tôi tổ chức biên soạn tài liệu tham khảo: “Phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam - góc nhìn từ vai trò của xã hội” như là một sự đóng góp nhỏ bé vào công cuộc

chung của Đảng và Nhà nước Hy vọng rằng, cuốn sách chuyên khảo này sẽ cung cấp nhiều thông tin hữu ích và những giải pháp hữu hiệu cho những cơ quan ban ngành, những

tổ chức chính trị - xã hội và những công dân trong quá trình phòng, chống tham nhũng.

Mặc dù đã hết sức cố gắng, nhưng chắc chắn tài liệu không tránh khỏi những thiếu sót Chúng tôi xin chịu trách nhiệm trước độc giả và rất mong tiếp tục nhận được các ý kiến góp ý để tài liệu ngày càng hoàn thiện hơn Mọi góp ý xin gửi về email: namov@buh.edu.vn.

Trân trọng cảm ơn!

CHỦ BIÊN

TS Ông Văn Năm

DANH MỤC CÁC HÌNH VÀ BẢNG

Hình 1 Chỉ số tham nhũng của Việt Nam qua các năm gần đây 17 Hình 2 Ba vấn đề bức xúc nhất đối với Việt Nam, theo quan điểm của CBCC, doanh nghiệp và người dân (%) 18 Hình 3 Tỷ lệ phải đưa hối lộ khi sử dụng dịch vụ hoặc giao dịch với các cơ quan nhà nước, trong số những người dân có giao dịch (%) 19 Bảng 1 Tác động của tham nhũng đến đầu tư, việc làm và thu nhập đầu người 16 Bảng 2 Tỷ lệ người dân đã từng nghe hoặc được phổ biến các văn bản pháp luật 94

Tuy nhiên, có quan điểm cho rằng định nghĩa này chưa phản ánh được hếtcác dấu hiệu đặc trưng của tham nhũng vì quá giản đơn và chung chung Vì thamnhũng không chỉ xảy ra bằng việc gây khó dễ, đối tượng chịu tác động không chỉ lànhân dân, tham nhũng có thể diễn ra dưới rất nhiều hình thức và trong nhiều hoạtđộng, lĩnh vực như kinh tế, chính trị, hành chính, y tế, giáo dục Bên cạnh đó, đốitượng mà chủ thể tham nhũng hướng tới không đơn giản chỉ là lợi ích của cải vậtchất mà đó có thể là một lời hứa hẹn về sự thăng tiến trong công việc, cơ hội nghềnghiệp và những triển vọng tương lai hoặc một sự bảo đảm khi hành vi tham nhũng

đó bị phát giác

Mặc dù chưa đưa ra được một khái niệm chung về tham nhũng bởi giữa cácquốc gia thành viên có nhiều ý kiến khác nhau, nhưng theo World Bank có thể xácđịnh được hành vi tham nhũng dựa trên những yếu tố cơ bản sau:

Một là, hành vi tham nhũng liên quan tới việc chào mời, cho, nhận hoặc gạ

gẫm một thứ gì đó có giá trị nhằm tác động tới hành động của một công chức Nhànước trong quá trình mua sắm hoặc thực hiện hợp đồng

Hai là, hành vi gian lận như: việc thể hiện sai các thông tin thực tiễn nhằm

tác động tới một quá trình mua sắm hoặc quá trình thực hiện hợp đồng gây thiệt hạicho bên vay Hành vi gian lận bao gồm các hành vi thông đồng giữa các nhà thầu(truớc hoặc sau khi dự thầu) nhằm tạo ra các mức thầu giả tạo khi cạnh tranh, vàtước đi những lợi ích mà việc cạnh tranh tự do, công khai đem lại

Ba là, hoạt động mua sắm sai nguyên tắc, xảy ra khi một hợp đồng do ngân

hàng tài trợ vi phạm các quy trình mà ngân hàng và các khách hàng đã thỏa thuận

và không tuân thủ các điều kiện quy định trong hợp đồng tín dụng

Theo World Bank, tham nhũng đề cập đến hành vi chào mời, thông đồng giữacác chủ thể tham nhũng; giữa các nhóm có quyền lực và các nhóm không quyềnlực; giữa những nhận hối lộ và người đi hối lộ Tuy nhiên, vì đây là những yếu tố domột tổ chức thiên về kinh tế đưa ra, nên định nghĩa về tham nhũng chủ yếu đượctiếp cận dưới góc độ tài chính như chỉ tập trung vào những vấn đề có liên quannhiều nhất tới các chính sách và quy trình của tổ chức tài chính này như các khoảnvay, đấu thầu, mua sắm mà chưa có một cái nhìn bao quát toàn diện vấn đề trên cáckhía cạnh khác như khía cạnh văn hóa chính trị tham nhũng Do đó đã làm thu hẹp

đi ngoại diên của định nghĩa về tham nhũng Bởi vì tham nhũng có thể xảy ra ở bất

cứ lĩnh vực nào, không phân biệt thể chế, cấu trúc chính trị hay trình độ kinh tế - xãhội của một nước.

Nói chung, tham nhũng dễ xảy ra nhất ở nơi mà các khu vực công cộng và tưnhân gặp nhau Bên cạnh đó, tham nhũng còn xảy ra ngay cả trong việc quy hoạch

và sử dụng đội ngũ cán bộ, trong việc bầu và bổ nhiệm các quan chức ở tất cả các vịtrí công việc và các cấp từ Trung ương đến địa phương Tham nhũng còn thể hiệntrong việc bổ nhiệm các thành viên gia đình, những nguời trong họ hàng và bạn bèvào những cơ quan công cộng có vị thế độc quyền, có thể thu lợi nhuận trong mộtlĩnh vực họat động nào đó ở khu vực tư nhân hoặc công cộng Việc phát hiện 11 địaphương bổ nhiệm người nhà làm quan năm 2017 ở các tỉnh phía Bắc và miền Trungvừa qua là một minh chứng điển hình về hành vi tham nhũng Ngoài ra, ở địnhnghĩa trên, dấu hiệu về mặt chủ quan của việc tham nhũng cũng không được đề cập

cụ thể, việc tham nhũng là vì lợi ích của chính người đó hay cho những người khác

có liên quan, có quan hệ phụ thuộc? Việc tham nhũng là do chủ thể cố ý hay vô tìnhliên quan và không nhận ra hành vi của mình là tham nhũng Đây là một tình tiếtđóng vai trò rất quan trọng trong quá trình định tội, vì theo Bộ luật hình sự ViệtNam, vấn đề yếu tố lỗi là một trong những điều cần xem xét đến, khi muốn xác địnhtội danh cho một hành vi nào đó, và do vậy, hành vi tham nhũng cũng không ngoại

lệ Bởi vì mặt chủ quan là một trong những yếu tố quan trọng trong việc cấu thànhtội phạm, không một cá nhân nào phải gánh chịu một tội phạm nếu người đó không

có lỗi trong việc gây ra tội phạm đó

Điều 1 Luật phòng, chống tham nhũng 2005 và điều 3 chương I của LuậtPhòng, chống tham nhũng (sửa đổi) năm 2018 của nước ta định nghĩa: “Thamnhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn

đó vì vụ lợi” Về khái niệm “người có chức vụ, quyền hạn” ngay trong bộ luật nàytại khoản 2 Điều 3 của Dự thảo cũng đã có sự giải thích bằng phương pháp liệt kê.Theo đó người có chức vụ, quyền hạn bao gồm các đối tượng sau:

a) Cán bộ, công chức, viên chức;

b) Sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân, viên chức quốc phòngtrong cơ quan, đơn vị thuộc Quân đội nhân dân; sĩ quan, hạ sĩ quan nghiệp vụ, sĩquan, hạ sĩ quan chuyên môn - kỹ thuật, công nhân công an trong cơ quan, đơn vịthuộc Công an nhân dân;

c) Người đại diện phần vốn nhà nước tại doanh nghiệp, người giữ chứcdanh quản lý trong doanh nghiệp;

d) Những người khác được giao thực hiện nhiệm vụ, công vụ và có quyềnhạn trong khi thực hiện nhiệm vụ, công vụ đó

Phương pháp liệt kê thường được sử dụng đối với những định nghĩa có ngoạidiên hẹp vì sẽ giúp bao hàm được tất cả những thành tố phụ thuộc định nghĩa đó.Đối với khái niệm “người có chức vụ, quyền hạn”, theo nhóm tác giả là một kháiniệm không dễ dàng hiểu rõ và tường tận, vì thế nếu sử dụng định nghĩa liệt kê ởđây sẽ khó bao quát được tất cả các yếu tố thuộc ngoại diên của khái niệm này Nhất

là khi khái niệm này lại được dùng trong định nghĩa “tham nhũng”, một định nghĩacòn nhiều tranh cãi Nên chăng chúng ta dùng phương pháp diễn giải sẽ hợp lý vàtoàn diện hơn?

Bên cạnh đó, nếu người có chức vụ, quyền hạn lạm dụng chứ không lợi dụngchức vụ quyền hạn thì có cấu thành tội tham nhũng không? Bởi vì khái niệm vàhành vi của hai thuật ngữ “lạm dụng” và “lợi dụng” không hoàn toàn giống nhau.Theo định nghĩa của Từ điển pháp luật Hình sự: “Lạm quyền trong khi thi hànhcông vụ là hành vi vượt quá quyền hạn làm trái công vụ được giao của người cóchức vụ, quyền hạn Tội lạm quyền trong khi thi hành công vụ là trường hợp đặcbiệt của tội lợi dụng chức vụ và quyền hạn Xét về bản chất, lạm quyền cũng là lợidụng chức vụ, quyền hạn nhưng có điểm khác là chủ thể đã vượt quá quyền hạn củamình, hoặc nói cách khác chủ thể đã thực hiện việc làm không thuộc thẩm quyền, vànội dung việc làm đó là sai” Từ đó có thể đưa ra nhận xét: trong trường hợp lợidụng chức vụ, quyền hạn, nội dung việc làm của chủ thể là sai nhưng việc làm đóthuộc phạm vi và chức trách của chủ thể Do đó, có thể thấy rằng trường hợp lạmdụng quyền hạn sẽ có tính nguy hiểm cao hơn

Vũ Thành Tự Anh (2005) đứng trên quan điểm của giáo sư sử học của trườngCambridge Lord Acton - “Quyền lực thường tha hóa, và quyền lực tuyệt đối sẽ thahóa một cách tuyệt đối”, còn tham nhũng là một biểu hiện quan trọng và dễ thấy của

sự tha hóa quyền lực - đã cho rằng: “Tham nhũng là hành động lợi dụng quyền lực(cả công quyền và tư quyền) với mục đích trục lợi cho cá nhân và phe nhóm”

Từ những luận cứ và phân tích trên đây, nhóm tác giả đưa ra khái niệm chung

về tham nhũng như sau: Tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn theo quy định của pháp luật đã lợi dụng hoặc lạm dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi, nhằm đạt được những lợi ích vật chất, tinh thần cho bản thân hay cho người khác.

Công thức của Tham nhũng, có thể được đúc kết như sau:

Tham nhũng = Độc quyền + Bưng bít thông tin - Trách nhiệm giải trình

Bàn về tham nhũng thì một trong những vấn đề thu hút nhiều sự chú ý vàquan tâm của các nhà chuyên môn chính là nguyên nhân của tham nhũng Vì muốngiải quyết triệt để và tận gốc vấn nạn này cần phải hiểu rõ được cội nguồn của nó.Cũng giống như muốn chữa được bệnh thì trước hết phải tìm được nguyên nhân,trên cơ sở đó sẽ có được những biện pháp tốt nhất để lọai trừ Từ những biểu hiệnmuôn hình vạn trạng của tham nhũng trong thực tế, nhóm tác giả rút ra một sốnguyên nhân chính hình thành nên hiện tượng này

1.1.1.2 Phân loại và điều kiện dẫn đến Tham nhũng

Có nhiều cách phân biệt các loại tham nhũng: Tham nhũng vặt/ tham nhũnglớn; tham nhũng hành chính/ tham nhũng “bẻ cong pháp luật”; tham nhũng vụn vặt/tham nhũng có hệ thống Tuy nhiên trong chuyên khảo này chúng tôi đề cập đến 2loại tham nhũng: tham nhũng vặt và tham nhũng lớn

Tham nhũng lớn xảy ra chủ yếu liên quan đến dự án thu mua lớn nhất và

được phổ biến trong các dự án xây dựng công cộng và tư nhân, trong đường sá, cầucống, đập nước, bệnh viện, sân bay, bến cảng và trong các hợp đồng vũ khí và quốcphòng, trong công nghệ vũ khí mới, mua máy bay,

Tham nhũng vặt, còn được gọi là tham nhũng hành chính hay tham nhũng

quan liêu (nhũng nhiễu), là loại tham nhũng diễn ra thường ngày, khi các nhân viêncông chức tiếp xúc với quần chúng trực tiếp Những vụ tham nhũng vặt còn hay xảy

ra khi người dân và các công ty tìm cách né tránh nghĩa vụ và các khoản thuế và khicác viên chức lạm dụng quy định theo ý của họ bằng cách cố gắng bòn rút tiền từcác công dân và các công ty

Nói chung, tham nhũng vặt là loại tham nhũng nhỏ và đơn giản Tham nhũngvặt diễn ra phổ biến trong các hoạt động của cuộc sống thường nhật Nó thường liênquan đến những “món quà biếu” hoặc hối lộ bằng tiền Tuy nhiên, tham nhũng vặt

có thể gây ra hậu quả lớn, hậu quả nó gây ra không thua kém gì so với tham nhũnglớn Tham nhũng vặt phổ biến, lan tràn trong xã hội vì được xem là điều hiển nhiên

và vô hại Đó có thể là lý do khiến nhiều người gạt đi ý nghĩ rằng hậu quả của nókhông làm phá vỡ xã hội

Nhưng quả thực, những hậu quả do tham nhũng vặt gây ra cũng tồi tệ nhưtham nhũng lớn vì nó làm chậm việc cung cấp các hàng hóa và dịch vụ cơ bản, cũngnhư làm tổn hại đến người dân, đặc biệt người dân nghèo, nghiệm trọng hơn nócũng góp phần làm lệch chuẩn các giá trị xã hội, phá vỡ và thậm chí co thể phá hủyhoại nền văn hóa của dân tộc

Tham nhũng có thể phát triển mạnh khi có những điều kiện sau:

- Một tập hợp các động cơ khuyến khích các cán bộ tham gia trong các giaodịch tham nhũng bao gồm mức lương thấp và không đều cho các cán bộ phải nuôi

cả một gia đình lớn Những viên chức này có thể cảm thấy họ buộc phải thamnhũng, và những bất ổn chính trị và kinh tế càng thúc đẩy các chính trị gia khai thác

cơ hội hiện có

- Tính sẵn có của các cơ hội làm giàu cho nhiều cá nhân Một số môi trườngkinh tế đang tạo điều kiện lý tưởng cho tham nhũng, cụ thể là môi trường khoáng

sản và dầu khí, là những mảnh đất màu mỡ hơn so với nông nghiệp Kích thước và

sự tăng trưởng của tiêu dùng xã hội cũng góp phần tạo điều kiện cho tham nhũng.Nơi mà có sự khác biệt lớn về phân bổ chi phí và lợi ích kinh tế

- Tiếp cận và kiểm soát các phương tiện tham nhũng Động cơ và cơ hội tạo

ra khả năng nhưng phải có con đường thực sự để tham gia vào tham nhũng Nhữngđiều kiện này có thể bao gồm kiểm soát đối với một quy trình hành chính như đấuthầu hoặc có quyền truy cập vào các tài khoản ra nước ngoài và các kỹ thuật rửatiền

- Nguy cơ bị phát hiện và xử phạt thấp: Tham nhũng sẽ phát triển mạnh ở nơi

có kiểm soát không đủ và không hiệu quả (cả trong và ngoài) Kiểm soát, phát hiện

và khuyến khích truy tố tham nhũng Trong trường hợp các phương tiện truyềnthông không được kiểm soát và kiểm duyệt, các cán bộ có hành vi tham nhũng cảmthấy ít lo sợ hơn

1.1.1.3 Thực chất nguyên nhân của Tham nhũng

Để cung cấp thêm thông tin làm cơ sở vững chắc về mặt lý luận trong việcphòng và chống tham nhũng, vận dụng cặp phạm trù nhân - quả trong phép biệnchứng duy vật để phân tích về mặt triết học nguyên nhân của nó, chúng tôi xác địnhmột số nguyên nhân chủ quan và khách quan sau:

* về nguyên nhân chủ quan:

Thứ nhất, nguyên nhân và động cơ chủ yếu của tham nhũng là lòng tham của

con người Cách đây hơn 2.200 năm, Hàn Phi Tử trong thiên Vong trưng (Nhữngđiềm mất nước) và thiên Gian hiếp thí thần (Bọn bề tôi gian dối, ức hiếp và giết nhàvua) cho rằng, con người sinh ra vốn tham dục, vị lợi; bản chất con người là “íchkỷ” và đặc tính chủ yếu của nó là “sự ham mê lợi ích và thù ghét tai họa” nên luôn

“thích điều lợi và tìm nó, ghét cái hại và tránh nó, ” Lẽ cố nhiên đam mê lợi íchkhông phải lúc nào cũng xấu, nhưng để lòng tham dẫn dắt, che mờ lý trí, điều khiển,kiểm soát hành động và vì lợi ích của bản thân, của nhóm lợi ích mà chà đạp lên lợiích của tập thể, cộng đồng và quần chúng nhân dân thì rõ ràng là không thể chấpnhận được Mọi hành vi tham nhũng dù dưới hình thức nào chăng nữa đều có thểquy về “lợi ích cá nhân” Lợi ích nhóm cũng xuất phát từ lợi ích cá nhân mà ra Nếukhông vì lợi ích của bản thân thì chẳng ai còn muốn tham nhũng nữa Vì lợi ích cánhân, người ta có thể làm tất cả, bất chấp mọi thủ đoạn, mọi hậu quả để đạt được dùhành vi đó là vi phạm đạo đức, pháp luật, hay vi phạm nghiêm trọng kỷ luật đảng

Thứ hai là do lối sống “ăn bám”, ỷ lại, lười lao động thích hưởng thụ của một

bộ phận, tầng lớp trong xã hội, đặc biệt là giới trẻ ngày nay Chính lối sống này kếthợp với bản chất ích kỷ, đam mê lợi ích vật chất của các bậc phụ huynh, cán bộ,

công chức, là chất xúc tác để thúc đẩy con người ta lao vào các “phi vụ” phạmpháp Lối sống hưởng thụ len lỏi vào các cơ quan công quyền thể hiện ở sự quanliêu và suy đồi của không ít cán bộ, công chức, viên chức nhà nước; cống hiến thì ít

mà muốn hưởng thụ thì nhiều, nên sách nhiễu, làm khó để vòi vĩnh, “gợi ý”, “lótđường”, “rải thảm”

Thứ ba là do cuộc sống, áp lực công việc, do môi trường xung quanh; do giáo

dục, do cơ chế và do chính bản thân mà đạo đức con người ngày càng bị suy thoái,tha hóa Điều này làm cho tệ tham nhũng càng có điều kiện thuận lợi để phát sinh vàlan rộng trong toàn xã hội Tình trạng này đang có xu hướng ngày càng tăng Nghịquyết Hội nghị lần thứ 3 Ban chấp hành Trung ương Đảng khoá X nhận định:

“Công tác cán bộ nói chung và việc quản lý, giáo dục cán bộ, đảng viên, công chứcnói riêng còn yếu kém Một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên, công chức suythoái về tư tưởng chính trị, phẩm chất đạo đức, lối sống Không ít cán bộ lãnh đạochủ chốt các cấp, các ngành, kể cả cán bộ lãnh đạo cao cấp, còn thiếu gương mẫutrong việc giữ gìn phẩm chất đạo đức; chưa đi đầu trong cuộc sống đấu tranh chốngtham nhũng, lãng phí và thực hành tiết kiệm” Hơn nữa, một bộ phận cán bộ, côngchức chưa có ý thức rèn luyện, tu dưỡng đạo đức, lối sống, tư tưởng chính trị Điềunày dẫn đến sự tha hóa, suy thoái về đạo đức không thể tránh khỏi của các côngchức, viên chức nhà nước, sẵn sàng vì lợi ích cá nhân mà tham nhũng Đảng và Nhànước ta đã nhận ra được nguyên nhân này, nhưng biện pháp giải quyết chưa thật sựhiệu quả

Ở nguyên nhân này, môi trường làm việc là điều kiện khách quan ảnh hưởngđến sự suy thoái đạo đức Hiện tượng đút lót, quà cáp để vụ lợi trong các cơ quancông quyền không phải là điều quá xa lạ và diễn ra ở hầu hết mọi nơi Trong mộtmôi trường như vậy, nếu như không “nhập gia tùy tục”, người ta sẽ bị hất tung khỏi

“vòng xoáy cuộc đời” Theo logích phát triển khách quan của cuộc sống, nếu mỗicon người không giữ được đạo “trung dung”, “trung thứ” và “tính trực” và nếu

“quân bất quân, thần bất thần, tử bất tử” (Khổng Tử) thì xã hội sẽ lâm nguy,

“thượng bất chính, hạ tắc loạn” Nguyên nhân này dần dần hình thành hiện tượngtham nhũng tập thể, vì vậy khi có thanh tra, kiểm tra thì bao che lẫn nhau, dẫn đếnviệc khó khăn trong vấn đề phòng, chống tham nhũng

Thứ tư là do tâm lý, “truyền thống văn hóa” và trình độ nhận thức của một bộ

phận người dân còn yếu kém Với quan niệm “dầu bôi trơn bánh xe”, “đầu xuôiđuôi lọt”, “đồng tiền đi trước là đồng tiền khôn” và nghĩ rằng giải pháp nhanh nhất,hiệu quả nhất để giải quyết công việc là “thủ tục đầu tiên” cũng là nguyên nhân thúcđẩy tham nhũng Hơn thế, người ta còn dùng hối lộ, quà cáp như một hình thức “kếtthân”, “đầu tư chiều sâu”, “đầu tư vào tương lai” để tạo thuận lợi cho con đườngcông danh sự nghiệp sau này cho cả bản thân lẫn người thân Chính hành vi tâm lý

và trình độ nhận thức này đã vô tình làm cho không ít cán bộ, nhân viên bị thamnhũng thụ động Tình trạng này kéo dài làm xuất hiện tư tưởng gây khó dễ ở cán bộ,công chức để nhận “phong bì” từ dân mới giải quyết công việc, cho rằng nhận hối lộ

là một thủ tục tất yếu trong quá trình xử lý công việc Bởi vậy, một số cán bộ, đảngviên khi có quyền lực đã đem địa vị, quyền hành ra để “mặc cả” và cho rằng “muốn

ăn chân giò phải thò chai rượu” Vô hình trung điều này tạo nên một cách suy nghĩ,một thói quen xấu trong cả cán bộ công chức và cả những người muốn dùng tiền đểgiải quyết công việc, dần dần hình thành nên “văn hóa phong bì”

Thứ năm và cũng là nguyên nhân quan trọng, dễ dẫn đến tham nhũng nhất đó

chính là sự sơ hở, bất cập, thiếu công khai, thiếu minh bạch, cơ chế “xin - cho” còntồn tại Đây là nguyên nhân thường xuyên được đề cập và lặp đi lặp lại nhiều lầntrong các phiên họp của Quốc hội Nguyên nhân này thể hiện ở chỗ: cơ chế kiểmtra, kiểm soát việc sử dụng, quản lý, luân chuyển tài sản có nhiều sơ hở, giao tài sảncho nhân viên nhưng không có biện pháp kiểm tra, giám sát chặt chẽ, gian lận trongcông tác để chiếm đoạt tài sản, Các thủ tục, quy định của Nhà nước chưa đượccông khai, rõ ràng nên nhân dân có suy nghĩ “tiếp cận, giải quyết” mới xong, tạođiều kiện cho cán bộ tham nhũng; thiếu công khai, minh bạch trong công tác quản

lý, trong công tác kê khai tài sản, trong công tác sử dụng tài sản, và thiếu minh bạchtrong các văn bản, quy định, thủ tục Hơn nữa, việc thiếu trách nhiệm giải trình củacác lãnh đạo cấp cao ở các cơ quan, đơn vị cũng dẫn đến tình trạng thiếu công khai,minh bạch mặc dù việc báo cáo nghe có vẻ vẫn rất “ổn”, “tốt” trong khi thực tế đóchỉ là “báo cáo láo”

Thứ sáu, một nguyên nhân cần được nghiên cứu thêm đó là tư duy chính trị

của một bộ phận cán bộ, đảng viên còn phảng phất tư duy “truyền thống”, phongkiến, manh mún, chắp vá, thiếu tính hệ thống dẫn đến thiếu mạnh dạn và quyết tâmtrong việc thực hiện đường lối đổi mới, đặc biệt là đổi mới tư duy chính trị Giữađổi mới tư duy chính trị và đổi mới tư duy kinh tế của Đảng ta chưa có sự đồng bộ,thống nhất cần thiết nên thường xuyên diễn ra tình trạng “đánh trống bỏ dùi”, “đầuvoi đuôi chuột” làm tầm thường hóa hệ thống pháp luật

Ngoài ra còn có nguyên nhân nữa mang tính chất khái quát là chúng ta chưathực hiện tốt quy chế dân chủ Hồ Chí Minh từng cho rằng “dân chủ là chìa khóavạn năng để giải quyết những vấn đề xã hội” Tuy nhiên dân chủ phải gắn liền vớidân trí Nhìn chung trình độ dân trí, doanh trí, kể cả quan trí của chúng ta chưa caonên nhân dân chưa có nhiều khả năng tham gia làm chủ, quản lý nhà nước, kiểm tra,giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước và của cán bộ, công chức, viên chức.Mặc dù chúng ta đã có bước tiến đáng kể về việc ban hành quy chế dân chủ, songnhìn chung việc thực hiện đưa quy chế vào cuộc sống còn nhiều hạn chế, khó khăn

Bên cạnh một số nguyên nhân chủ quan cơ bản nêu trên còn có những nguyênnhân khách quan rất quan trọng, ảnh hưởng rất lớn đến tình trạng tham nhũng ởnước ta

* về nguyên nhân khách quan:

Thứ nhất là việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa chưa triệt

để, không theo kịp được trình độ phát triển của hoạt động thực tiễn Trong quá trìnhlãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước, để xây dựng, phát triển và bình ổn trật

tự xã hội còn nghiêng về “đức trị”, “nhân trị” mà chưa nghiêng về “pháp trị” Chínhsách thưởng phạt chưa đủ sức răn đe người phạm tội và khuyến khích người lậpcông, tố giác tội phạm

Thứ hai là do hệ thống pháp luật, chính sách ở nước ta thiếu đồng bộ, chưa

thỏa đáng và nhất quán; trong xử lý, chế tài chưa nghiêm minh, pháp luật còn nhiều

kẽ hở, cơ chế quản lý còn nhiều yếu kém Các thủ tục hành chính hay giấy tờ, đấtđai đều chưa minh bạch, rườm rà, cơ chế quản lý bất động sản chưa hiệu quả vàchặt chẽ tạo kẽ hở cho các cán bộ, viên chức tham nhũng Pháp luật là công cụmạnh nhất để ngăn chặn, chế tài và xử lý tham nhũng nhưng pháp luật lại chưanghiêm, lỏng lẻo tạo điều kiện, cơ hội cho tham nhũng phát triển

Thứ ba là do những bất cập trong triết lý về giáo dục, chưa hình thành được

một triết lý giáo dục đủ tầm cỡ, làm trụ cột lâu dài, xuyên suốt và bền vững trongquá trình phát triển, kể cả giáo dục nói chung và giáo dục pháp luật nói riêng; giáodục đạo đức cán bộ, đảng viên trong giai đoạn phát triển kinh tế thị trường chưađược chú trọng đúng mức Hơn nữa, việc đưa những người thiếu năng lực và thiếuphẩm chất đạo đức vào làm cho các cơ quan nhà nước do “quan hệ”, nể nang, “điđêm”, làm suy thoái hệ thống chính trị và làm cho tình trạng tham nhũng ngàycàng phát triển nhanh chóng

Thứ tư là do sự quản lý, thanh tra, kiểm tra lỏng lẻo, yếu kém của Nhà nước;

xử lý qua loa, chỉ mang tính “hình thức” như cảnh cáo, phê bình hoặc chủ trương

“đại sự hóa tiểu sự, tiểu sự hóa vô sự” vì người vi phạm thường là cán bộ có quyềnlực và địa vị, nên chưa mang tính răn đe Các cán bộ cấp cao và cấp trên chưa làmgương cho cấp dưới, chưa thấm nhuần tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh với phươngchâm “một tấm gương sống về đạo đức gấp hàng trăm, hàng nghìn bài diễn thuyết”.Việc chấp hành kỷ luật cũng bị xem nhẹ dẫn đến tình trạng “phép vua thua lệ làng”,

“trên bảo dưới không nghe”, Người quản lý, thanh tra, kiểm tra, điều tra cũngchưa thật sự mạnh tay và làm việc có hiệu quả, vẫn còn nặng tình trạng “báo cáotốt”, tệ hại hơn còn đồng lõa, “gợi ý” làm cho tệ tham nhũng gia tăng, khó có thểngăn chặn, phát hiện, xử lý kịp thời

Thứ năm là do việc thực hiện chính sách phòng, chống tham nhũng của nước

ta chưa hiệu quả, đồng bộ, chưa đáp ứng được thực trạng tham nhũng hiện nay,thiếu một chương trình phòng, chống lâu dài, tổng thể mà chỉ chủ yếu tập trung vàoviệc giải quyết những vụ “tham nhũng vặt”, nhỏ lẻ Mặt khác, các chính sách củanước ta chưa khuyến khích toàn dân và cả hệ thống chính trị cùng phòng, chốngtham nhũng Chúng ta chưa có cơ chế hữu hiệu để bảo vệ những người phát hiện vàdám tố cáo tham nhũng Việc tuyên dương người đứng lên tố cáo tham nhũng hiệnnay cũng chưa phải là giải pháp hiệu quả để động viên toàn dân tham gia Hơn nữa,

người “đưa hối lộ” đi tố cáo tham nhũng cũng bị khép tội “đưa hối lộ” nên cũng làmhạn chế việc tố cáo tham nhũng của nhân dân.

Thứ sáu là do mặt trái (bản chất) của nền kinh tế thị trường và sự phân cực

giữa các giai tầng trong xã hội ngày càng sâu sắc làm cho các giá trị đạo đức bị đảolộn Đồng tiền đang lên ngôi trong nền kinh tế thị trường hiện nay Khi đồng tiềnđược xem là “thước đo của vạn vật” thì các giá trị đạo đức, nhân phẩm sẽ đứngtrước những thách thức lớn C Mác từng cảnh báo: “Trong xã hội tư bản đồng tiền

là một vấn đề trung tâm của mọi quan hệ cha con, vợ chồng, anh em, bạn bè đều bịdìm chết trong dòng nước băng giá của đầu óc vị kỷ” và khẳng định: “Tất cả nhữngmối liên hệ phức tạp và muôn màu muôn vẻ ràng buộc con người phong kiến đều bịgiai cấp tư sản thẳng tay phá vỡ, không để lại giữa người và người một mối quan hệnào khác, ngoài mối lợi lạnh lùng với “lối trả tiền ngay” tiền trao cháo múc khôngtình nghĩa”2 Việc chạy theo sức mạnh của đồng tiền làm cho một bộ phận khôngnhỏ cán bộ đi ngược lại truyền thống văn hóa của dân tộc Có không ít tổ chức, cánhân vì những mục tiêu riêng để tồn tại trong cuộc cạnh tranh khốc liệt đã dùng mọithủ đoạn, trong đó có thủ đoạn hối lộ được sử dụng phổ biến nhất Hơn nữa, chínhsách tuyển dụng, trọng dụng và đãi ngộ các nhân viên công quyền chưa thỏa đáng(chính sách tiền lương) là nguyên nhân góp phần thúc đẩy mọi người cần phải

“kiếm thêm” để bù đắp cho gia đình họ làm cho tình trạng tham nhũng phát triển vàlan rộng

Qua những phân tích trên đây chúng ta thấy rằng nguyên nhân của thamnhũng là sự tổng hợp, hội tụ nhiều nguyên nhân, điều kiện cả chủ quan lẫn kháchquan, cả con người lẫn cơ chế của Nhà nước ta Tham nhũng là một trong nhữngnguy cơ làm cản trở công cuộc đổi mới Cùng với lãng phí, tham nhũng đang diễn

ra trầm trọng, kéo dài, gây bất bình trong quần chúng nhân dân, xâm hại đến công lý

và công bằng xã hội, gây thiệt hại lớn về tài sản Nhà nước và của nhân dân

Đảng và Nhà nước ta đã đã có nhiều chủ trương, biện pháp phòng, chốngtham nhũng trong thời gian qua, tuy nhiên hiệu quả vẫn chưa cao, các vụ án xảy rangày càng nhiều hơn gây thất thoát số tiền rất lớn của Nhà nước và nhân dân Do đócần phải có nhận thức toàn diện hơn về bản chất và nguyên nhân của tham nhũng để

có giải pháp hữu hiệu Muốn triệt phá tham nhũng, chúng ta cần loại trừ hết cácnguyên nhân và điều kiện phát sinh tham nhũng Các biện pháp phòng và chốngcũng phải mang tính hệ thống, toàn diện

1.1.1.4 Những tác động về kinh tế, chính trị, xã hội của Tham nhũng

Tham nhũng là một tệ nạn nghiêm trọng ở nhiều nước và ở Việt Nam, đã gâytác hai tiêu cực nhiều mặt đến phát triển kinh tế-xã hội của đất nước Trần HữuDũng (1999) đã phân tích tác dụng của tham nhũng đến nhiều mặt khác nhau củachính sách kinh tế và thể chế:

Tham nhũng bóp méo phân bố nguồn lực

2 C.Mác và Ph.Ăngghen, Tuyển tập, tập 1, Nxb Sự Thật, Hà Nội, 1980.

- Làm méo mó phân bổ nguồn lực, nguồn vốn sẽ chảy vào những lĩnh vực và

dự án ngoài cơ cấu đầu tư tối ưu cho nền kinh tế

- Tham nhũng ảnh hưởng đến phân bổ tài năng con người, một số tài năng sẽ

bị hút vào những ngành tham nhũng vì có thu nhập cao hơn ngành khác trong khidoanh nhân mất nhiều thời gian và tiền bạc để đáp ứng các yêu cầu của tham nhũng.Nghiêm trọng hơn, một số chức vụ quan trọng được trao cho những người kémnăng lực và đạo đức (vì họ đút lót), họ sẽ có những quyết định sai lầm về kinh tế đểkiếm lợi ích tham nhũng Người có tài năng sẽ nản trí và bị gạt ra bên lề

Người trẻ nhìn thấy tấm gương của những người tiến thân nhờ tham nhũng,

sẽ không học hành nghiêm túc, chỉ tìm cách "quan hệ, móc nối", đút lót để tiến thân,giáo dục sẽ bị biến dạng nghiêm trọng;

- Tham nhũng sẽ làm méo mó nguyên tắc cạnh tranh của kinh tế thị trường,cạnh tranh không còn phản ánh chính xác hiệu quả của các doanh nghiệp vì doanhnghiệp đút lót nhiều hơn sẽ được nhiều ưu đãi hơn và có thể thành đạt hơn doanhnghiệp có hiệu quả nhưng đút lót ít hơn Doanh nghiệp lương thiện, không đút lót sẽ

bị thiệt thòi nhiều mặt, chán nản vì không thể cạnh tranh Tham nhũng dẫn đến việc

an toàn lao động, vệ sinh an toàn thực phẩm, ô nhiễm môi trường, chất lượng sảnphẩm, v.v không được kiểm soát vì có thể đút lót thanh tra để tiếp tục vi phạm Đặcbiệt, tham nhũng trong đấu thầu, xây dựng cơ bản làm đội chi phí lên cao, chấtlượng công trình thấp, không an toàn, dễ hư hỏng

Tham nhũng làm méo mó chính sách kinh tế và thể chế

- Tham nhũng làm ngân sách bị hụt thu vì một bộ phân doanh nghiệp trốnthuế hay không nộp đủ thuế vì đã đút lót cho quan chức, viên chức ngành thuế

Đồng thời, tham nhũng sẽ dẫn đến lạm chi ngân sách cho dầu tư và chínhsách xã hội vì bị lạm dụng Hệ quả là ngân sách luôn luôn bội chi và bội chi ngàycàng tăng lên Để cắt giảm bội chi ngân sách, nhà nước sẽ giảm chi cho chính sách

xã hội và tăng thu thuế, tăng gánh nặng cho doanh nghiệp, làm tăng chi phí kinhdoanh, làm giảm năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, sản phâm, dịch vụ so vớidoanh nghiệp nước ít tham nhũng hơn

Tham nhũng cũng làm giảm lòng tin của người dân và doanh nghiệp đối vớichính sách thu, chi ngân sách, người ta tự hỏi tiền thuế tôi nộp sẽ về đâu, tiền chingân sách ai hưởng lợi và họ ít sẵn sàng thực hiện nghĩa vụ đóng thuế của mìnhhơn

- Tham nhũng tác động đến chính sách tiền tệ, tín dụng qua ba kênh:

+ Người đi vay phải chi tiền "lót tay" "lại quả dưới gầm bàn" để được tiếp cậntín dụng với lãi suất thấp hơn, chất lượng dự án được vay không được coi trọng.Lượng tín dụng được cấp tăng lên quá mức, dẫn đến lạm phát Ví dụ điển hình làkho cà phê của Công ty Trường Ngân được thế chấp tại 7 ngân hàng, vay được 7lần, khi mở kho cà phê thì phát hiện rất nhiều cỏ khô, lá khô

+ Nếu doanh nghiệp nhà nước được ưu đãi tiếp cận tín dụng, được cấp tíndụng với lãi suất ưu đãi theo quyết định hành chính thì cơ hội tham nhũng lại đặc

biệt lớn Kinh nghiệm của Vinashin cho thấy nguy cơ này là có thật và dẫn đến tăngtrưởng tín dụng kém chất lượng, dẫn đến lạm phát.

+ Tham nhũng dẫn đến nhu cầu chuyển tiền lậu ra nước ngoài, dẫn đến nhucầu ngoại tệ tăng cao một cách giả tạo, gây sức ép lên cân đối ngoại tệ và làm suyyếu nội tệ

- Tham nhũng làm chậm và hạn chế quá trình cải cách thể chế, hạn chế côngkhai minh bạch vì lợi ích nhóm Chính sách về đất đai, chính sách phân cấp đã dẫnđến những cơ hội mầu mỡ cho tham nhũng về đất đai, thông qua chênh lệch giá đất,khai thác tài nguyên rừng, mỏ v.v

Tham nhũng làm sai lạc những quy định của pháp luật, gây tác hại khônlường từ ô nhiễm nguồn nước, không khí, khói bụi đến vệ sinh an toàn thực phẩm,

an toàn lao động, tai nạn giao thông v.v vì cán bộ tham nhũng có thể "phạt cho tồntại", doanh nghiệp có thể tiếp tục gây ô nhiễm, thực phẩm, thuốc không an toàn cóthể được lưu hành, xe không an toàn vẫn được hoạt động v.v

Tham nhũng mở cửa cho xuất-nhập khẩu lậu, hạn chế, thậm chí giết chếtdoanh nghiệp nội địa trong khi cho phép tài nguyên chảy ra nước ngoài Vụ chìmphà Seowo ở Hàn Quốc đã gây chấn động lớn vì chủ tàu có thể thông qua đút lót cơinới tàu không an toàn v.v đã làm cho xã hội Hàn Quốc thức tỉnh, cương quyết ngănchặn tham nhũng

Tham nhũng dẫn đến phân hóa thu nhập, dẫn đến bất công xã hội

Tham nhũng dẫn đến gia tăng chênh lệch giàu nghèo, gia tăng bất bình đẳng

xã hội, sâu xa hơn khi được kích hoạt kết hợp với các yêu tố khác nó còn là nguyênnhân dẫn đến nổi loạn và bạo loạn chính trị Sự chênh lệch giàu nghèo do thamnhũng bóp méo động lực thị trường vì thu nhập từ tham nhũng không liên quan gìđến năng lực kinh doanh, sáng tạo, năng động, cần cù của nhà kinh doanh Trái lại,thu nhập bất chính từ tham nhũng làm sói mòn lòng tin của nhân dân, làm mất tínnhiệm của bộ máy nhà nước Khi bội chi ngân sách trở nên nguy hiểm, mất an toàn,chính phủ sẽ cắt giảm các khoản chi phúc lợi xã hội, tăng thuế, phí, giá gây ra bấtbình và bất ổn xã hội

Tham nhũng sẽ nuôi và tạo ra tham nhũng mới

Quan chức tham nhũng có động lực và nhu cầu tham nhũng nhiều hơn vì họphải thu hồi chi phí đã "đầu tư" để nhận được vị trí này, phải có lãi để tiếp tục "đầutư" leo lên vị trí cao hơn, có khả năng tham nhũng lớn hơn và vì nhiều lý do khác

Thực tế cho thấy chưa có trường hợp quan chức tham nhũng tự nguyện ngừnghay từ bỏ tham nhũng Hơn thế nữa, quan chức tham nhũng sẽ bổ nhiệm cán bộ vàngười kế nhiệm là người tham nhũng với hy vọng người đó sẽ giữ bí mật thamnhũng của mình, bất chấp tiêu chuẩn về năng lực và đạo đức Vì vậy, tham nhũng sẽnuôi tham nhũng, truyền từ thế hệ này sang thế hệ sau và làm bộ máy ngày càngkém cỏi hơn Vị trí có khả năng tham nhũng càng cao thì "giá trị" của vị trí đó trênthị trường tham nhũng càng được đẩy lên cao hơn, sự chống đối đối với các nỗ lựccắt giảm tham nhũng sẽ càng mạnh hơn Tham nhũng sẽ "tái sản xuất mở rộng"

tham nhũng và nuôi dưỡng tham nhũng.

Tham nhũng làm suy giảm hiệu quả kinh tế

Chúng ta thường nghe lập luận cho rằng tham nhũng là "bôi trơn" bộ máy,

"có ăn, có làm", nhận tiền rồi thì tích cực làm việc, giải quyết cho doanh nghiệp.Thậm chí, có người còn nghĩ rằng tham nhũng kích thích cán bộ làm việc có hiệuquả hơn Tuy nhiên, những lập luận đó không được thực tế chứng minh Cán bộtham nhũng sau khi nhận được một khoản tiền sẽ sẵn sàng nghĩ thêm những rào cảnmới để vòi thêm tiền Có thể tham nhũng sẽ thực hiện nhanh hơn các thủ tục hợppháp nhưng nếu tham nhũng xử lý nhanh buôn lậu, vi phạm môi trường, an toàngiao thông thì cán bộ làm càng nhanh thì gây tác hại càng lớn

Tài sản tiền vốn tích tụ từ nguồn tham nhũng ít khi được đem ra kinh doanhmột cách hợp pháp mà thường được đem tiêu xài xa hoa, ăn chơi hoặc chuyển tiền

ra nước ngoài để chạy trốn pháp luật, vụ Trịnh Xuân Thanh là một ví dụ Vì vậy,tham nhũng không phải là kênh tích tụ vốn lành mạnh, đáng khuyến khích

Nguyễn Quốc Việt & Chu Thị Nhường (2010) đã phân tích tác động củatham nhũng tới quy mô và chất lượng đầu tư công theo cách tiếp cận kinh tế học thểchế và phát hiện những kết quả khá thuyết phục Tham nhũng hay tham ô là hành vicủa người lạm dụng chức vụ, quyền hạn, hoặc cố ý làm trái pháp luật để phục vụcho lợi ích cá nhân (định nghĩa của tổ chức Minh bạch quốc tế)

Khái niệm tham nhũng được liên kết chặt chẽ và là một biểu hiện thường gặptrong khu vực công Acemoglu và Verdier (2000) đã khẳng định tham nhũng là sảnphẩm phụ của quá trình can thiệp của chính phủ Lý luận về cơ chế tác động củatham nhũng đến đầu tư công, nghiên cứu này tiếp cận lý thuyết lựa chọn công cộng

về hành vi tiềm kiếm đặc lợi (rent seeking) của cán bộ công quyền và lý thuyết kinh

tế học thể chế và chi phí giao dịch (trong đầu tư)

Lý thuyết kinh tế học công cộng đã chỉ ra rằng các quyết định của các cán bộcông quyền thường bị chi phối bởi hành vi tìm kiếm đặc lợi mà một trong nhữngbiểu hiện của nó là tham nhũng, hối lộ Những khoản tiền tham nhũng, hối lộ luôn

có sức hấp dẫn lớn đối với các chủ thể đi tìm kiếm đặc lợi Chỉ với một mức tỉ lệphần trăm “hoa hồng” nhỏ trong một dự án công mà chi phí lên tới hàng triệu thậmchí hàng trăm triệu USD cũng sẽ trở thành một khoản tiền đủ để cám dỗ nhiều cánhân Khi cá nhân các cán bộ công quyền bị chi phối bởi hành vi tìm kiếm đặc lợi,

họ có động cơ để tham gia kiểm soát, và gây ảnh hưởng tới các quyết định liên quantới quy mô tổng chi đầu tư, lựa chọn các dự án đầu tư, thiết kế dự án và quá trìnhtriển khai dự án Hệ quả là: việc kiểm soát chi tiêu cho đầu tư gặp khó khăn, dự ánđầu tư khi chưa thực sự cần thiết đầu tư, dự án được đầu tư với quy mô, công suấtkhông phù hợp với nhu cầu, dự án được đầu tư với yêu cầu kỹ thuật và mỹ thuậtkhông phù hợp so với nhu cầu, dự án được đầu tư ở thời điểm và địa điểm khônghợp lý, thiết bị công trình của dự án có chất lượng thấp làm giảm tuổi thọ của dựán Có thể nói tham nhũng có thể bóp méo toàn bộ quá trình ra quyết định liênquan đến ngân sách đầu tư

Bên cạnh đó, những biểu hiện của tham nhũng thường là độc quyền, che dấu,bưng bít thông tin, thiếu trách nhiệm giải trình Tức là, tham nhũng đi kèm với cơchế bưng bít thông tin và thiếu minh bạch Điều này khiến cho chính phủ không thểnắm bắt được những nhu cầu thực của xã hội về một loại hàng hóa và dịch vụ nào

đó và vẫn tiếp tục mở rộng đầu tư trong khi khoản đầu tư này khu vực tư nhân cóthể thực hiện và quản lý hiệu quả hơn Như vậy, có thể thấy ngay từ khâu quyếtđịnh chi ngân sách cho các dự án đầu tư công, dưới ảnh hưởng của tham nhũng, quy

mô đầu tư công cũng đã có xu hướng bị mở rộng

Xét trong quá trình triển khai thực hiện dự án, hành vi tìm kiếm đặc lợi củacác quan chức sẽ dẫn tới tình trạng cấu kết giữa bên quản lý dự án và bên chịu tráchnhiệm thực hiện dự án, làm gia tăng chi phí dự án Ví dụ, các dự án đầu tư cho cơ sở

hạ tầng Trong quá trình thi công, khi các quan chức chịu trách nhiệm quản lý côngtrình có hành vi tham nhũng, hối lộ Các khoản tiền tham nhũng, hối lộ được hợpthức hóa trong chi phí cho dự án Chi phí đầu tư do đó có thể bị đội lên theo nhiềucách như: khai khống khối lượng, nâng giá hoặc bớt vật tư trong khi sử dụng các vậtliệu chất lượng thấp Đối với các dự án có sử dụng vật tư chất lượng thấp, các tiêuchuẩn kĩ thuật không đảm bảo sẽ phải tốn thêm một khoản chi phí không cần thiếtcho tu bổ và sửa chữa Xét cho cùng, nó không chỉ làm gia tăng chi phí đầu tư màcòn ảnh hưởng trực tiếp tới chất lượng công trình

Đầu tiên, tham nhũng tác động vào quá trình phê duyệt chi tiêu đầu tư, láinguồn vốn từ nơi hiệu quả sang các dự án thiếu hiệu quả hoặc các dự án có mức độcần thiết chưa cao Tiếp đó, có thể ngay từ khâu phê duyệt ngân sách hoặc tại khâutriển khai các dự án, dưới ảnh hưởng của tham nhũng, chi phí của các dự án công bị

“đội lên” trên mức cần thiết

Cuối cùng, tham nhũng gây ảnh hưởng ở khâu thực hiện dự án Sự thiếu minhbạch và cơ chế giám sát lỏng lẻo được tạo lên từ hành vi tham nhũng dẫn đến chấtlượng đầu tư suy giảm Đặc biệt, trong đầu tư xây dựng cơ bản, có thể thấy nhiềubiểu hiện xuống cấp nhanh chóng của cơ sở hạ tầng Xét cho cùng, sự gia tăng chiphí đầu tư không đi kèm với chất lượng dẫn đến hiệu suất đầu tư công thấp

Nghiên cứu của VCCI trong Báo cáo này cho thấy rằng "nếu các khoản chiphí không chính thức ít hơn và do đó nếu các doanh nghiệp giảm số tiền chi trả chocác khoản không chính thức, thì nguồn lực này sẽ có thể được chuyển hướng vàođầu tư và tạo việc làm Cụ thể, nếu giảm 1% đơn vị tần suất tham nhũng (tần suấttham nhũng được đo lường bằng tỷ lệ phần trăm doanh nghiệp thừa nhận có chi trảcác khoản không chính thức), đầu tư tư nhân sẽ tăng 3,7%, việc làm tư nhân sẽ tăngthêm 1%, và thu nhập bình quân đầu người tăng 1,5% Nếu giảm 1% đơn vị gánhnặng tham nhũng (tỷ lệ chi phí không chính thức trên thu nhập của doanh nghiệp),đầu tư tư nhân sẽ tăng 6,4%, số việc làm tư nhân sẽ tăng 1,8%, và thu nhập bình

quân đầu người sẽ tăng 2,3% Đồng thời, nếu tăng 1% đơn vị tính dự báo của thamnhũng (đo lường bằng tỷ lệ % doanh nghiệp cho biết rằng họ nhận được dịch vụmong muốn khi trả chi phí không chính thức), đầu tư tư nhân sẽ tăng 3,6%, việc làm

tư nhân sẽ tăng 1% và thu nhập bình quân đầu người sẽ tăng 1,9%.”

Bảng 1 Tác động của tham nhũng đến đầu tư, việc làm và thu nhập đầu người

Đầu tư tư nhântăng 6.4%Việc làm tư nhân tăng

1%

Việc làm tư nhântăng 1.8%Thu nhập bình quân đầu

người tăng 1.5%

Thu nhập bìnhquân đầu ngườităng 2.3%

Nguồn: VCCI (2013)

Như vậy, gánh nặng tham nhũng làm giảm đáng kể động lực đầu tư tư nhân,tạo việc làm và thu nhập của doanh nghiệp

1.1.1 Tham nhũng ở Việt Nam và những vấn đề đặt ra

Đảng ta xác định tham nhũng là một trong bốn nguy cơ làm chệch hướng xãhội chủ nghĩa Tham nhũng hiện nay đã và đang trở thành quốc nạn, đe dọa đến sựtồn vong của Đảng và của chế độ xã hội chủ nghĩa

Trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, chúng ta có được rất nhiềuthuận lợi: sự đồng tình, ủng hộ và tin tưởng của quần chúng nhân dân; sự chăm lo

và định hướng phát triển đúng đắn của Đảng và Nhà nước; sự ủng hộ, giúp đỡ củabạn bè quốc tế, nhưng đồng thời chúng ta cũng gặp không ít những thách thức, khókhăn Một trong những vấn đề gây khó khăn và ảnh hưởng nghiêm trọng đến côngcuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam là tệ tham nhũng - quốc nạn của nướcta

Điều 1 trong Pháp lệnh chống tham nhũng ngày 26-2-1998 ghi rõ: “Thamnhũng là hành vi của những người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ vàquyền hạn để tham ô, hối lộ hoặc cố ý làm trái pháp luật vì động cơ vụ lợi, gây thiệthại cho tài sản Nhà nước, tập thể và cá nhân, xâm phạm hoạt động đúng đắn của các

cơ quan, tổ chức Tham nhũng là vật cản lớn nhất của tiến trình phát triển xã hội, lànguy cơ trực tiếp liên quan đến sự sống còn của Nhà nước” Luật Phòng chống thamnhũng ở Việt Nam năm 2018 nêu rõ: Tham nhũng là hành vi của người có chức vụ,quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó để vụ lợi Còn theo Tổ chức Minhbạch thế giới (Transparency International), tham nhũng hay tham ô là hành vi “của

người lạm dụng chức vụ, quyền hạn, hoặc cố ý làm trái pháp luật để phục vụ cho lợiích cá nhân” Mặc dù có nhiều định nghĩa khác nhau về tham nhũng nhưng có thểhiểu là tham nhũng chủ yếu vẫn thông qua các hành vi tham ô, hối lộ, lộng quyền,lộng hành, sách nhiễu gây khó khăn cho người khác, dùng quyền lực để mưu lợi cánhân, bao che cho hành vi vi phạm pháp luật, dùng tiền thao túng quyền lực, chiếmđoạt quyền lực

Tham nhũng là hành vi gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển bềnvững của đất nước đặc biệt là đối với các nước đang phát triển làm cho kinh tếchậm phát triển, thất thoát, lãng phí tài sản của dân, thiệt hại ngân sách, gây rối loạnnền kinh tế gia tăng khoảng cách giàu nghèo, tình trạng nghèo đói ngày càng trầmtrọng Hơn nữa, nó làm xói mòn lòng tin của nhân dân vào Đảng, vào Nhà nước,làm cho chế độ chính trị dần suy yếu từ bên trong, tạo điều kiện cho các thế lực thùđịch tấn công ta, dẫn đến sụp đổ nếu không kịp thời chấn chỉnh

Thực trạng báo động ở nước ta hiện nay là tệ tham nhũng ngày càng trầmtrọng, trở nên phổ biến trong tất cả các lĩnh vực từ công an đến hải quan, từ tàinguyên môi trường đến xây dựng, thuế, ngân hàng, y tế, giáo dục cho đến cả thanhtra, kiểm sát tòa án Từ lĩnh vực kinh tế cho đến cả chính trị với quy mô các vụ ánngày càng lớn, tính chất ngày càng nghiêm trọng, diễn biến phức tạp, thủ đoạn ngàycàng tinh vi Theo thống kê của Tổ chức Minh bạch Thế giới về chỉ số tham nhũngcủa các nước trên thế giới qua các năm Năm 2018 Việt Nam đạt 33/100 điểm, xếphạng 117/180 toàn cầu, giảm nhẹ 2 điểm so với năm 2017 Trước đó năm 2017.Việt Nam đạt 35/100 điểm, xếp hạng 107/180 toàn cầu Như vậy là chỉ sau 1 năm.Việt Nam đã tụt 10 hạng và trở thành quốc gia có chỉ số cảm nhận tham nhũng đứngthứ 117 trong tổng số 180 nước trên toàn cầu và có dấu hiệu đi xuống sau 2 nămthăng hạng

Hình 1 Chỉ số tham nhũng của Việt Nam qua các năm gần đây

Nguồn: Tổ chức Minh bạch Thế giới 2018

Số liệu thống kê trong những năm trở lại đây cho thấy tình trạng tham nhũng

ở nước ta ngày càng có xu hướng tăng lên Trong xã hội ta hiện nay, việc “bôi trơn”

quà cáp đã trở thành một thói quen có tính “quy luật” mà hầu như ai cũng ít nhấtmột lần nghĩ đến và thực hiện để được thiên vị ưu tiên “thuận buồn xuôi gió” Mặc

dù Đảng và Nhà nước ta đã ban hành nhiều văn bản về phòng, chống tham nhũng.nhưng cho đến nay vẫn chưa đẩy lùi được tham nhũng

Tham nhũng là một hiện tượng tồn tại ở tất cả các nước, song mức độ thamnhũng thì có khác nhau Tham nhũng đã được thừa nhận là một trở ngại đối với tăngtrưởng kinh tế và phát triển bền vững của quốc gia, làm giảm hiệu lực của nền hànhchính công và khiến chi tiêu công trở nên kém hiệu quả Đặc biệt, tham nhũng làmxói mòn nền pháp quyền và gây tổn hại đến uy tín của nhà nước cũng như làm giảmniềm tin của người dân vào hệ thống chính trị, nhất là các cơ quan nhà nước

Bên cạnh tham nhũng, xã hội cũng phải đối mặt đồng thời với rất nhiều vấn

đề bức xúc khác Để đánh giá toàn diện hơn mối quan ngại về tham nhũng, cả banhóm đối tượng phỏng vấn đều được yêu cầu thể hiện mức độ quan tâm của họ với

10 vấn đề mà xã hội đang gặp phải Kết quả cho thấy tham nhũng thu hút được rấtnhiều sự quan tâm của xã hội Cho dù tham nhũng không phải là vấn đề được quantâm thường xuyên nhất nếu so với những vấn đề khác mà xã hội đang đối mặt,nhưng xét về con số tương đối thì mức độ quan tâm vẫn rất cao: khoảng 75% sốngười được hỏi trong ba nhóm đối tượng đều cho biết họ quan tâm hoặc rất quantâm đến vấn đề tham nhũng

Mặc dù một số người dân quan tâm nhiều hơn đến các vấn đề khác, như chấtlượng giáo dục, giá cả sinh hoạt, an toàn thực phẩm nhưng rõ ràng tham nhũngvẫn được xem là một vấn đề nghiêm trọng Khi được hỏi về ba vấn đề bức xúc nhấtvới Việt Nam hiện nay thì hơn 1/3 số người được hỏi đã chọn tham nhũng (Hình 1)

Số CBCC chọn tham nhũng là một trong những vấn đề bức xúc nhất của quốc giacao hơn bất cứ vấn đề nào khác trong danh sách 10 vấn đề được nêu Đối với doanhnghiệp, tham nhũng được chọn là vấn đề bức xúc thứ hai, chỉ sau giá cả sinh hoạt.Kết quả này không đáng ngạc nhiên - do những đợt lạm phát gần đây đã gây ra bất

ổn lớn cho doanh nghiệp Đối với người dân, khi chọn ba vấn đề bức xúc nhất ởViệt Nam thì tham nhũng đứng thứ ba, chỉ sau giá cả sinh hoạt và tai nạn giaothông Rõ ràng, từ quan điểm của những người được phỏng vấn, tham nhũng vẫn làmột trong những mối quan ngại lớn nhất của toàn xã hội

Hình 2 Ba vấn đề bức xúc nhất đối với Việt Nam, theo quan điểm của CBCC, doanh nghiệp và người dân (%)

Thu nhập Giá cả sinh Tai nạn Chất Tham

hoạt giao thông lượng giáo nhũng dục Tệ nạn xã Ô nhiễm Chấthội môi lượng y tế Việc làm An toànthực phẩm

trường

EI CBCC a Doanh nghiệp ■ Người dân

Nguồn: Thanh tra Việt Nam (2013)

Thực ra, nhiều vấn đề khác mà Việt Nam đang gặp phải, như đã nêu trongHình 1, đều có thể liên quan đến tham nhũng Thí dụ, nếu mọi người lo ngại về tainạn giao thông thì họ cần có niềm tin rằng các cơ quan quản lý giao thông và thựcthi Luật giao thông đang ra quyết định để tăng mức độ an toàn giao thông chứkhông phải để tham nhũng Phần sau của Báo cáo sẽ trình bày nhận thức về thamnhũng trong lĩnh vực cảnh sát giao thông, y tế, giáo dục và thị trường việc làm trong

cơ quan nhà nước Vì tham nhũng làm giảm chất lượng các dịch vụ như y tế, giáodục, làm phương hại đến sự công bằng hay coi trọng tài năng trong thị trường việclàm trong cơ quan nhà nước, hoặc làm giảm tính nhất quán trong thực thi luật giaothông nên tham nhũng cũng đang góp phần gây ra nhiều vấn đề xã hội khác ở ViệtNam

Kết quả khảo sát khẳng định khi sử dụng dịch vụ công, người dân phải trả phíngoài quy định (Hình 2) Trong số những người có sử dụng dịch vụ, tỷ lệ người dânphải trả phí ngoài quy định cho cảnh sát giao thông là cao nhất, chiếm khoảng 47%

số người trả lời Hơn 30% nói họ phải trả chi phí ngoài quy định khi xin học chocon cái Khi xin việc trong các cơ quan nhà nước, 29% nói họ phải chi trả ngoài quyđịnh Dịch vụ y tế và xin giấy phép xây dựng, sửa chữa nhà cửa có tỷ lệ khoảng25% Một số người sử dụng dịch vụ nói họ vẫn phải trả phí ngoài quy định ngay cảvới những loại dịch vụ mà thông thường chúng ta không nghĩ điều này có thể xảy

ra, chẳng hạn như khi người nghèo sử dụng “bảo hiểm hay phúc lợi xã hội” và

“đăng ký khai sinh” cho trẻ sơ sinh

Hình 3 Tỷ lệ phải đưa hối lộ khi sử dụng dịch vụ hoặc giao dịch với các

cơ quan nhà nước, trong số những người dân có giao dịch (%)

chữa chữa điện nước

Nguồn: Thanh tra Việt Nam (2013)

Dân ta quan niệm: “phòng bệnh hơn chữa bệnh”, “phòng cháy hơn chữacháy” Vì vậy, trước hết đấu tranh chống tham nhũng phải bắt đầu từ phòng ngừatham nhũng Tác dụng của phòng ngừa tham nhũng có ý nghĩa sau:

Một là, các biện pháp phòng ngừa được thực hiện một cách thường xuyên sẽ

có tác dụng rộng khắp, có tính lan tỏa đến từng đối tượng, ngăn ngừa mầm mốnghành vi tham nhũng

Hai là, phòng ngừa tham nhũng sẽ làm giảm thiểu thiệt hại về kinh tế và

chính trị hơn là để tham nhũng xảy ra

Ba là, bên cạnh việc xây dựng, hoàn thiện cơ chế, bộ máy nhà nước pháp

quyền cũng đồng thời phải hoàn thiện các biện pháp phòng, chống tham nhũng

Để phòng, chống tham nhũng có hiệu quả theo chúng tôi định hướng cơ bản,chung nhất hiện nay chúng ta cần tập trung vào ba vấn đề lớn Một là phát huy vaitrò lãnh đạo của Đảng; hai là nâng cao vai trò quản lý của Nhà nước; ba là phát huy,khơi dậy tinh thần làm chủ của các tổ chức chính trị - xã hội, cơ quan truyền thông,báo chí và quần chúng nhân dân Cụ thể:

Đối với Đảng ta cần thành lập cơ quan phòng, chống tham nhũng độc lập nhưkinh nghiệm của một số nước; tăng cường công tác chính trị, tư tưởng đảng viên;tăng cường quản lý đội ngũ đảng viên; thường xuyên đưa nội dung kiểm điểm, phêbình, tự phê bình vào nề nếp sinh hoạt đảng theo Điều lệ Đảng, tinh thần Nghị quyếtTrung ương 4 khóa VIII và Nghị quyết Trung ương 4 khóa XI; đề cao trách nhiệm,

xử lý nghiêm khắc những cán bộ, đảng viên, nhất là những người giữ chức vụ trọngyếu trong bộ máy của Đảng và Nhà nước có biểu hiện tiêu cực hay thiếu tráchnhiệm để xảy ra tham nhũng ở các ngành, cơ quan đơn vị mình phụ trách Điều 5Luật Phòng, chống tham nhũng quy định: “người đứng đầu cơ quan, tổ chức, đơnvị, chịu trách nhiệm khi để xảy ra hành vi tham nhũng trong cơ quan, tổ chức, đơn

vị do mình quản lý, phụ trách”, Điều 10 Luật Cán bộ công chức quy định: “Tổ chứcthực hiện các biện pháp phòng, chống quan liêu, tham nhũng, thực hành tiết kiệm,chống lãng phí và chịu trách nhiệm về việc để xảy ra quan liêu, tham nhũng, lãngphí trong cơ quan, tổ chức, đơn vị”

Đối với cơ quan, chính quyền Nhà nước cần phải lấy tinh thần đấu tranhchống tham nhũng của Singapore để nghiên cứu, học tập, tăng cường chính sáchthưởng phạt để người ta không thể, không dám, không muốn, không cần thamnhũng Để làm được việc đó trước hết cần minh bạch, thực hiện minh bạch là công

cụ, biện pháp chống tham nhũng hiệu quả nhất Minh bạch trong nhiều vấn đề, lĩnhvực: trong khiếu nại của nhân dân, trong việc kê khai và quản lý tài sản, ngân sách,trong mua sắm, trong quản lý đất đai, nhà ở, vốn, nguồn viện trợ, đầu tư, Ngoài racũng có nhiều biện pháp khác được đề xuất cần được thực hiện cùng với việc minhbạch:

Thứ nhất, cần điều chỉnh, sửa đổi, bổ sung pháp luật nước ta, cần quy định

chặt chẽ hơn, xử lý nghiêm minh hơn, giảm bớt sự rườm rà không cần thiết các thủtục hành chính, phải có biện pháp chế tài đủ mạnh để những công chức thấy rằng

việc tham nhũng đem lại cho họ “mất” nhiều hơn “được”.

Thứ hai, cần cải cách hệ thống chính sách giáo dục ở nước ta, xóa bỏ tình

trạng đặt nặng lý thuyết, chú trọng đào tạo chuyên môn và phẩm chất đạo đức củathế hệ tương lai Đồng thời các cán bộ cấp cao phải đi đầu trong việc thực hiệngương mẫu, nâng cao phẩm chất đạo đức, chuyên môn Đồng thời tăng cường, củng

cố tư tưởng chính trị, rèn luyện cho các đảng viên, các cán bộ, công chức, viên chứcnhà nước để tăng cường sự vững mạnh của hệ thống chính trị và bộ máy nhà nướcta

Thứ ba là phải khắc phục đến mức tối đa mặt trái của nền kinh tế thị trường,

tăng cường định hướng xã hội chủ nghĩa, tăng cường cổ phần hóa, phát triển kinh tế

xã hội đồng bộ, giảm sự phân hóa giàu nghèo, hạn chế sự độc quyền Đồng thờităng lương, tăng phúc lợi, tạo sự công bằng, xứng đáng cho các công chức, viênchức Khi đồng lương đủ giúp họ trang trải cuộc sống thì họ cũng ít suy nghĩ đếntham nhũng hơn Giải pháp này cần hoạch định lâu dài và có kế hoạch cụ thể

Thứ tư, cần đẩy mạnh việc thanh tra, kiểm soát trong tất cả các lĩnh vực từ

chính trị, kinh tế đến xã hội, xử lý mạnh tay đối với các hành vi tham nhũng, làmgương cho người khác, tách riêng bộ phận Thanh tra ra khỏi Chính phủ Thực hiệnthanh tra toàn diện, từ trung ương đến địa phương, trên mọi lĩnh vực Tăng cườngquản lý tài sản, ngân sách, nguồn viện trợ cũng như việc sử dụng tài sản của Nhànước cũng như sử dụng chúng một cách hợp lý Phải dựa vào nhân dân và báo chí

để tăng cường công tác phòng, chống tham nhũng, đưa nhân dân vào các bộ phậnthanh tra, kiểm soát tham nhũng để hoạt động hiệu quả hơn, lắng nghe ý kiến,nguyện vọng của nhân dân Báo chí là công cụ đắc lực và hiệu quả trong việc ngănngừa và vạch trần tệ tham nhũng Đồng thời cũng cần hạn chế sự độc quyền của cáccán bộ, công chức trong một số lĩnh vực hay thủ tục nào đó dẫn đến tham nhũng

Thứ năm, cần tuyển chọn, chọn lọc kỹ càng khi phân công, bổ nhiệm các cán

bộ, công chức, bảo đảm phẩm chất đạo đức của các nhân viên nhà nước từ cấp thấpđến cấp cao Ngăn chặn tham nhũng từ lúc bắt đầu nhất là đối với các quan chứcđứng đầu và lực lượng thanh tra, quản lý Thường xuyên tổ chức kiểm tra, thanhlọc, giáo dục trong bộ máy nhà nước Lực lượng thanh tra, quản lý cần được tuyểnchọn đặc biệt kỹ càng vì đây là lực lượng có ảnh hưởng quan trọng đến quá trìnhphòng, chống và diệt trừ tệ tham nhũng ở nước ta

về chính trị, cần thực hiện dân chủ một cách triệt để hơn, toàn diện hơn Côngkhai, minh bạch với nhân dân Khẳng định tư tưởng Nhà nước là “của dân, do dân,

vì dân” và phát triển vững chắc dựa vào sức của nhân dân Theo các học giả trên thếgiới thì tham nhũng tỷ lệ nghịch với dân chủ Ở các nước phát triển, pháp luậtnghiêm minh thì khó mà thấy tình trạng tham nhũng diễn ra

Việc phòng chống tham nhũng cũng cần có sự hợp tác và hỗ trợ kinh nghiệm

từ các nước trên thế giới Đồng thời, cần đẩy mạnh tuyên truyền trong nhân dân về

ý thức phòng, chống tham nhũng, yêu cầu cả hệ thống chính trị và quần chúng nhândân cùng chung tay trong công cuộc phòng, chống tham nhũng, mạnh dạn tố cáo,

đóng góp ý kiến, thay đổi tâm lý không tốt đã ăn sâu vào không ít tầng lớp trong xãhội.

1.1 NHẬN THỨC VỀ VAI TRÒ CỦA XÃ HỘI TRONG PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG

1.2.1 Nhận thức về xã hội và mối quan hệ giữa xã hội với nhà nước

Để thực hiện phòng và chống tham nhũng, thiết nghĩ cần có những giải phápcăn cơ Muốn có giải pháp căn cơ, cần phân tích một cách có hệ thống, toàn diện vàlịch sử cụ thể cả các khía cạnh và các phạm trù liên quan, trong đó phải kể đếnphạm trù “xã hội” Phân tích ngữ nghĩa, chúng ta thấy phạm trù này chưa có sựthống nhất về cách hiểu Có quan điểm cho rằng xã hội là một tập thể hay một nhómnhững người được phân biệt với các nhóm người khác bằng các lợi ích, mối quan hệđặc trưng, chia sẻ cùng một thể chế và có cùng mục đích, lợi ích hay văn hóa.Những người Mácxít lại cho rằng xã hội sản phẩm của giới tự nhiên - một bộ phậnđặc thù của giới tự nhiên, nhưng nó lại là hình thức vận động cao nhất và mang tínhbao trùm các hình thức vận động khác, xã hội lấy mối quan hệ giữa người với ngườilàm nền tảng “Xã hội không phải gồm các cá nhân, mà xã hội biểu hiện tổng sốnhững mối liên hệ và những quan hệ của các cá nhân đối với nhau”3 Với tư cách làmột bộ phận đặc thù của giới tự nhiên, cùng với quá trình tiến hóa của tự nhiên, xãhội cũng có một quá trình phát triển lịch sử thể hiện bằng sự vận động, biến đổi, tiếnhóa và phát triển không ngừng trong cấu trúc của nó Ở mỗi giai đoạn lịch sử cụ thể,

có một dạng cơ cấu xã hội cơ bản đặc thù, có nền tảng là những mối quan hệ sảnxuất vật chất, những mối quan hệ kinh tế giữa người với người trên đó sẽ hình thànhnên một thượng tầng kiến trúc phù hợp Theo cách hiểu như trên, xã hội thường gắnliền với các hình thái kinh tế - xã hội và mỗi hình thái có một chế độ, nhà nướctương ứng

Theo bách khoa thư Việt Nam, phạm trù “xã hội” được hiểu theo hai nghĩa:nghĩa rộng và nghĩa hẹp Theo nghĩa hẹp, phạm trù “xã hội” được hiểu như kháiniệm hình thái kinh tế - xã hội của chủ nghĩa Mác - Lênin, nghĩa là: “một loại hệthống xã hội cụ thể trong lịnh sử, một hình thức nhất định của những quan hệ xãhội, là một kiểu loại xã hội nhất định đã hình thành trong lịch sử, ví dụ: Xã hộiphong kiến, xã hội tư bản, .”4 Theo nghĩa rộng “xã hội” là toàn bộ các hình thứchoạt động chung của con người đã hình thành trong lịch sử Khái niệm xã hộithường được dùng để chỉ một tập đoàn người được hiểu như một hiện thực của cácthành viên của nó, hoặc là chỉ một môi trường của con người mà cá nhân được hòanhập vào, môi trường đó được xem như là toàn bộ các lực lượng có tổ chức và có hệthống tôn ti trật tự tác động lên cá nhân

Lịch sử nhân loại là lịch sử phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội Trong

xã hội cộng sản nguyên thủy là thời kỳ chưa có giai cấp, chưa có nhà nước và phápluật Lúc này xã hội được tổ chức rất đơn giản, mọi thành viên trong xã hội đều bình

3 C.Mác và Ph Ăngghen Toàn tập, tập 46, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1998, tr.355

đẳng, tự do trong lao động và hưởng thụ với một cơ sở kinh tế mà nền tảng là chế

độ công hữu về tư liệu sản xuất và sản phẩm lao động Quyền lực tồn tại trong xãhội đó là quyền lực chung, nó chưa tách khỏi xã hội mà gắn liền với xã hội, hòanhập với xã hội Trong điều kiện đó, sở hữu là sở hữu chung của cả cộng đồng, xãhội chưa có sự phân chia sở hữu, cho nên cũng chưa có điều kiện để tham nhũng rađời Chế độ công hữu dần bị tan rã khi xã hội phát triển đến một trình độ cao hơn vàchế độ tư hữu ra đời Trong xã hội xuất hiện những nhóm người có lợi ích kinh tếkhác nhau, và dần phân chia thành các giai cấp có lợi ích đối lập nhau, các giai cấpkhác nhau luôn có xu hướng đấu tranh để bảo vệ lợi ích của mình Khi mâu thuẫngiai cấp trong xã hội trở nên sâu sắc và không thể dung hòa thì cần một thiết chếmới để điều hòa sự xung đột giai cấp, khi đó nhà nước ra đời Nói như V.I.Lênin:

“Nhà nước là sản phẩm và biểu hiện của những mâu thuẫn giai cấp không thể điềuhòa được Bất cứ ở đâu, hễ lúc nào và chừng nào mà, về mặt khách quan, nhữngmâu thuẫn giai cấp không thể điều hòa được, thì nhà nước xuất hiện Và ngược lại:

sự tồn tại của nhà nước chứng tỏ rằng những mâu thuẫn giai cấp là không thể điềuhòa được” Nhà nước ra đời trên cơ sở của cuộc đấu tranh giai cấp nhằm điều hòanhững lợi ích cơ bản, thậm chí đối lập nhau giữa các tập đoàn người khác nhau,giữa cá nhân hoặc tập đoàn người với xã hội Quyền lực nhà nước được thực hiệnbởi một bộ máy do con người điều khiển, bản tính của con người luôn tham lam,luôn đam mê quyền lực và có xu hướng lợi dụng quyền lực để đạt được nhiều thứquyền lợi khác như: của cải, danh vọng, quyền lực đứng trên sai khiến người khác,.Nói cách khác, quyền lực nhà nước luôn luôn có xu hướng bị tha hóa Do vậy, khinhà nước xuất hiện thì cũng đồng thời xuất hiện nhu cầu kiểm soát quyền lực nhànước và chống tha hóa quyền lực Nghiên cứu về quyền lực nói chung, quyền lựcchính trị nói riêng và cơ chế để thực thi quyền lực, người ta thấy rằng có rất nhiềucách thức để kiểm soát quyền lực nhưng kiểm soát quyền lực nhà nước bằng xã hộiđược coi là một công cụ hữu hiệu, căn bản và lâu đời nhất Ngay

4 Từ điển Bách khoa Việt Nam, tập 4, Nxb Từ điển bách khoa, Hà Nội, 2005, tr.964 từ thời kỳ chưa có nhà

nước, khi pháp luật chưa được ban hành thì loài người cũng đã có những cách thứcnhằm hạn chế quyền lực xã hội, thông qua các giá trị như: đạo đức, chế độ tự trị củacác địa phương, vùng, miền Thời phong kiến, bên cạnh luật pháp, những giá trị vàchuẩn mực đạo đức xã hội căn bản vẫn có sức thuyết phục điều tiết quyền lực nhànước như quan niệm dân là gốc của nước, nước là mẹ chung, nước lấy dân làm gốc,hay quan điểm đạo đức là pháp luật tối đa, pháp luật là đạo đức tối thiểu (Nho gia)

Như vậy, cùng với sự xuất hiện của nhà nước với tư cách là một thiết chếquyền lực công đặc biệt nhằm điều hòa các mâu thuẫn giai cấp về mặt lợi ích khôngthể điều hòa được thì cũng xuất hiện nhu cầu kiểm soát quyền lực nhà nước từ phía

xã hội (xã hội công dân) Sự kiểm soát quyền lực nhà nước bằng xã hội công dân

một mặt đảm bảo cho nhà nước hoạt động trong khuôn khổ vì lợi ích chung củacộng đồng, hạn chế sự tha hóa, lạm dụng quyền lực nhà nước, sự tùy tiện trong việcthực thi quyền lực nhà nước và trên hết là sự kiểm soát từ phía xã hội để đảm bảocho nhà nước thực hiện đúng chức năng duy trì trật tự xã hội (chức năng thống trịgiai cấp) để phát triển xã hội (chức năng xã hội của nhà nước).

Do đó, có thể khẳng định sự kiểm soát nhà nước từ phía xã hội hay thực hiện

xã hội công dân là mối quan hệ tất yếu khách quan xuất phát từ chính nguồn gốc rađời của nhà nước, là yếu tố thiết yếu cho sự tồn tại và phát triển của nhà nước Bất

cứ khi nào quyền lực nhà nước bị tha hóa, quyền lực nhà nước bị lạm dụng thì lúc

đó lại xuất hiện nhu cầu kiểm soát quyền lực nhà nước cao hơn bởi xã hội Cũngnhư vậy, lúc nào đó nhà nước thiếu quan tâm đến các chức năng xã hội của mình,các giá trị xã hội không được đảm bảo thực thi, khế ước xã hội bị phá vỡ (Jean JackRousseau), lợi ích chung của cộng đồng dân cư trong xã hội sẽ bị đe dọa, sự phảnkháng và mâu thuẫn giữa các nhóm lợi ích, các giai cấp xã hội sẽ lên cao, khi đónhu cầu về một nhà nước mới để điều hòa xung đột lợi ích trong xã hội sẽ xuất hiện

và ngày càng cấp bách hơn Ngược lại, khi xã hội không có nhu cầu về kiểm soátquyền lực nhà nước nghĩa là khi đó, các lợi ích và giá trị xã hội đều được thực thihiệu quả trên thực tế, trong xã hội không có mâu thuẫn lợi ích sâu sắc giữa các giatầng Khi đó, xã hội được gọi là xã hội ổn định, hòa bình và phát triển - nền tảngvững chắc cho một nhà nước phát triển bền vững

1.2.2 Nhận thức về khái niệm phòng, chống tham nhũng và vai trò của

xã hội trong phòng, chống tham nhũng

1.2.2.1 Nhận thức về khái niệm phòng, chống tham nhũng

Theo cách hiểu thông thường, tham nhũng là hành vi lợi dụng quyền hạn đểchiếm đoạt các lợi ích một cách phi pháp Có thể thấy, hành vi tham nhũng chỉ nảysinh trên cơ sở quyền lực nhà nước, gắn chặt với quyền lực nhà nước Vì vậy, thamnhũng là một hiện tượng xã hội gắn liền với sự hình thành giai cấp và sự ra đời, pháttriển của bộ máy nhà nước Khái niệm tham nhũng gắn bó chặt chẽ và hữu cơ với sựtồn tại và phát triển của bộ máy nhà nước về mặt lý luận, không thể có tham nhũngngoài nhà nước, tách khỏi bộ máy quản lý, cai trị như Montesquie đã quan niệm:

“mọi người có quyền lực đều có xu hướng lạm dụng quyền lực đó” Tuy vậy, hìnhthức, tính chất, mức độ và phương thức tham nhũng không phải lúc nào và chế độnào cũng giống nhau Nó thay đổi, tùy thuộc vào bối cảnh kinh tế, chính trị, xã hộitừng thời kỳ và phụ thuộc vào mối quan hệ giữa sự quan tâm của xã hội đối với vấn

đề tham nhũng, đặc biệt trong mối quan hệ với nền dân chủ Vì vậy, khi nhìn nhận,đánh giá để đưa ra khái niệm về tham nhũng thì lại khó có điểm chung giữ các nhànghiên cứu, học giả Tùy thuộc vào cách thức tiếp cận, góc độ đánh giá, tùy thuộcvào hình thức tham nhũng và biểu hiện của tham nhũng ở từng thể chế chính trị, xã

hội và hoàn cảnh kinh tế khác nhau mà có nhiều khái niệm khác nhau về thamnhũng.

Ví dụ: người Áo quan niệm: tham nhũng là hiện tượng lừa đảo, hối lộ, bóclột Người Đức lại nêu khái niệm: tham nhũng là hiện tượng mất phẩm chất, hối lộ,đút lót, thường xảy ra đối với công chức có quyền hành Trong khi đó người Thụy

Sĩ thì cho rằng, tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụngchức vụ, quyền hạn để sách nhiễu, tham ô, nhận hối lộ hoặc cố ý làm trái chínhsách, chế độ, thể chế về kinh tế - tài chính vì động cơ vụ lợi, gây thiệt hai cho tài sảncủa nhà nước, tập thể và cá nhân, xâm phạm hoạt động đúng đắn của các cơ quannhà nước và tổ chức chính trị, xã hội

Khái niệm tham nhũng được xem là chính thống tại thời điểm hiện tại củaViệt Nam được quy định trong Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2005 Khoản 2Điều 1 Luật này quy định: “Tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyềnhạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi”

Như vậy trên thực tế có rất nhiều khái niệm khác nhau về tham nhũng nhưngnhìn chung đều thống nhất ở ba đặc điểm quan trọng của tham nhũng và cũng là badấu hiệu đặc trưng để nhận diện tham nhũng:

Một là, được thực hiện bởi người có chức vụ quyền hạn

Hai là, có sự lạm dụng hay lợi dụng chức vụ, quyền hạn

Ba là, có động cơ vụ lợi cá nhân nhằm thu lợi bất hợp pháp

Chính vì chỉ nảy sinh trên cơ sở quyền lực nhà nước và gắn chặt với quyềnlực nhà nước, tham nhũng nảy sinh song song và gắn chặt với quá trình vận hành và

sử dụng quyền lực công Tác hại của tham nhũng là vô cùng to lớn và gây hậu quảnghiêm trọng nên phòng, chống tham nhũng là một nhu cầu tất yếu, một nhiệm vụsống còn đối với Nhà nước Xuất phát từ điều kiện kinh tế xã hội cũng như thựctrạng tham nhũng ở nước ta hiện nay, Đảng ta xác định đấu tranh phòng, chốngtham nhũng là một cuộc chiến đấu lâu dài, không nóng vội và là một quá trình tựhoàn thiện bộ máy nhà nước Trong đó, chống tham nhũng đi đôi với phòng ngừa,coi phòng ngừa là chính

Từ kinh nghiệm và các giải pháp phòng, chống tham nhũng đã được thựchiện có thể hiểu chống tham nhũng là hệ thống những biện pháp, cách thức đượcthực hiện nhằm ngăn ngừa, phát hiện và xử lý các hành vi tham nhũng Bên cạnhviệc ngăn ngừa, phát hiện và xử lý các hành vi tham nhũng, cuộc đấu tranh chốngtham nhũng của Việt Nam còn nhằm đến mục tiêu quan trọng hơn đó là thông quađấu tranh chống tham nhũng để tìm ra được những khiếm khuyết của bộ máy nhànước, từ đó đưa ra những giải pháp khắc phục nhằm hoàn thiện bộ máy, đảm bảohiệu lực, hiệu quả trong công tác quản lý nhà nước Thông qua việc phát hiện, điềutra và xử lý hành vi tham nhũng, có thể rút ra được những nguyên nhân, điều kiệnphát sinh tham nhũng và trên cơ sở đó phải tổng hợp và đúc rút ra những biện pháptích cực để chủ động phòng ngừa Nói cách khác, cuộc đấu tranh chống tham nhũng

còn nhằm hoàn thiện thể chế, hoàn thiện bộ máy để thủ tiêu cơ hội, đẩy lùi điều kiện

có thể phát sinh hành vi tham nhũng Bên cạnh đó, cùng với sự phát triển của nhànước, vai trò của xã hội dân sự ngày càng được thể hiện phù hợp hơn, là một yêucầu của xây dựng nhà nước pháp quyền Trong đấu tranh chống tham nhũng, cùngvới nhà nước, các tổ chức xã hội cũng đang dần có sự thể hiện vai trò, trách nhiệmcủa mình, nhất là trong phát hiện, tố cáo các hành vi tham nhũng

Có thể hiểu, phòng ngừa tham nhũng là những biện pháp, cách thức tác độngđược nhà nước, xã hội và công dân thực hiện nhằm ngăn ngừa, hạn chế nhữngnguyên nhân phát sinh tham nhũng, qua đó làm giảm tác hại do hành vi tham nhũnggây nên

Vậy tại sao cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng ở nước ta hiện nay lạicoi trọng công tác phòng ngừa và vai trò của xã hội đến đâu trong phòng ngừa thamnhũng?

Kinh nghiệm đấu tranh phòng, chống tham nhũng trên thế giới cho thấy đểchống tham nhũng triệt để, phải sử dụng tối đa các biện pháp có thể bởi tham nhũngđược coi là một căn bệnh nan y Trước tình hình tham nhũng phức tạp và nghiệmtrọng như ở nước ta hiện nay thì phòng ngừa là phương thuốc mang lại hiệu quả cao

và ít tốn kém Dựa trên phương châm phòng hơn chống, các biện pháp phòng ngừa

sẽ có tác dụng ngăn chặn những mầm mống dễ phát sinh tham nhũng ngay từ đầu.Thông qua nghiên cứu về nguồn gốc, nguyên nhân phát sinh tham nhũng, chúng ta

có thể đề ra những biện pháp phòng ngừa cụ thể phù hợp từng lĩnh vực, từng đốitượng nhằm triệt tiêu môi trường có thể nảy sinh tham nhũng Việc áp dụng các biệnpháp phòng ngừa được thực hiện thường xuyên, liên tục không những có tác dụngngăn chặn, còn đồng thời phát hiện sớm các hành vi tham nhũng có thể gây ra

Áp dụng các biện pháp phòng ngừa triệt để có thể giảm nguy cơ tham nhũng

và cũng chính là biện pháp nhằm cải cách và đổi mới thể chế nhằm phù hợp với yêucầu chung của tiến trình cải cách hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước cũng như đổimới, cải cách phương thức điều hành nền kinh tế, xã hội nói chung Với ý nghĩaquan trọng như vậy, có thể nói chủ trương chống tham nhũng đi đôi với phòng ngừatham nhũng, coi trọng phòng ngừa là một lựa chọn tất yếu, và là yêu cầu xuất phát

từ thực tiễn khách quan của cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng ở nước tahiện nay

I.2.2.2 Vai trò của xã hội trong phòng, chống tham nhũng

Xuất phát từ đặc thù thể chế chính trị tại Việt Nam, vai trò xã hội tròngphòng, chống tham nhũng được tập trung vào một số chủ thể nhất định, bao gồm:Mặt trận tổ quốc, doanh nghiệp và các hiệp hội ngành nghề, báo chí, ban thanh tra

nhân dân và công dân Có thể nói đây là những tổ chức nòng cốt, có vai trò quantrọng trong công tác phòng, chống tham nhũng Tuy nhiên, bên cạnh đó, còn nhiềucác tổ chức cấu thành của xã hội dân sự như các tổ chức phi chính phủ, các đoàn thể

xã hội, các tổ chức cộng đồng , cũng có vai trò quan trọng trong công tác này Tuynhiên, trong khuôn khổ phạm vi của tài liệu khảo chúng tôi chỉ tập trung nghiêncứu, đánh giá vai trò của các tổ chức được qui định thông qua các Nghị định số47/2007/NĐ-CP ngày 27/3/2007 của Chính phủ về vai trò, trách nhiệm của xã hộitrong phòng, chống tham nhũng; Chỉ thị số 27-CT/TW ngày 10-01-2019 của BộChính trị Về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác bảo vệ người pháthiện, tố giác, người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; Chỉ thị số10/CT-TTg ngày 22/4/2019 của Thủ tướng Về việc tăng cường xử lý, ngăn chặn cóhiệu quả tình trạng nhũng nhiễu, gây phiền hà cho người dân, doanh nghiệp tronggiải quyết công việc

Như trên đã phân tích, từ khi nhà nước xuất hiện thì nhu cầu kiểm soát quyềnlực nhà nước cũng bắt đầu nảy sinh bởi quyền lực nhà nước luôn có xu hướng bị thahóa, cá nhân có vai trì vị trí có xu hướng lạm dụng quyền lực Bởi vì quyền lực nhànước được thực thi thông qua con người cụ thể và khi những con người cụ thể sửdụng quyền lực nhà nước vì lợi ích cá nhân thì đó được gọi là tham nhũng hay tham

ô Như vậy trong xã hội có giai cấp, khi nhà nước xuất hiện thì khi đó cũng bắt đầuxuất hiện tham nhũng Trong xã hội chưa có giai cấp, quyền lực là quyền lực xã hộikhông phải là cơ sở để nảy sinh tham nhũng mà là tham nhũng chỉ xuất hiện trong

xã hội có giai cấp, có tư hữu có sự xuất hiện của nhà nước thì khi đó có sự xuất hiệncủa tham nhũng Do đó có thể nói tham nhũng là một hiện tượng lịch sử Nói cáchkhác, tham nhũng là một điển hình rõ ràng nhất, cụ thể nhất và sinh động nhất của

sự tha hóa quyền lực nhà nước Vì vậy, từ những phân tích như trên, trong phòng,chống tham nhũng và giám sát quyền lực nhà nước từ phía xã hội có vai trò sau:

Một là, sự kiểm soát nhà nước từ phía xã hội là một đảm bảo nhằm hạn chế

tối đa sự lạm dụng quyền lực nhà nước vì mục đích cá nhân - một biểu hiện chủ yếucủa tham nhũng Trong triết lý nhân sinh của Phật giáo thì con người có bản tínhtham sân si Hàn Phi tử thì cho rằng bản chất con người là tham lam, hám lợi; thíchđiều lợi tìm nó, gét cái hại và tránh nói Mà một trong những biểu hiện của nó làtham lam, đam mê quyền lực Điều này dẫn đến khó kiểm soát, gây lên tổn thất chongười khác và cho xã hội Do đó, việc tổ chức quyền lực và sử dụng quyền lực nếukhông có những rào chắn, sự kiểm soát thì rất dễ bị thao túng Sự kiểm soát quyềnlực luôn được đặt ra ở bất kỳ nhà nước nào từ khi nhà nước xuất hiện nhưng chỉđược giải quyết một cách triệt để và bài bản hơn vì mục đích của sự bảo đảm nhânquyền trong cách mạng tư sản Càng ngày, sự kiểm soát, giới hạn quyền lực nhànước càng gắn bó mật thiết với dân chủ và việc xây dựng một xã hội dân chủ Trongmột xã hội dân chủ, sự kiểm soát nhà nước từ phía xã hội được mở rộng nhất và khi

đó, mọi hoạt động của nhà nước đều phải công khai và nằm trong tầm kiểm soát của

xã hội và khi đó, mọi sự lạm quyền hay tùy tiện của nhà nước thông qua hành vi từcông chức cho đến viên chức nhà nước sẽ ít có cơ hội diễn ra và do đó, tham nhũngkhó nảy sinh Từ góc độ này có thể thấy rằng, sự kiểm soát nhà nước từ phía xã hội

là đương nhiên, là tất yếu xuất phát từ chính nguồn gốc ra đời của nhà nước Tất cả

những vấn đề này đã được Motesqieu và Rousseau bàn trong tác phẩm Tinh thần pháp luật và Khế ước xã hội.

Hai là, sự giám sát và kiểm soát nhà nước từ phía xã hội là một bảo đảm để

quyền con người được thực hiện, để nhà nước thực thi tốt chức năng xã hội củamình - một điều kiện phòng ngừa tham nhũng từ xa

Một trong những quyền thiêng liêng nhất của con người đó là quyền được

sống, quyền tự do mưu cầu hạnh phúc (Hồ Chí Minh trong Tuyên ngôn độc lập).

Các quyền đó được hiện thực hóa bằng nhu cầu thiết yếu hàng ngày mà trước hết lànhu cầu về ăn mặc, ở, đi lại, học tập , cùng với sự phát triển của xã hội những nhucầu tinh thần và vật chất của con người không ngừng lớn hơn, cao hơn và do đó,con người tìm nhiều cách thức để đạt được những mục đích này Cách tốt nhất, hiệuquả nhất và nhanh nhất để thực hiện các lợi ích kinh tế của cá nhân là tham nhũng

Do vậy, việc thực hiện lợi ích này luôn có xu hướng sẽ làm phương hại đến lợi ích

cá nhân khác, của tập thể hay xã hội Nói cách khác, việc thực hiện quyền của một

cá nhân có địa vị vì luôn có xu hướng lạm dụng quyền lực nhà nước nên luôn có xuhướng làm phương hại đến quyền của cá nhân, chủ thể trong xã hội Nếu việc thựchiện quyền lực nhà nước của chủ thể nhân danh quyền lực ấy bị đặt dưới một cơ chếkiểm soát quyền lực chặt chẽ và chịu sự giám sát của xã hội thì khả năng quyền lựcnhà nước được thực thi nghiêm minh, công bằng sẽ cao hơn

Khi quyền nhà nước được thực hiện nghiêm minh thì cơ hội cho mọi chủ thể trong

xã hội là ngang bằng nhau, đồng nghĩa với việc quyền con người được đảm bảothực thi đối với mọi cá nhân bời khi đó, cơ hội cho tham nhũng nảy sinh là rất ít và

cơ hội để vạch trần tham nhũng rất cao Ở khía cạnh này, vai trò giám sát hoạt độngnhà nước của xã hội đóng vai trò là nhân tố đảm bảo sự vận hành của bộ máy nhànước sẽ trong một khuôn khổ có rất ít cơ hội cho tham nhũng này sinh Do vậy vaitrò giám sát của xã hội là không thể thiếu, đảm bảo cho các yếu tố dân chủ của nhànước được thực thi có hiệu quả trên thực tế

Đối với Việt Nam, vai trò của xã hội trong đấu tranh phòng chống thamnhũng không chỉ xuất phát từ lý thuyết về sự kiểm soát nhà nước từ phía xã hội màcòn xuất phát từ bản chất của nhà nước ta: “Nhà nước của dân, do nhân dân và vìnhân dân” như Hiến pháp năm 1946 đã ghi nhận Lợi ích của Nhà nước, của Đảng

là lợi ích của nhân dân, tham nhũng làm tổn hại đến lợi ích của nhà nước của xã hộicũng là tổn hại lợi ích của nhân dân Do vậy, tham nhũng là kẻ thù của Nhà nước,

của Đảng và của xã hội, của toàn thể nhân dân Việt Nam, chống tham nhũng khôngchỉ là nhiệm vụ của Nhà nước, của Đảng mà là nhiệm vụ của toàn xã hội Trong cácnghị quyết, văn kiện của Đảng, vai trò của quần chúng nhân dân trong sự nghiệpcách mạng nói chung và trong công tác phòng, chống tham nhũng nói riêng luônđược đề cao Nghị quyết Trung ương lần thứ 3 khóa X về tăng cường sự lãnh đạocủa đảng đối với công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí tiếp tục khẳng định:

“Tăng cường công tác giám sát của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức quần chúng;chú trọng kiểm tra, thanh tra, giám sát việc sử dụng các quỹ từ thiện, nhân đạo.Thực hiện Quy chế dân chủ cơ sở gắn với công tác phòng, chống tham nhũng, lãngphí Nâng cao hiệu quả thanh tra nhân dân khắc phục bệnh hình thức”

Thực tế cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng trong những năm qua chothấy đa số các vụ tham nhũng lớn được vạch trần bắt đầu từ sự phát hiện của báo chí

và các cơ quan thông tấn và thông qua phát giác của quần chúng nhân dân Đây lànhững lực lượng hùng hậu mà chúng ta cần tận dụng nhằm tấn công vào thamnhũng Thông qua việc tuyên truyền, giáo dục người dân tham gia đấu tranh chốngtham nhũng, vạch mặt và lên án những hành vi tham nhũng, cũng như phát hiện tìnhhình tham nhũng ở các địa phương, bộ, ngành, để tư lệnh các ngành, thủ trưởng cáccấp nêu cao trách nhiệm của mình trong cuộc đấu tranh đầy khó khăn này Thực tếcho thấy việc mở rộng dân chủ, thực hiện phương châm “dân biết, dân bàn, dân làm,dân kiểm tra, dân hưởng lợi” là biện pháp phòng ngừa tham nhũng trên thực tếmang lại hiệu quả to lớn Cơ chế thực thi dân chủ, thực hiện quyền giám sát trựctiếp của nhân dân là một trong các kênh giám sát đối với cán bộ công chức bên cạnhcác kênh giám sát thông qua thực thi pháp luật, sự kiểm tra của tổ chức Đảng

Từ vị trí của mình trong hệ thống chính trị, ảnh hưởng trong đời sống xã hội,hoạt động của Mặt trận Tổ quốc, doanh nghiệp và các hiệp hội ngành nghề, báo chí

và các đoàn thể nhân dân có vai trò quan trọng trong công cuộc đấu tranh chốngtham nhũng, đặc biệt là trong công tác phòng ngừa tham nhũng Cu thể vai trò củatừng chủ thể như sau:

- Vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên phòng, chống tham nhũng

Trong quá trình đấu tranh làm cách giải phóng dân tộc, bằng nhiều tên gọikhác nhau tùy theo yêu cầu lịch sử, cho đến nay mặt trận Tổ quốc Việt Nam là một

bộ phận cấu thành của hệ thống chính trị Vai trò của Mặt trận Tổ quốc trong hệthống chính trị và đời sống xã hội đã được khẳng định và chứng minh trong suốtquá trình lịch sử giành chính quyền và xây dựng đất nước từ khi Đảng Cộng SảnViệt Nam ra đời Có thể nói vai trò của Mặt trận Tổ quốc trong đời sống chính trị -

xã hội của nước ta là vấn đề vấn đề truyền thống đã được lịch sử đấu tranh cáchmạng của nhân dân ta ghi nhận: “Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể thành

viên có vai trò rất quan trọng trong sự nghiệp đại đoàn kết toàn dân, xây dựng vàbảo vệ Tổ quốc ” Đó là củng cố, tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân tạo nên

sự đồng thuận về chính trị và tinh thần trong nhân dân thắt chặt mật thiết giữa nhândân với Đảng và Nhà nước để thực hiện thắng lợi công cuộc đổi mới

Vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đã được ghi nhận trong Hiến phápnăm 1992 Hiến pháp xác định rõ: “Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là cơ sở chính củachính quyền nhân dân Mặt trận phát huy truyền thống đoàn kết toàn dân, tăngcường sự nhất trí về chính trị và tinh thần trong nhân dân, tham gia xây dựng vàcủng cố chính quyền nhân dân cùng Nhà nước chăm lo và bảo vệ lợi ích chính đángcủa nhân dân động viên nhân dân thực hiện quyền làm chủ, nghiêm chỉnh thi hànhHiến pháp và pháp luật, giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước, đại biểu dân cử

và cán bộ, viên chức nhà nước”

Cụ thể hóa quy định của Hiến pháp, Luật Mặt trận Tổ quốc 2015 qui định:

“Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là nơi thể hiện ý chí, nguyện vọng, tập hợp khối đạiđoàn kết toàn dân, phát huy quyền làm chủ của nhân dân, nơi hiệp thương, phối hợp

và thống nhất hành động của các thành viên, góp phần giữ vững độc lập dân tộc,chủ quyền quốc gia, toàn vẹn lãnh thổ, thực hiện thắng lợi sự nghiệp cộng nghiệphóa, hiện đại hóa đất nước vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, vănminh”

Với mạng lưới rộng khắp, hoạt động theo nguyên tắc tự nguyện, hiệp thươngdân chủ, phối hợp và thống nhất hành động, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đã quy tụ

và tập hợp đông đảo quần chúng nhân dân tham gia xây dựng khối đại đoàn kết toàndân, tăng cường sự nhất trí về chính trị và tinh thần trong nhân dân; tuyên truyền,động viên nhân dân huy quyền làm chủ, thực hiện đường lối, chủ trương, chính sáchcủa Đảng, nghiêm chỉnh thi hành Hiến pháp và pháp luật thực hiện việc giám sátmang tính nhân dân, hỗ trợ cho công tác giám sát, kiểm tra, thanh tra của Nhà nước,nhằm góp phần xây dựng và bảo vệ Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Namtrong sạch, vững mạnh, hoạt động có hiệu lực, hiệu quả, bảo vệ quyền và lợi íchchính đáng của nhân dân Thực tế lịch sử đã chứng minh, với hệ thống các tổ chứcthành viên rộng khắp Mặt trận Tổ quốc có những điều kiện và cơ sở để thực hiện cóhiệu quả vai trò của mình trong việc tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật vàcác chương trình phát triển xã hội phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế, xã hội củanhà nước Đây chính là cơ sở thực tiễn vững chắc để chúng ta tin rằng, Mặt trận Tổquốc Việt Nam và các tổ chức thành viên sẽ phát huy tốt bai trò của mình trongcông tác phòng, chống tham nhũng thông qua hoạt động tuyên truyền, phổ biến giáodục pháp luật cũng như phối hợp trong công tác giám sát tại cơ sở, khuyến khíchtinh thần chủ động, tích cực đấu tranh chống tham nhũng trong nhân dân

Trên tinh thần đó, trong các chủ trương, giải pháp phòng, chống tham nhũng

mà Đảng ta đề ra đã nhấn mạnh cần huy động sự tham gia của toàn xã hội trongcông tác này, trong đó nhấn mạnh vai trò của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức thànhviên cần: tăng cường công tác giám sát của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức quầnchúng; chú trọng kiểm tra, giám sát việc sử dụng các quỹ từ thiện, nhân đạo; thựchiện Quy chế dân chủ ở cơ sở gắn với công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí;nâng cao hiệu quả thanh tra nhân dân, khắc phục bệnh hình thức Nghị quyết Đạihội đại biểu toàn quốc Lần thứ IX của Đảng đã nêu rõ: Mặt trận Tổ quốc Việt Nam,các tổ chức thành viên là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân, nơi thể hiện ýchí, nguyện vọng, nơi tập hợp khối đại đoàn kết toàn dân góp phần xây dựng Nhànước trong sạch, vững mạnh; tham gia xây dựng chỉnh đốn Đảng, thực hiện giámsát của nhân dân đối với công tác và đạo đức, lối sống của cán bộ, công chức, đảngviên, đại biểu dân cử và các cơ quan nhà nước.

Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng nêu rõ: Nhà nướccần ban hành cơ chế, chính sách để Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thực hiện tốt chứcnăng giám sát, phản biện xã hội, Đảng đoàn Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốcViệt Nam và các tổ chức hành viên chỉ đạo thực hiện tốt công tác giám sát, đảngviên các tầng lớp nhân dân tích cực tham gia phòng, chống tham nhũng, lãng phí.Pháp luật về phòng, chống tham nhũng cũng đã có những quy định rất cụ thể nhằmphát huy vai trò của mặt trận Tổ quốc và các tổ chức thành viên trong phòng, chốngtham nhũng

- Vai trò của doanh nghiệp, hiệp hội ngành nghề trong phòng, chống tham nhũng

Các doanh nghiệp và doanh nhân ngày càng đóng vai trò quan trọng trongquá trình phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Việc Nhànước quyết định lấy ngày 9/2 là ngày Doanh nhân Việt Nam và các cuộc gặp hàngnăm của Thủ tướng Chính phủ với các doanh nghiệp thể hiện rõ thái độ trân trọngcủa xã hội đối với sự đóng góp của các doanh nghiệp góp phần chấn hưng đất nướcđồng thời cũng thể hiện thái độ cầu thị của các cơ quan nhà nước trong việc lắngnghe ý kiến phản ánh từ các doanh nghiệp đối với hoạt động quản lý và cơ chế quản

lý để có biện pháp khắc phục kịp thời những khó khăn vướng mắc, tạo điều kiệncho doanh nghiệp hoạt động đúng pháp luật và thuận lợi trong việc phát triển hoạtđộng sản xuất kinh doanh Từ việc thừa nhận vai trò của doanh nhân và doanhnghiệp của chính phủ, quan niệm “nhất sỹ nhì nông tam công tứ thương” không cònphù hợp

Các doanh nghiệp, hiệp hội ngành nghề có vai trò quan trọng trong việcphòng ngừa tham nhũng Bởi lẽ, đây là nhóm chủ thể quyết định đến “sức khỏe” củanền kinh tế và là đối tượng sử dụng dịch vụ công nhiều nhất Do vậy, họ cũng lànhóm đối tượng mà hành vi tham nhũng hướng tới nhiều nhất, bị ảnh hưởng trực

tiếp bởi hành vi tham nhũng Doanh nghiệp luôn được coi là “đối tác” với các cơquan chức năng, người có thẩm quyền trong khu vực công trong “mối quan hệ thamnhũng”, nếu “nguồn cung” quan trọng này của tham nhũng bị hạn chế và mất đi,tham nhũng sẽ giảm đáng kể Thực tế những năm qua, các doanh nghiệp là nạnnhân của tệ nạn tham nhũng của quyền sách nhiễu từ những người có chức vụquyền Bên cạnh đó, nhiều doanh nghiệp nhằm đạt được những mục đích kinhdoanh hay lợi nhuận của mình thường tìm mọi cách để lót tay, đưa hối lộ với cán bộcông chức nhằm đạt được những lợi thế trong kinh doanh Bên cạnh đó, trong bảnthân các doanh nghiệp cũng luôn tiềm ẩn các nguy cơ phát sinh tham nhũng, lợidụng chức vụ, quyền hạn được giao để trục lợi, làm thất thoát tài sản của doanhnghiệp và ảnh hưởng đến các cơ quan hệ kinh tế lành mạnh trong doanh nghiệp vàthị trường Điều đó làm ảnh hưởng đến những doanh nghiệp làm ăn lành mạnh,chấp hành nghiêm chỉnh pháp luật, làm xấu đi môi trường kinh doanh cũng như tạo

ra sự bất bình đẳng trong xã hội

Hậu quả và mối liên hệ giữa tham nhũng với khu vực doanh nghiệp đã đượcxác định, do vậy, cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng hiện nay ở hầu hết cácquốc gia trên thế giới đều được tiến hành ở cả khu vực công và khu vực doanhnghiệp Bên cạnh Công ước Phòng, chống tham nhũng của Liên hợp quốc thì các tổchức phi chính phủ trên thế giới cũng có các Hiệp ước qui định về phòng, chốngtham nhũng trong khu vực tư như Công ước Chống hối lộ công chức nước ngoàitrong các giao dịch kinh doanh quốc tế của OECD Điều đó cho thấy doanh nghiệp

và hiệp hội doanh nghiệp, hiệp hội ngành nghề có vai trò vô cùng quan trọng đốivới cuộc đấu tranh chống tham nhũng ở mọi nơi trên thế giới nói chung và ViệtNam nói riêng

Việt Nam, chúng ta chủ trương phòng, chống tham nhũng trong khu vực công

là chủ yếu bởi chúng ta xã định phòng, chống tham nhũng có trọng tâm, trọng điểm

và muốn tập trung lực lượng để chống tham nhũng có hiệu quả Tuy vậy, doanhnghiệp và hiệp hội doanh nghiệp, hiệp hội ngành nghề luôn được xác định là mộttrong những chủ thể đóng vai trò quan trọng trong cuộc đấu tranh này Phát huy vaitrò của doanh nghiệp, hiệp hội doanh nghiệp, hiệp hội ngành nghề trong đấu tranhphòng, chống tham nhũng luôn được gắn với việc xây dựng đạo đức kinh doanh vàvăn hóa của doanh nghiệp, xây dựng môi trường cạnh tranh lành mạnh giữa cácdoanh nghiệp Vì vậy, tham gia tích cực vào cuộc đấu tranh phòng, chống thamnhũng vừa là trách nhiệm vừa là đòi hỏi tất yếu của doanh nghiệp và những ngườihoạt động trong lĩnh vực sản xuất kinh doanh

- Vai trò của báo chí và các phương tiện truyền thông trong phòng, chống tham nhũng

Khi bàn về vai trò của báo chí đối với công tác phòng, chống tham ô, lãng phí

Bác Hồ đã từng nói: “Các báo chí phân biệt: có thứ trộm cắp xấu xa, kín đáo, có thứtrộm cắp đường hoàng” Báo chí phải tạo nên một phong trào quần chúng gớm ghét,bao vây lũ giặc ấy gây nên cuộc vận động trong công nông chống trộm cắp: làmcho lũ trộm cắp “đường hoàng” cũng như trộm cắp kín đáo - không sống còn được”.Đây là một công việc khó khăn, phức tạp, hiểm nghèo, nhưng nhà báo không đượcphép lùi bước, phải làm thật tốt để đáp ứng đòi hỏi chính đáng của đông đảo quầnchúng nhân dân, góp phần thực hiện công bằng xã hội, khôi phục trật tự kỷ cươngtrong mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội Báo chí tham gia và tham gia đắclực chống tham nhũng, làm sáng tỏ, đưa ra công khai, phơi bày trước dư luận xã hộinhững sự thật để nhân dân phán xét Chính từ sự phán xét của đông đảo quần chúngnhân dân mà dư luận xã hội có sức mạnh Sức mạnh đó cũng chính là nguồn tiếpsức cho báo chí nâng cao tính chiến đấu của mình Và ngược lại, nhờ sức mạnh củacông luận mà quần chúng nhân dân được cổ vũ, tạo thêm quyết tâm và dũng khí đấutranh.

Trong những năm quan khi nước ta thực hiện quá trình đổi mới, các phươngtiện thông tin đại chúng nói chung, báo chí nói riêng đã có những đóng góp xứngđáng vào việc phát hiện, nhận rộng lối sống mới, đạo đức mới, các gương người tốtviệc tốt, các nhân tố và điển hình tiên tiến Có thể nói, không một lĩnh vực nào cóquan hệ đến cuộc sống người dân và vận mệnh đất nước mà báo chí không đề cập.Sức chiến đấu của báo chí cũng vì thế ngày càng được nâng cao và được nhân dântin cậy Với việc đổi mới về nội dung và hình thức thông tin báo chí ngày càng làmtốt chức năng là diễn đàn của nhân dân, góp phần kiến tạo bầu không khí dân chủtrong đời sống xã hội Thông qua báo chí, nhân dân có thể trực tiếp đóng góp vàoviệc hình thành đường lối chính sách của Đảng, xây dựng và hoàn thiện hệ thốngpháp luật và giám sát việc thực hiện pháp luật Có những sự kiện pháp lý quan trọngcủa đất nước, như việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp năm 1992 gầnđây và việc soạn thảo nhiều đạo luật lớn, nhân dân đã đóng góp hàng triệu ý kiếnthiết thực giúp các cơ quan chủ trì soạn thảo nghiên cứu tiếp thu Cũng thông quabáo chí mà Hiến pháp, các luật, pháp lệnh và các văn bản quy phạm pháp luật củacác cơ quan nhà nước được phổ biến, giáo dục trong nhân dân và phát huy tác dụngtrong cuộc sống Mặt khác, thông qua báo chí, nhân dân thực hiện quyền và nghĩa

vụ công dân của mình theo qui định của pháp luật, đồng thời giám sát quá trình thựcthi pháp luật của các cơ quan nhà nước, phát hiện, tố cáo nhiều vụ tiêu cực và thamnhũng trong bộ máy Nhà nước, trong xã hội

Một trong những giải pháp quan trọng mang tính trụ cột để phòng ngừa thamnhũng tại Việt Nam đã được xác định là công khai, minh bạch Càng công khai,càng minh bạch thì càng khó tham nhũng Mọi hoạt động đều bị kiểm soát, trong đó

có sự giám sát của công chúng, của giới truyền thông, thì ít bị lợi dụng, lạm dụng để

vụ lợi Báo chí đã, đang phát huy lợi thế của mình để góp phần tăng tính công khai,

minh bạch trong hoạt động công quyền và qua đó, loại trừ tham nhũng Báo chícũng là một trong những kênh thông tin quan trọng trong công tác phòng, chốngtham nhũng, là công cụ hữu hiệu thúc đẩy xem xét, xử lý hành vi tham nhũng nhanhnhạy, chính xác, khách quan và đúng pháp luật, là phương tiện góp phần bảo đảmhiệu quả trong hoạt động phòng ngừa tham nhũng Trên thực tế, khi báo chí đã lêntiếng về những vụ việc có dấu hiệu tham nhũng, với những tài liệu, hồ sơ mà cácphóng viên thu thập được, với những bình luận sắc sảo của những phóng viên điềutra chuyên nghiệp thì các cơ quan có thẩm quyền thường vào cuộc nhanh hơn vàsớm đưa ra kết luận Có thể nói sự giám sát của báo chí giúp cho các vụ tham nhũngnằm trong kiểm soát của công chúng, và do đó, đảm bảo các cơ quan chức năngphải hành động.

Thực tế cho thấy, trong nhiều vụ án tham nhũng, việc xử lý những kẻ phạmtội có chức vụ, quyền hạn là rất khó khăn Đôi lúc, các cơ quan tiến hành tố tụngkhông dám mạnh tay, vì “sợ ô dù của chúng”, “vùng cấm” Nhưng nếu báo chí vàocuộc, phanh phui trước công luận thì sự can thiệp của “ô dù” cũng không dám lộliễu, công khai, trắng trợn Do đó, báo chí thật sự là bạn đồng hành của cơ quan bảo

vệ pháp luật trong đấu tranh chống tham nhũng Mặt khác, đối với nhiều hành vitham nhũng xảy ra ở cơ quan, địa phương bị phát hiện, nhưng vì nể nang, né tránh,

sợ mất uy tín cán bộ, cơ quan, do đó đã bị chìm đi hoặc xử lý nội bộ, khi báo chívào cuộc phanh phui trước công luận, thì không thể không xử lý

Có thể nói, trong nhiều năm qua, nhất là trong gần 35 năm đổi mới đất nước,báo chí nước ta đã góp phần xứng đáng vào công cuộc đổi mới nói chung và cuộcđấu tranh phòng, chống tham nhũng nói riêng Những vụ việc báo chí nêu ra để đấutranh, cơ bản là đúng sự thật Ngày nay, báo chí đã trở thành một lực lượng quantrọng tham gia quản lý đất nước, quản lý xã hội, một nguồn thông tin và sinh hoạtvăn hóa không thể thiếu trong đời sống xã hội Ghi nhận, tạo điều kiện để báo chíphát huy hơn nữa vai trò của mình trong đấu tranh phòng, chống tham nhũng là mộtnhân tố quan trọng quyết định đến hiệu quả đấu tranh phòng, chống tham nhũng ởnước ta hiện nay

- Vai trò của Ban thanh tra nhân dân và của công dân trong phòng, chống tham nhũng

Ban thanh tra nhân dân có vai trò quan trọng giám sát việc thực hiện chínhsách, pháp luật, việc thực hiện quy chế dân chủ cơ sở, góp phần phát huy dân chủ,đấu tranh chống tham nhũng, tiêu cực, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân,

cơ quan, tổ chức Là một tổ chức của quần chúng, các ban thanh tra nhân dân thựchiện vai trò giám sát việc thực hiện chủ trương, đường lối, chính sách, pháp luật củaĐảng và Nhà nước, nhiệm vụ công tác hàng năm của cơ quan, đơn vị thông qua việctiếp nhận các ý kiến phản ánh của cán bộ, công nhân, viên chức, thu thập thông tin,

tài liệu để xem xét, theo dõi cơ quan, tổ chức, cá nhân có trách nhiệm tại cơ sở.Trong xu thế hội nhập của đất nước ta hiện nay, quyền dân chủ ngày càng được mởrộng, phát huy tính công khai, minh bạch trong các hoạt động của các cơ quan, tổchức, đơn vị, vai trò của ban thanh tra nhân dân cùng thiết chế xã hội khác ngàycàng giữ vị trí quan trọng Vai trò to lớn của mình, ban thanh tra nhân dân đã đượcthành lập rộng khắp trên cả nước, ở các xã, phường, thị trấn và tại các cơ quan nhànước, các đơn vị sự nghiệp, các doanh nghiệp nhà nước, giúp Mặt trận Tổ quốc vàcông đoàn thực hiện giám sát việc thực hiện chính sách, pháp luật, tham gia giảiquyết khiếu nại, tố cáo và thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở.

Công dân là cơ sở chính trị quan trọng của nhà nước, là chủ thể của quyền lựcnhà nước, thực hiện việc giám sát các mặt của đời sống xã hội, trong đó có tổ chức

và hoạt động của các cơ quan công quyền, của cán bộ công chức

Trong hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh, nổi bật lên là tư tưởng của Người vềđộc lập tự do, về xây dựng Nhà nước của dân, do dân và vì dân Ngay trong nhữngngày đầu sau khi Nhà nước Việt Nam dân chủ Cộng hòa ra đời, Hồ Chí Minh vẫnluôn chú ý đến quan niệm “dân là gốc” (dân vi bản) truyền thống Không nhữngvậy, theo đánh giá của nhà nghiên cứu Vũ Đình Hòa thì: Hồ Chí Minh đã xây dựngnước Việt Nam dân chủ cộng hòa theo những nguyên tắc “dân chủ đặc sắc” chưatừng thấy ở đâu, đó là “Đảng toàn dân, Nhà nước toàn quyền, Pháp quyền toàndân” Tư tưởng Hồ Chí Minh về nước lấy dân làm gốc còn là sự kế thừa phát triểnnhững tư tưởng tiến bộ trong học thuyết chính trị phương Đông truyền thống Trong

xã hội Việt Nam, “dĩ dân vi bản” đã được người xưa nhắc tới như một chân lý trongquản trị và điều hành đất nước Lấy dân làm gốc là kế sách chính trị quốc của nhữngbậc anh minh chí tôn Hơn 4000 năm trước đây, từ sự suy vong của các triều đạithời Hạ, Thương, Chu, trong tư duy chính trị đã nảy sinh khái niệm “dân là gốc”(dân vi bản) “Dân là gốc” trở thành bài học quan trọng bậc nhất đối với sự còn mấtcủa chính quyền Bài học này sau được Khổng Tử (551-479 TCN) đúc kết như sau:Đạo đức chính là ở chỗ chính sự được giải quyết một cách thỏa đáng, còn vấn đề cơbản của chính sự lại ở chỗ lo cái ăn, cái mặc, lo dạy dỗ cho dân; Dân mới chính làgốc của Nhà nước, gốc có vững thì nước nhà mới yên ổn

Nho gia và sau này Nguyễn Trãi cho rằng: Vua là thuyền, dân là nước, nước

có thể chở thuyền, nước cũng có thể lật thuyền Sinh thời Chủ tịch Hồ Chí Minh đãnói rằng: “Vận mệnh quốc gia trong tây nhân dân”, “Bao nhiêu quyền hạn đều làcủa dân” Đánh giá cao vai trò của nhân dân Bác viết: “Dân chúng đồng lòng việc gìcũng làm được Dân chúng không ủng hộ, làm việc gì cũng không nên” Ngày nay,vai trò của người dân ngày càng được khẳng định Từ bản Hiến pháp 1946, 1952,

1992 đến Hiến pháp sửa đổi 2013 đều ghi nhận “quyền lực nhà nước thuộc về nhândân” đã thể hiện bản chất của Nhà nước ta, đó là nhà nước của dân, do dân và vì

dân Trên cơ sở này, vai trò của người dân trong xây dựng và bảo vệ đất nước nóichung và trong từng lĩnh vực, nội dung hoạt động cụ thể đã được thể chế hóa trongcác chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước.

Khuyến khích sự tham gia và phát huy vai trò của người dân trong đấu tranhchống tham nhũng, tiêu cực luôn được coi là một trong những biện pháp cơ bản,hiệu quả Trong đấu tranh chống tham nhũng cần lấy người dân và xã hội công dânlàm trung tâm, phát huy sức mạnh cộng đồng trong phản biện, giám sát tổ chức vàhoạt động của bộ máy nhà nước Làm cho người dân nhận thức được đấu tranhchống tham nhũng, lãng phí là trách nhiệm công dân của mình Nhận thức đượcđiều này, vai trò và trách nhiệm của người dân trong phòng, chống tham nhũng đãđược thể chế hóa trong các chính sách, pháp luật của Đảng và nhà nước

1.3 QUAN ĐIỂM CỦA ĐẢNG, NHÀ NƯỚC VÀ CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH VỀ VAI TRÒ CỦA XÃ HỘI TRONG PHÒNG, CHONG THAM NHŨNG

1.3.1 Quan điểm của Đảng, Nhà nước về vai trò của xã hội và phát huy vai trò của xã hội trong phòng, chống tham nhũng

Nhận thức được tác hại của tham nhũng, lãng phí ngay từ khi vừa mới giànhđược chính quyền, Đảng ta đã xác định tham nhũng, lãng phí chính là một kẻ thùnguy hiểm không kém gì giặc ngoại xâm nên phải kiên quyết loại bỏ Trong suốtquá trình lãnh đạo đất nước gần 80 năm qua Đảng ta luôn coi trọng công tác phòngchống, tham nhũng, lãng phí, đặc biệt là từ khi tiến hành sự nghiệp đổi mới đến nay.Trong từng nhiệm kỳ Đại hội, Đảng đã xác định quan điểm, chủ trương và nhữnggiải pháp cơ bản, có tính chất chiến lược về phòng chống tham nhũng, lãng phí phùhợp với từng thời kỳ cách mạng Điều đó được thể hiện trong các văn kiện Đại hộiĐảng, các nghị quyết, chỉ thị của Ban Chấp hành Trung ương, Bộ Chính trị, Ban Bíthư và được cụ thể hóa trong các văn bản pháp luật của Nhà nước

Các quan điểm chủ trương của Đảng ta về phòng, chống tham nhũng thể hiệntrong rất nhiều văn bản, trong đó sâu sắc nhất phải kế đến là: Nghị quyết chuyên đề

số 14-NQ/TW ngày 15-5-1996 của Bộ Chính trị về lãnh đạo cuộc đấu tranh chốngtham nhũng Tiếp đó, được hoàn chỉnh đầy đủ và đồng bộ hơn trong Nghị quyếtTrung ương 6 lần (lần 2) khóa VIII ngày 25-01-1999 Nghị quyết Hội nghị lần thứchín Ban Chấp hành Trung ương khóa IX; Nghị quyết Hội nghị lần thứ ba BanChấp hành Trung ương khóa X; Nghị quyết Trung ương 4 khóa XI; Chỉ thị số 50-CT/TW ngày 0712-2015 của Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đốivới công tác phát hiện, xử lý vụ việc, vụ án tham nhũng; và và gần đây nhất là Nghịquyết Trung ương 4 khóa XII

Trong các quan điểm, chủ trương của Đảng thì phát huy vai trò của nhân dân

trong cuộc đấu tranh phòng chống tham nhũng, lãng phí là một trong các biện pháphiệu quả, bởi vì nhân dân là chủ thể quyền lực nhà nước và tham nhũng nảy sinh,bắt nguồn từ sự lạm dụng, tha hóa quyền lực nhà nước Nghị quyết chuyên đề số 14/NQ-TW đã chỉ rõ vai trò của các tổ chức chính trị xã hội, quần chúng nhân dân vàbáo chí trong đấu tranh phòng, chống tham nhũng: “Huy động và phối hợp chặt chẽmọi lực lượng đấu tranh chống tham nhũng Xác định rõ trách nhiệm của các tổchức Đảng và Thủ trưởng chính quyền; xây dựng, kiện toàn các cơ quan bảo vệpháp luật làm nòng cốt; nêu cao trách nhiệm của các tổ chức chính trị - xã hội, vậnđộng tính tích cực của nhân dân, phát huy vai trò của các phương tiện thông tin đạichúng trong đấu tranh chống tham nhũng”.

Nghị quyết Trung ương 6 (lần 2) khóa VIII ngày 25-01-1999 một lần nữakhẳng định vai trò của nhân dân, của các phương tiện truyền thông trong phòng,chống tham nhũng, lãng phí; “Sử dụng đồng bộ hệ thống giám sát cán bộ, đảngviên, nhất là sự giám sát của tổ chức đảng, trước hết là từ chi bộ, sự giám sát củanhân dân và các cơ quan đại diện nhân dân, sự giám sát của công luận Chỉ đạo các

cơ quan thông tin đại chúng nêu gương “người tốt, việc tốt” giới thiệu kinh nghiệmcủa các điển hình tiên tiến; lên án cái xấu, cái ác, tích cực đấu tranh chống thamnhũng, lãng phí”

Nghị quyết Hội nghị lần thứ chín Ban Chấp hành Trung ương khóa IX chỉ rõ:

“xây dựng cơ chế để phát huy quyền làm chủ, quyền giám sát của nhân dân đối với

tổ chức đảng và đảng viên”; “thực hiện khẩn trương cải cách hành chính, đẩy lùi tệquan liêu, tham nhũng, lãng phí, nhũng nhiễu dân Quan tâm đặc biệt đến đổi mớiphương thức lãnh đạo của Đảng, xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa,phát huy dân chủ, tăng cường kỷ cương, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc”

Đại hội X của Đảng đặt nhiệm vụ đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí làmột nhiệm vụ trọng tâm của công tác xây dựng Đảng, nhiệm vụ trực tiếp, thườngxuyên của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội Trong đó, vai trò của các tổ chứcmặt trận, các đoàn thể, nhân dân và các phương tiện truyền thông đại chúng đặc biệtđược coi trọng Đấu tranh chống tham nhũng không phải là nhiệm vụ của riêng các

cơ quan nhà nước, các cơ quan thanh tra, điều tra, kiểm soát, kiểm toán là nòng cốttrong công tác phát hiện và xử lý các hành vi tham nhũng, tiêu cực Tuy nhiên,trong đấu tranh phòng ngừa tham nhũng thì vai trò của các tổ chức đoàn thể, củaquần chúng nhân dân, các tổ chức mặt trận, các hiệp hội ngành nghề và các phươngtiện truyền thông là nòng cốt Bởi vì chính lực lượng này với đông đảo thành viên sẽtham gia giám sát có hiệu quả hoạt động của các cơ quan nhà nước, và cũng chínhĐại hội X đã khẳng định một cách rõ ràng nhất về vai trò của các tổ chức xã hộitrong phòng, chống tham nhũng: “Đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí làmột nhiệm vụ trọng tâm của công tác xây dựng Đảng, nhiệm vụ trực tiếp, thường

xuyên của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội , sử dụng sức mạnh tổng hợp của tổchức Đảng, bộ máy nhà nước, Mặt trận, các đoàn thể, nhân dân và các phương tiệnthông tin đại chúng”.

Nghị quyết Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa X)

về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tham nhũng,lãng phí đã đề ra 5 quan điểm chủ đạo đối với công tác phòng, chống tham nhũng,lãng phí, trong đó vai trò của xã hội được coi là một trong những quan điểm, địnhhướng quan trọng: “Phòng, chống tham nhũng, lãng phí đạt được mục tiêu đề ra cầnphải có sự tham gia của cả hệ thống chính trị và của toàn dân Được sự lãnh đạo củaĐảng và sự quản lý của Nhà nước, với sự tham gia tích cực của Mặt trận Tổ quốcViệt Nam và các tổ chức thành viên và của các tầng lớp nhân dân, công tác phòng,chống tham nhũng được triển khai từ trung ương đến cơ sở, từ trong Đảng, trongcác cơ quan, tổ chức, đơn vị cho đến toàn xã hội”

Tại Nghị quyết Trung ương 9 khóa X đã kiểm điểm, đánh giá hai năm thựchiện Nghị quyết Trung ương 3 khóa X, trong đó đã đưa ra phương hướng, nhiệm vụcủa công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí trong thời gian tới mà một nộidung quan trọng đó là: “Các cấp ủy cần xác định công tác phòng, chống thamnhũng, lãng phí là một trong những trọng tâm công tác lớn, thường xuyên để tậptrung chỉ đạo, kiểm tra, đôn đốc và đánh giá việc thực hiện; tăng cường trách nhiệmcủa người đứng đầu; phát huy vai trò, trách nhiệm các cơ quan giám sát của Đảng,Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên”

Trong các quan điểm nêu trên thì vai trò của quần chúng nhân dân luôn đượccoi trọng Đảng ta luôn có các chủ trương, giải pháp nhằm phát huy sức mạng củaquần chúng nhân dân tích cực tham gia vào giám sát, đấu tranh với tham nhũng, tiêucực Sự tham gia của các tầng lớp nhân dân, các tổ chức thành viên của Mặt trậntheo cách thức chủ động, tích cực đề xuất các chủ trương, giải pháp cũng như có kếhoạch hành động cụ thể tham gia vào quá trình giám sát hoạt động của các cơ quannhà nước Xã hội giám sát nhà nước trong việc thực hiện các chính sách công, kiểmtra xem nhà nước trong việc thực thi đúng như pháp luật Có thể hình dung rằng,phát huy vai trò của xã hội chính là phát huy cơ chế theo lời Bác Hồ “dân biết, dânlàm, dân bàn, dân kiểm tra” một cách thực tiễn nhất Tiếng nói của xã hội từ quầnchúng nhân dân mà ra Chính vì thế nó tạo nên một sức ép lớn trong việc chống tiêucực Quan điểm này thể hiện vai trò và tầm quan trọng của nhân dân, của xã hộitrong phòng, chống tham nhũng Như Bác Hồ đã chỉ bảo với hàng triệu con mắt, lỗtai cảnh giác của quần chúng thì không còn chỗ ẩn nấp cho tệ tham ô, lãng phí, quanliêu Dựa vào nhân dân là nhân tố vững chắc bảo đảm phòng, chống tham nhũngthành công

Trong điều kiện hiện nay, nhất là khi toàn Đảng, toàn dân, toàn quân ta đang

tiếp tục đẩy mạnh việc học tập và làm theo tư tưởng, tấm gương đạo đức, tác phong

Hồ Chí Minh thì việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về chống tham nhũng, lãngphí để thực hiện có hiệu quả Nghị quyết Trung ương 4 khóa XI là hết sức cần thiết.Cần nhận thức tinh thần Nghị quyết Trung ương 4 về đấu tranh phòng và chốngtham nhũng, lãng phí ở những khía cạnh cơ bản sau:

Thứ nhất, đổi mới, nâng cao chất lượng tuyên truyền, giáo dục tư tưởng Hồ

Chí Minh về chống tham nhũng, lãng phí trong toàn Đảng và trong xã hội để cáccấp ủy, tổ chức đảng, cán bộ, đảng viên (trước hết là người đứng đầu) và nhân dân

có nhận thức đúng, đầy đủ về tính chất, mức độ, tác hại, nguyên nhân của thamnhũng, lãng phí, điều kiện nảy sinh tham nhũng, lãng phí và sự cần thiết của việcđấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí trong tình hình hiện nay Từ đó có sựlên án, khinh ghét tệ tham nhũng, lãng phí, coi tham nhũng, lãng phí thực sự là quốcnạn, là “giặc nội xâm” và phải thường xuyên, kiên quyết, kiên trì đấu tranh, phòng,chống tham nhũng, lãng phí Tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục nâng caođạo đức cách mạng, bản lĩnh chính trị cho cán bộ, đảng viên để nâng cao ý thức,trách nhiệm trong thực hiện chức trách, nhiệm vụ được giao, chống quan liêu,chống chủ nghĩa cá nhân, cơ hội, thực dụng, “nói một đằng, làm một nẻo”

Thứ hai, cấp ủy, tổ chức đảng, toàn bộ hệ thống chính trị phải có quyết tâm

chính trị cao trong việc lãnh đạo, chỉ đạo, tổ chức thực hiện phòng, chống thamnhũng, lãng phí Cán bộ, đảng viên, nhất là người đứng đầu phải tỏ rõ quyết tâm,cam kết không tham nhũng, không để bố mẹ, vợ (chồng), con, anh, chị, em ruột lợidụng chức vụ, quyền hạn, vị trí công tác của mình để trục lợi, làm ăn bất chính; bảnthân cán bộ, đảng viên phải thực sự gương mẫu đi đầu trong đấu tranh phòng, chốngtham nhũng, lãng phí; không được lợi dụng chức vụ, quyền hạn được giao để chiếmdụng, vay, mượn tiền, tài sản của đối tượng trực tiếp quản lý trái quy định; tự chịutrách nhiệm cá nhân khi khi để tổ chức, cơ quan, đơn vị, địa phương do mình trựctiếp phụ trách xảy ra tham nhũng, lãng phí, tiêu cực Những người tự giác nộp lại tàisản, tiền của của Nhà nước, tổ chức, cơ quan đơn vị đã chiếm dụng trái quy địnhtrước khi bị phát hiện sẽ được xem xét, giảm mức truy cứu trách nhiệm Cán bộlãnh đạo các cấp, trước hết là người đứng đầu phải gương mẫu thực hiện tư tưởng

Hồ Chí Minh, suốt đời phấn đấu cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư, làm ngườicông bộc tận tụy, trung thành của nhân dân

Thứ ba, mỗi cán bộ, đảng viên, trước hết là cán bộ lãnh đạo, quản lý chủ động

kiểm điểm, liên hệ theo chức trách, nhiệm vụ được giao, tự phê bình và phê bìnhthẳng thắn, dân chủ, nghiêm túc, chân thành, gắn với thực hiện Quy định về nhữngđiều đảng viên không được làm, theo cương vị công tác Phải gương mẫu phấn đấuthực hiện “3 tự”: Một là, đối với tự mình phải cần, kiệm, liêm, chính Hai là, bảnthân phải biết tự trọng, từ đó không tự kiêu, tự mãn, tự tung, tự tác Ba là, phải