Các kỹ năng cụ thể Theo quy định của pháp luật, khi thực hành quyền công tố THQCT và kiểm sát giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố, Viện kiểm sát có một số nội du
Trang 1VKSND TỐI CAO CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN Độc lập - Tự do - Hạnh phúc
TỈNH HÒA BÌNH
Hòa Bình ngày 9 tháng 5 năm 2017
CHUYÊN ĐỀ
MỘT SỐ KỸ NĂNG VỀ CÔNG TÁC THỰC HÀNH QUYỀN CÔNG TỐ, VÀ KIỂM SÁT
ĐIỀU TRA ĐỐI VỚI CÁC VỤ ÁN PHẠM TỘI VỀ MA TÚY
Trong những năm qua tình hình tội phạm và tệ nạn về ma túy trên địa bàn tỉnh Hòa Bình vẫn diễn biến rất phức tạp, gây bất ổn trong mỗi gia đình, cộng đồng
và xã hội, đe dọa sự ổn định về an ninh, chính trị, là nguyên nhân làm phát sinh các loại tội phạm khác gây mất trật tự an toàn xã hội Để góp phần giữ vững an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội, tạo môi trường lành mạnh cho sự phát triển kinh
tế-xã hội, phục vụ tích cực cho công cuộc đổi mới đất nước, thì một trong những nhiệm vụ trọng tâm của các Cơ quan bảo vệ pháp luật là đấu tranh phòng, chống các loại tội phạm nói chung và tội phạm về ma túy nói riêng
Viện kiểm sát là Cơ quan tiến hành tố tụng, trong giai đoạn điều tra có nhiệm vụ THQCT và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động điều tra của Cơ quan điều tra nhằm đảm bảo cho việc điều tra, thu thập tài liệu, chứng cứ chứng minh tội phạm và người phạm tội đúng quy định của pháp luật, không bỏ lọt tội phạm và làm oan người vô tội Trong những năm qua, mỗi năm Viện kiểm sát hai cấp tỉnh và huyện trên địa bàn tỉnh Hòa Bình, đã thực hành quyền công tố, kiểm sát điều tra, lập cáo trạng truy tố hàng trăm vụ án và bị can phạm tội về ma túy ra trước Tòa án nhân dân tỉnh Hòa Bình để xét xử theo quy định của pháp luật Trong đó có những vụ án lớn với nhiều bị can tham gia, số lượng tang vật thu giữ rất lớn, có vụ thu giữ được hàng trăm bánh heroin, thủ đoạn phạm tội tinh vi xảo quyệt; góp phần tích cực trong việc giữ vững an ninh chính trị, và trật tự an toàn xã hội Tuy nhiên bên cạnh những kết quả tích cực đã đạt được, công tác thực hành quyền công tố, kiểm sát điều tra và kiểm sát xét xử sơ thẩm các vụ án phạm tội về
ma túy vẫn còn tồn tại những hạn chế, thiếu sót, có những vụ án phải trả lại hồ sơ
để điều tra bổ sung do thiếu chứng cứ Một trong những nguyên nhân rất quan trọng là do kỹ năng nghiệp vụ của Kiểm sát viên còn có những hạn chế
Nhằm giúp cho Viện kiểm sát hai cấp, nhất là các Kiểm sát viên trực tiếp làm nhiệm vụ Thực hành quyền công tố, kiểm sát điều tra các vụ án hình sự về ma túy, Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Hòa Bình tổng hợp, xây dựng một số kỹ năng nghiệp vụ cơ bản Với mong muốn mỗi Kiểm sát viên sẽ tự rèn luyện, hình thành cho mình những kỹ năng cần thiết và sử dụng thành thạo, để giải quyết công việc đạt hiệu quả và chất lượng cao hơn, hạn chế được những sai sót không đáng có Đồng thời bổ sung thêm những kinh nghiệm, mà tài liệu chưa đề cập đến để góp phần hoàn thiện kỹ năng nghiệp vụ kiểm sát trong lĩnh vực này
Trang 2I KỸ NĂNG TRONG VIỆC TIẾP NHẬN, THỤ LÝ, GIẢI QUYẾT TỐ GIÁC, TIN BÁO VỀ TỘI PHẠM VÀ KIẾN NGHỊ KHỞI TỐ
1 KHÁI NIỆM
- Tố giác về tội phạm là việc cá nhân phát hiện và tố cáo hành vi có dấu hiệu [,tội phạm với Cơ quan điều tra có thẩm quyền
- Tin báo về tội phạm là thông tin về vụ việc có dấu hiệu tội phạm do Cơ quan, tổ chức, cá nhân thông báo với Cơ quan có thẩm quyền hoặc thông tin về tội phạm trên phương tiện thông tin đại chúng
- Kiến nghị khởi tố là việc Cơ quan nhà nước có thẩm quyền kiến nghị bằng văn bản và gửi kèm theo chứng cứ, tài liệu liên quan cho Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát có thẩm quyền xem xét, xử lý vụ việc có dấu hiệu tội phạm
Do vậy, có thể hiểu tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố trong lĩnh vực án ma túy là những thông tin, những tố giác và kiến nghị khởi tố về hành
vi có dấu hiệu tội phạm liên quan đến các tội phạm ma túy được quy định trong Bộ luật hình sự hiện hành
2 Các kỹ năng cụ thể
Theo quy định của pháp luật, khi thực hành quyền công tố (THQCT) và kiểm sát giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố, Viện kiểm sát
có một số nội dung công việc sau:
- Tiếp nhận TG, TBVTP và KNKT;
- VKS trực tiếp xử lý TG, TBVTP và KNKT nhận được;
- Kiểm sát giải quyết TG, TBVTP và KNKT của Cơ quan điều tra
Kỹ năng cụ thể trong nội dung này được thể hiện:
2.1 Kỹ năng tiếp nhận, thụ lý, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố
- theo quy định tại Điều 13 Luật tổ chức VKSND năm 2014, thì VKSND có nhiệm vụ: tiếp nhận đầy đủ TG, TBVTP và KNKT do các Cơ quan, tổ chức, cá nhân chuyển đến và chuyển ngay cho CQĐT có thẩm quyền giải quyết Do vậy Viện kiểm sát hai cấp phải bố trí cán bộ, Kiểm sát viên trực để tổ chức việc tiếp nhận cả trong và ngoài giờ hành chính, ngày làm việc cũng như ngày nghỉ cuối tuần và các ngày lễ tết…
* Bước 1: Tiếp nhận thông tin
+ Khi tiếp nhận người đến trực tiếp tố giác tội phạm phải:
- Kiểm tra giấy tờ tùy thân để xác định rõ tên, tuổi, địa chỉ của người tố giác
- Xác định nội dung: Người bị tố giác ( như tên, tuổi, địa chỉ), nội dung tố giác ( thực hiện hành vi phạm tội gì về ma túy, tương ứng với Điều luật nào được quy định trong BLHS Xảy ra khi nào, xảy ra ở đâu, có hậu quả xảy ra không, nếu
có thì hậu quả đó như thế nào, những tình tiết liên quan khác như có ai liên quan,
có ai chứng kiến sự việc xảy ra, các đặc điểm về vật chứng…)
Trang 3- Lập biên bản sự việc theo quy định, nếu người tố giác gửi kèm theo đơn hoặc các tài liệu liên quan thì phải thu giữ theo đúng trình tự, thủ tục quy định
+ Khi tiếp nhận qua đường bưu điện, hoặc hòm tiếp đơn, thư tố giác: phải xem xét nội dung, phân loại trước khi thụ lý, đơn nặc danh hay đơn có tên người tố giác Khi thấy có dấu hiệu của tội phạm về ma túy thì cần xác định thông tin cá nhân của người bị tố giác như: tên, tuổi, địa chỉ, hành vi, địa điểm, thời gian… cụ thể ( lưu ý cần giữ các bì thư để phục vụ xác minh sau này)
+ Khi tiếp nhận qua điện thoại: Cũng cần phải xác minh đầy đủ các thông tin
về người tố giác, nội dung tố giác, thông tin người bị tố giác
* Bước 2: Vào sổ, phân loại, xử lý:
+ Vào sổ thụ lý theo mẫu quy định chung của ngành, ghi đầy đủ các thông tin như: ngày, giờ tiếp nhận tin báo; tên Cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp thông tin; nội dung của tin báo, tố giác; tên, tuổi, địa chỉ của cá nhân bị tố giác; các biện pháp xử lý của Kiểm sát viên; kết quả giải quyết,…
+ Phân loại tố giác, tin báo về tội phạm xem thuộc trách nhiệm giải quyết của Cơ quan nào, như của VKS, của Cơ quan điều tra cấp nào…
+ Báo cáo và đề xuất lãnh đạo Viện chuyển ngay tố giác, tin báo cùng với các tài liệu liên quan đến Cơ quan có thẩm quyền giải quyết; đồng thời thông báo bằng văn bản cho Cơ quan, tổ chức, cá nhân đã cung cấp thông tin biết để tiếp tục theo dõi việc giải quyết
+ Thực hiện nhiệm vụ thống kê định kỳ theo tháng, quý, 6 tháng, năm công tác và gửi báo cáo thống kê đến đơn vị chuyên môn theo quy định
2.2 Kỹ năng kiểm sát việc tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố của Cơ quan điều tra, và Cơ quan khác được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra
- Theo quy định của pháp luật, Cơ quan điều tra có trách nhiệm thông báo đầy đủ, kịp thời tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố đã tiếp nhận cho VKS Tuy nhiên, để nắm được đầy đủ thì KSV được phân công nắm và quản lý tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố phải:
+ Thường xuyên theo dõi, bám sát hoạt động tiếp nhận, thụ lý của CQĐT + Thường xuyên theo dõi các nguồn thông tin về tội phạm xảy ra trên địa bàn qua các phương tiện thông tin đại chúng như báo, đài phát thanh- truyền hình, mạng xã hội… Khi phát hiện có những vụ việc có dấu hiệu tội phạm, thì ra văn bản trao đổi yêu cầu CQĐT xác minh
+ Định kỳ hàng tuần cùng với CQĐT kiểm tra sổ thụ lý, đối chiếu, phân loại
xử lý… các tố giác, tin báo về tội phạm,…
+ Xây dựng mối quan hệ phối hợp với CQĐT và một số Cơ quan hữu quan
ở địa phương, ký kết quy chế phối hợp để cung cấp thông tin, như với các Cơ quan thuế, Kiểm lâm, Thanh tra, Quản lý thị trường,…
- Kiểm sát việc phân loại và xử lý TG, TBVTP và KNKT:
Trang 4+ Kiểm sát việc phân loại xử lý kịp thời các tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố về ma túy của CQĐT Trong đó cần tập trung xác định thẩm quyền thụ lý giải quyết; việc kịp thời chuyển hoặc tổ chức xác minh, phân công ĐTV thụ lý… của CQĐT; kiểm sát về thời hạn ra quyết định phân công ĐTV và việc gửi các quyết định đến VKS Đồng thời, kịp thời báo cáo đề xuất với lãnh đạo VKS quyết định việc phân công KSV thực hành quyền công tố và kiểm sát việc giải quyết đối với TG, TBVTP và KNKT đó và gửi cho CQĐT
Định kỳ hàng tháng, hàng quý, 6 tháng tổ chức việc đối chiếu số liệu, sổ sách theo dõi việc tiếp nhận, xử lý tố giác, tin báo về tội phạm của CQĐT Khi phát hiện các trường hợp để ngoài sổ sách, trường hợp đã giải quyết nhưng không gửi quyết định đến VKS, những trường hợp phức tạp, quá hạn, sắp hết thời hạn giải quyết… thì phải yêu cầu ĐTV và CQĐT giải trình, khắc phục các vi phạm hoặc báo cáo Lãnh đạo để chỉ đạo và cho hướng xử lý tiếp theo
+ Đối với KSV được phân công THQCT và kiểm sát giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố của CQĐT, phải chủ động liên hệ phối hợp với ĐTV để: Tiếp cận, nắm bắt nội dung và nghiên cứu hồ sơ vụ việc; trao đổi về định hướng xác minh, thu thập tài liệu chứng cứ; xác định được các yêu cầu cần cần phải xác minh…
Trực tiếp tham gia các hoạt động điều tra thu thập, xác minh của ĐTV khi cần thiết, như hoạt động khám nghiệm hiện trường, lập biên bản bắt giữ người phạm tội quả tang, khẩn cấp, thu giữ vật chứng; việc mở niêm phong lấy mẫu và xác định khối lượng ma túy đã thu giữ, trưng cầu giám định, lấy lời khai của các đương sự liên quan…
- Khi phát hiện việc tiếp nhận, giải quyết TG, TBVTP và KNKT của CQĐT không đầy đủ, vi phạm pháp luật thì phải yêu cầu CQĐT, Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra:
+ Tiếp nhận, thụ lý, kiểm tra, xác minh, ra quyết định đầy đủ, đúng quy định của pháp luật;
+ Kiểm tra việc tiếp nhận, giải quyết và thông báo kết quả cho VKS;
+ Cung cấp tài liệu về vi phạm pháp luật trong việc tiếp nhận, giải quyết; + Khắc phục vi phạm pháp luật và xử lý nghiêm người vi phạm;
+ Giải quyết các tranh chấp về thẩm quyền giải quyết
2.3 Kỹ năng kiểm sát kết quả giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố của CQĐT
+ KSV phải kịp thời nghiên cứu hồ sơ và quyết định khởi tố, không khởi tố
vụ án hình sự của Cơ quan điều tra:
Nếu Quyết định không khởi tố vụ án hình sự của CQĐT là có căn cứ thì KSV làm báo cáo đề xuất lãnh đạo Viện ký thông báo kết quả kiểm sát, thể hiện quan điểm của VKS và chuyển hồ sơ vụ việc lại cho CQĐT giải quyết tiếp theo thủ tục chung
Trang 5Nếu thấy vẫn còn có những vấn đề chưa được làm rõ, hoặc chưa được xác minh đến cùng, việc ra quyết định chưa thực sự thuyết phục thì phải yêu cầu ĐTV
bổ sung hoặc tiếp tục xác minh, thu thập chứng cứ Nếu các tài liệu đã có trong hồ
sơ hoặc sau khi ĐTV bổ sung có đủ căn cứ để xác định tội phạm xảy ra thì phải kịp thời báo cáo đề xuất Lãnh đạo Viện trao đổi với thủ trưởng CQĐT để rút lại quyết định đã ban hành Nếu CQĐT không nhất trí, giữ nguyên quan điểm thì VKS ra Quyết định hủy bỏ Quyết định không khởi tố vụ án hình sự của CQĐT
Nếu đã hết thời hạn giải quyết theo quy định tại khoản 1 Điều 13 của Thông
tư liên tịch số 06/2013, và Điều 103 BLTTHS 2003 mà chưa đủ căn cứ để ra quyết định khởi tố, hoặc không khởi tố vụ án án hình sự, thì phải yêu cầu CQĐT thông báo ngay bằng văn bản cho VKS cùng cấp biết, để thống nhất quan điểm giải quyết
2.4 Kỹ năng kiểm sát trực tiếp việc giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm
và kiến nghị khởi tố của Cơ quan điều tra cùng cấp theo định kỳ hoặc đột xuất
Để hoạt động kiểm sát mang lại hiệu quả cần phải làm tốt một số công sau:
- Về công tác chuẩn bị phải:
+ Nắm chắc số liệu tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố đã được CQĐT thụ lý giải quyết và đã được cung cấp cho VKS, số còn tồn lại, số đã quá thời hạn giải quyết
+ Xây dựng kế hoạch kiểm sát, trong đó nêu rõ mục đích, yêu cầu; nội dung; thời gian, thời điểm tiến hành kiểm sát; các bước công việc phải thực hiện; yêu cầu CQĐT chuẩn bị báo cáo…
+ Ban hành quyết định và thông báo việc thực hiện Quyết định kiểm sát trực tiếp tới CQĐT
- Về nội dung thực hiện công tác kiểm sát:
+ Kiểm tra hồ sơ, sổ thụ lý của CQĐT Chú ý đối chiếu, so sánh giữa các sổ liên quan đến công tác nghiệp vụ như: Sổ trực ban hình sự, sổ theo dõi quyết định trưng cầu giám định, sổ phân công khám nghiệm hiện trường…chú ý phát hiện tố giác, tin báo về tội phạm không được vào sổ thụ lý hoặc vào sổ thụ lý chậm; không
có quyết định phân công ĐTV giải quyết; không thông báo hoặc gửi quyết định phân công cho VKS; có vi phạm về thời hạn giải quyết; không tiến hành các bước xác minh; thụ lý giải quyết sai thẩm quyền
+ Kiểm tra việc thực hiện, khắc phục các vi phạm được nêu tại kiến nghị của VKS trong lần kiểm sát trước ( nếu có); xác định nguyên nhân việc chưa thực hiện
+ Khi phát kiện vi phạm phải lập biên bản, ghi rõ nội dung vi phạm, số lượng vi phạm cụ thể, để làm căn cứ ban hành kiến nghị khi kết thúc cuộc kiểm sát trực tiếp
+ Khi kết thúc cuộc kiểm sát, phải tổng hợp các thông tin, dữ liệu thu được, đánh giá về tình hình, kết quả đạt được, những vi phạm, tồn tại và nguyên nhân, đề xuất các nội dung kiến nghị, biện pháp yêu cầu khắc phục vi phạm
Trang 6Lưu ý: Theo quy định của BLTTHS 2015 thì Công an xã, Phường, Thị trấn cũng có thẩm quyền tiếp nhận TG, TBVTP, tuy nhiên luật không quy định VKS có thẩm quyền kiểm sát trực tiếp tại đơn vị này, do vậy VKS cần phải có sự phối hợp với CQĐT để nắm và kiểm sát đầy đủ các TG, TBVTP do Công an các xã, Phường, Thị trấn tiếp nhận và việc chuyển các thông tin về tố giác, tin báo về tội phạm cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền
2.5 Kỹ năng kiểm sát việc thực hiện các hoạt động tố tụng hình sự hạn chế quyền con người, quyền công dân trong việc giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm
và kiến nghị khởi tố
Khi kiểm sát việc đề nghị phê chuẩn lệnh bắt khẩn cấp cần chú ý:
+ Các căn cứ đặc trưng của các trường hợp bắt khẩn cấp theo điểm a,b.c khoản 1 Điều 81 BLTTHS 2003 Vì thực tế, do đặc thù của tội phạm trong các vụ
án về ma túy, nên việc lạm dụng bắt khẩn cấp trong một số tường hợp của CQĐT
có thể xảy ra
+ Thẩm quyền của người ra lệnh bắt người trong trường hợp khẩn cấp
+ Nội dung của của lệnh bắt người như: căn cứ, ngày, tháng, năm ra quyết định; họ tên, chức vụ của người ra lệnh; họ tên, tuổi, địa chỉ của người bị bắt; lý do…
+ Việc tuân thủ các quy trình, thủ tục khi thi hành lệnh bắt và lập biên bản
về việc bắt, như: Bắt người tại nơi cư trú thì có đai diện chính quyền địa phương và người láng giềng chứng kiến Tại nơi làm việc thì có đại diện Cơ quan, tổ chức nơi người đó làm việc Có đúng là ĐTV là người được ủy quyền thực hiện lệnh bắt khẩn cấp hay không…
+ Việc chấp hành các quy định của pháp luật sau khi bắt giữ được đối tượng, như: Việc phải lấy lời khai ngay, việc phải ra quyết định tạm giữ hoặc trả tự do trong thời hạn 24 giờ; việc ghi thời điểm tạm giữ trong quyết định (Lưu ý: theo quy định tại khoản 1 Điều 87 BLTTHS thì thời hạn tạm giữ không được quá 3 ngày, kể từ khi CQĐT nhận người bị bắt, chứ không phải từ khi ban hành quyết định tạm giữ)
Đối với việc gia hạn thời hạn tạm giữ cũng tương tự, nếu có căn cứ thì báo cáo đề xuất lãnh đạo Viện để gia hạn, nếu chưa đủ căn cứ thì phải yêu cầu CQĐT cung cấp thêm tài liệu chứng cứ khác, nếu không thì đề xuất hủy bỏ quyết định tạm giữ và các quyết định trái pháp luật khác
- Nếu CQĐT có vi phạm pháp luật nghiêm trọng hoặc có dấu hiệu bỏ lọt tội phạm mà VKS đã yêu cầu nhưng không được CQĐT khắc phục, thì VKS rút hồ
sơ, tiến hành xác minh để làm rõ nội dung và xử lý vụ việc theo quy định của pháp luật
II KỸ NĂNG KIỂM SÁT VIỆC LẬP BIÊN BẢN BẮT NGƯỜI PHẠM TỘI QUẢ TANG TRONG CÁC VỤ ÁN MA TÚY
2.1 Khái niệm
Trang 7Người bị bắt trong trường hợp phạm tội quả tang là “ Người đang thực hiện tội phạm hoặc ngay sau khi thực hiện tội phạm mà bị phát hiện hoặc bị đuổi bắt”; việc bắt người phạm tội quả tang phải được lập thành biên bản, và thể hiện trong
hồ sơ vụ án Biên bản bắt người phạm tội quả tang trong các vụ án về ma túy là văn bản tố tụng, trong đó thể hiện được về nội dung: Thời gian ( giờ, ngày, tháng, năm) bắt đầu, kết thúc, địa điểm nơi diễn ra việc lập biên bản bắt người phạm tội quả tang; người bị bắt giữ, những người tham gia, chứng kiến, nội dung và diễn biến sự việc bắt quả tang, vật chứng là ma túy đã thu giữ…
2.2 Kỹ năng kiểm sát việc lập biên bản bắt người phạm tội quả tang
Khi kiểm sát việc lập biên bản bắt người phạm tội quả tang trong các vụ án
ma túy cần lưu ý:
* Kiểm sát về thẩm quyền
- Việc tiếp nhận người bị bắt của CQĐT: Theo quy định của pháp luật, bất
kỳ người nào cũng có thể bắt người phạm tội quả tang, nhưng phải giải ngay người
bị bắt đến Cơ quan công an, VKS hoặc ủy ban nhân dân nơi gần nhất Các Cơ quan này phải lập biên bản tiếp nhận và giải ngay người bị bắt hoặc báo ngay cho CQĐT có thẩm quyền giải quyết
Vấn đề cần lưu ý ở đây là về nguồn, đặc điểm, thời điểm và thời gian từ lúc bắt đến khi chuyển về CQĐT có thẩm quyền Nếu không được phản ánh hết trong
hồ sơ thì phải yêu cầu CQĐT bổ sung hoặc củng cố theo hướng, như: dựng lại hiện trường, lấy lời khai người liên quan…
- Về thẩm quyền người lập biên bản: Theo quy định của pháp luật, CQĐT có thẩm quyền phải tiếp nhận người bị bắt phạm tội quả tang để điều tra ĐTV là người trực tiếp được phân công lập biên bản bắt người phạm tội quả tang, và theo luật tổ chức CQĐT hình sự năm 2015 và BLTTHS 2015, tới đây, khi các văn bản pháp luật này có hiệu lực thì còn có thêm cả Cán bộ điều tra Do vậy, nếu biên bản bắt người phạm tội quả tang không phải do Điều tra viên hay Cán bộ điều tra lập, thì báo cáo lãnh đạo đơn vị ban hành văn bản yêu cầu CQĐT có thẩm quyền khắc phục vi phạm; nêu rõ lý do và biện pháp khắc phục theo đúng thủ tục tố tụng
* Kiểm sát về hình thức biên bản
Biên bản bắt người phạm tội quả tang phải được lập theo mẫu thống nhất, phải có chữ ký của người tham gia, chứng kiến Những điểm sửa chữa, thêm, bớt, tẩy xóa trong biên bản phải được xác nhận bằng chữ ký của họ Nếu biên bản không thể hiện được, thì phải yêu cầu CQĐT khắc phục thông qua việc dựng lại hiện trường, lấy lời khai của những người có tên…
* Kiểm sát nội dung biên bản và các tài liệu có liên quan
- Cùng với việc nghiên cứu nội dung biên bản bắt người phạm tội quả tang, khi kiểm sát cần nghiên cứu kỹ các bản tường trình, lời khai của người bị bắt, lời khai nhân chứng, người chứng kiến… về nội dung, diễn biến sự việc, sơ đồ hiện trường, ảnh hiện trường (nếu có) để xác định rõ căn cứ của từng trường hợp bắt người phạm tội quả tang; xác định tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của
Trang 8hành vi phạm tội Trong các vụ việc liên quan đến ma túy còn cần phải xác định ý thức chủ quan của người bị bắt và các đối tượng có liên quan ( nhằm xác định chính xác hành vi pham tội của người bị bắt, để xác định tội danh phù hợp với Điều luật mà BLHS quy định, phục vụ công tác điều tra mở rộng vụ án…), kết quả khám xét thu giữ tài liệu, đồ vật (để xác định: số lượng, chủng loại, trọng lượng (khối lượng) ) ma túy nhằm xác định biện pháp xử lý cũng như thẩm quyền điều tra)
Nếu hành vi của người bị bắt quả tang có đủ yếu tố cấu thành tội phạm thì kịp thời báo cáo lãnh đạo đơn vị ban hành các thủ tục tố tụng theo quy định Nếu chưa đủ, như: Chất thu được là ma túy nhưng chưa đủ trọng lượng ( khối lượng) để truy cứu trách nhiệm hình sự… thì báo cáo Lãnh đạo đơn vị không phê chuẩn Quyết định gia hạn tạm giữ, Lệnh tạm giam đối với người bị bắt quả tang; đồng thời yêu cầu CQĐT ra quyết định hủy bỏ quyết định tạm giữ, yêu cầu người ra Quyết định tạm giữ trả tự do cho người bị bắt quả tang…
- Khi kiểm sát cần lưu ý đến tình trạng sức khỏe, đặc điểm nhân thân người
bị bắt ( người dưới 18 tuổi, người có nhược điểm về tâm thần, hoặc thể chất, phụ
nữ có thai hoặc nuôi con dưới 36 tháng tuổi, người già yếu hoặc bệnh nặng, người dân tộc, người có quốc tịch nước ngoài…) như:
+ Đối với trường hợp người bị bắt là người dưới 18 tuổi: Cần kiểm tra việc thông báo cho gia đình, người đại diện hợp pháp của họ, việc thông báo cử người bào chữa tham gia tố tụng ( Điều 303 BLTTHS 2003 ứng với Điều 419 BLTTHS 2015) Nếu không có người đại diện, người giám hộ, người bào chữa thì phải yêu cấu CQĐT bổ sung và mời người đại diện, người giám hộ, người bào chữa theo đúng quy định của pháp luật
+ Đối với người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi, theo quy định của BLHS 2015, thì không phải chịu trách nhiệm hình sự về một số tội phạm về ma túy quy định tại các Điều luật như: Điều 247, Đ 253, Đ 254, Đ 255, Đ 256, Đ 257, Đ 258, Đ 259 ( xem Điều 12: tuổi chịu TNHS và Chương XII: Những quy định đối với người dưới 18 tuổi phạm tội)
* Kiểm sát về thủ tục
Bộ luật tố tụng hình sự 2003 (Điều 95) chưa quy định cụ thể như BLTTHS
2015 ( Điều 115) về thủ tục biên bản tố tụng nói chung và Biên bản bắt người phạm tội quả tang nói riêng, nhưng về nguyên tắc, biên bản biên bản bắt người phạm tội quả tang phải được đọc cho người bị bắt, người làm chứng, người chứng kiến… nghe Người lập biên bản, người bắt, người bị bắt, người làm chứng, người chứng kiến…phải cùng ký tên vào biên bản, nếu ai có ý kiến khác hoặc không đống ý với nội dung biên bản thì có quyền ghi vào biên bản và ký tên Nếu không
ký vào biên bản, thì người lập biên bản ghi rõ lý do và mời người chứng kiến ký vào biên bản Những điểm sửa chữa, thêm, bớt, tẩy xóa trong biên bản phải được xác nhận bằng chữ ký của họ
Nếu người tham gia không biết chữ, hoặc có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất hoặc vì lý do khác mà không thể ký vào biên bản, thì người lập biên bản
Trang 9đọc biên bản cho họ nghe với sự có mặt của người chứng kiến và những người tham gia tố tụng khác Biên bản phải có chữ ký của người chứng kiến
Thực tiễn cho thấy, nhiều đối tượng phạm tội về ma túy có những thủ đoạn chống đối lực lượng chức năng, không ký vào biên bản, lợi dụng sơ hở của ĐTV
xé biên bản gây khó khăn cho lực lượng thực thi công vụ Khi gặp trường hợp này KSV cần lưu ý và đề nghị ĐTV thực hiện việc lập biên bản bắt người phạm tội quả tang theo đúng quy định
Để củng cố cho các tình tiết nêu trên, KSV phải kịp thời yêu cầu ĐTV lập biên bản, lấy lời khai của những người chứng kiến, người biết việc để bổ sung và chứng minh cho hành vi chống đối của đối tượng bị bắt giữ quả tang
III KỸ NĂNG KIỂM SÁT VIỆC KHÁM XÉT, THU GIỮ VẬT CHỨNG TRONG CÁC VỤ ÁN MA TÚY
3.1 Khái niệm
Khám xét, thu giữ vật chứng trong các vụ án về ma túy là hoạt động điều tra nhằm tìm kiếm, thu thập dấu vết tội phạm, vật chứng, nhất là các chất ma túy hoặc những đồ vật, tài liệu khác có liên quan đến vụ án
Theo quy định của pháp luật, việc khám xét bao gồm khám người, khám chỗ
ở, chỗ làm việc, địa điểm, và Bộ luật TTHS 2015 còn mở rộng thêm các trường hợp khám phương tiện và thu giữ phương tiện điện tử, dữ liệu điện tử (Điều 195, 196)
3.2 Phương pháp kiểm sát
Do ma túy là loại hàng hóa dễ cất dấu nên đối tượng phạm tội thường cất dấu ma túy ở tất cả các nơi có thể và phân tán ở nhiều địa điểm khác nhau, khi bị kiểm tra dễ tẩu tán, tiêu hủy, nên công tác khám xét đòi hỏi phải được thực hiện rất kịp thời, khẩn trương mới có thể thu giữ được đầy đủ chứng cứ phục vụ quá trình giải quyết vụ án Bởi vậy hoạt động kiểm sát cũng cần được tiến hành khẩn trương, nhanh chóng Có 2 phương pháp kiểm sát:
- Phương pháp kiểm sát trực tiếp: khi KSV trực tiếp kiểm sát hoạt động thực hiện lệnh khám xét, thu giữ vật chứng của ĐTV, hoặc trực tiếp kiểm sát việc khám xét người bị bắt do phạm tội quả tang
- Phương pháp kiểm sát thông qua hồ sơ vụ án ( gián tiếp): khi kiểm sát việc
ra lệnh khám xét, thu giữ vật chứng và hoạt động khám xét, thu giữ vật chứng của CQĐT trên cơ sở các tài liệu có trong hồ sơ vụ án được chuyển tới
3.3 Kỹ năng kiểm sát việc khám xét, thu giữ vật chứng:
Thứ nhất: Kỹ năng kiểm sát lệnh khám xét, thu giữ vật chứng
Theo quy định của pháp luật thì lệnh khám xét phải được Viện kiểm sát phê chuẩn trước khi thi hành ( khám xét thường) Trường hợp không thể trì hoãn vẫn
có thể tiến hành khi chưa có sự phê chuẩn của VKS, nhưng trong thời hạn 24 giờ
kể từ khi khám xét xong thì người ra lệnh khám xét khẩn cấp phải thông báo cho VKS cùng cấp Cũng do đặc điểm của các tội phạm về ma túy, nên trên thực tế
Trang 10CQĐT thường hay áp dụng biện pháp khám xét khẩn cấp Do vậy, để tránh việc lạm dụng, cần kiểm sát chặt chẽ:
- Các căn cứ khám xét, thu giữ vật chứng
Theo quy định của pháp luật thì chỉ được tiến hành khi có một trong hai căn
cứ sau: (1) Có căn cứ để nhận định trong người, chỗ ở, nơi làm việc, địa điểm của một người có công cụ, phương tiện phạm tội, đồ vật, tài sản do phạm tội mà có hoặc đồ vật, tài liệu khác có liên quan đến vụ án;
và (2) khi cần phát hiện người đang bị truy nã
Lưu ý: Bộ luật TTHS 2015 (Điều 192) có mở rộng thêm 2 căn cứ: (1) Có
căn cứ nhận định trong người, chỗ ở, nơi làm việc, địa điểm của một người có dữ liệu điện tử liên quan đến vụ án; và (2) Trong trường hợp truy tìm và giải cứu nạn nhân
Khi nghiên cứu hồ sơ phải phân loại để xác định: Nếu có căn cứ thì báo cáo Lãnh đạo viện ra quyết định phê chuẩn Nếu chưa đủ căn cứ thì yêu cầu ĐTV nhanh chóng bổ sung, thu thập tài liệu, đồ vật có liên quan để khi có đủ tài liệu chứng minh tính có căn cứ thì trình Lãnh đạo viện phê chuẩn, tránh việc do dự không kịp thời tạo cơ hội để tội phạm tẩu tán, tiêu hủy tài liệu, chứng cứ có liên quan Trường hợp rõ ràng không đủ căn cứ khám xét thì báo cáo Viện trưởng, Phó Viện trưởng được phân công hoặc ủy quyền ra quyết định không phê chuẩn
Lưu ý: Theo quy định tại khoản 3 Điều 142 Bộ Luật TTHS 2003 (ứng với khoản 3 Điều 194 BLTTHS 2015) thì có thể tiến hành khám xét mà không cần có lệnh ( chỉ với khám người) bắt người hoặc khi có căn cứ để khẳng định người có mặt tại nơi khám xét giấu trong người đồ vật, tài liệu cần thu giữ
- Kiểm sát về thẩm quyền người ra lệnh khám xét, nội dung lệnh khám xét
Theo quy định của pháp luật thì chỉ có Thủ trưởng, Phó thủ trưởng CQĐT các cấp có thẩm quyền Tuy vậy trong trường hợp khẩn cấp, thì có thêm những chủ thể sau có thẩm quyền ( khoản 2 Điều 141 BLTTHS 2003):
+ Người chỉ huy đơn vị quân đội độc lập cấp trung đoàn và tương đương; người chỉ huy đồn biên phòng ở hải đảo và biên giới;
+ Người chỉ huy tàu bay, tàu biển, khi tàu bay, tàu biển đã rời khỏi sân bay, bến cảng
Do vậy khi phát hiện Lệnh khám xét được ban hành bởi người không có thẩm quyền thì phải yêu cầu CQĐT ra quyết định hủy bỏ quyết định đó, và ban hành Lệnh khác đúng quy định của pháp luật
Về nội dung Lệnh phải được ghi đúng, đầy đủ theo mẫu của “Lệnh khám xét”, hoặc là “ Lệnh khám xét khẩn cấp” Trong đó phải thể hiện: Họ tên, chức vụ của người ra lệnh; Căn cứ ban hành lệnh; Các thông tin cá nhân về người bị khám xét, địa chỉ nơi thực hiện việc khám xét; Tên ĐTV được ủy nhiệm tổ chức thi hành… Nếu các nội dung trên chưa được ghi hoặc bỏ trống thì phải yêu cầu CQĐT ghi bổ sung để đảm bảo tính hợp pháp của Lệnh khám xét