Tài liệu Yukichi Fukuzawa tinh thần doanh nghiệp của nước Nhật hiện đại phần 4 pdf

Möơt khi ăaô chíịp nhíơn rùìng conngûúđi ăïìu bònh ăùỉng vúâi nhau, thò ăiïìu cođn laơi quan troơng lađ sûơgiaâo duơc, lađ caâch duy nhíịt mađ khaê nùng con ngûúđi ặúơc ăïì cao.Fukuzawa

ăi khoêi Nakatsu vađo nùm 1854 Möơt khi ăaô chíịp nhíơn rùìng conngûúđi ăïìu bònh ăùỉng vúâi nhau, thò ăiïìu cođn laơi quan troơng lađ sûơgiaâo duơc, lađ caâch duy nhíịt mađ khaê nùng con ngûúđi ặúơc ăïì cao.Fukuzawa tiïịp tuơc chó ra rùìng tûơ do vađ ăöơc líơp lađ ăiïìu quan troơngtrong tiïịn trònh hoơc tíơp vađ túâi phiïn mònh, sûơ tiïịn böơ cuêa viïơchoơc tíơp seô cuêng cöị thïm sûơ tûơ do vađ ăöơc líơp.5 Trong trûúđng húơpcuêa Fukuzawa, sûơ ăöơc líơp vađ tûơ do nađy coâ thïí aâp duơng cho caêmöơt dín töơc Sûơ ăöơc líơp cuêa Nhíơt Baên coâ thïí ặúơc duy trò chóbùìng sûâc maơnh nöơi taơi cuêa dín töơc, vöịn lađ ăiïìu ăaơt ặúơc tûđ viïơchoơc biïịt caâc ngađnh khoa hoơc vađ kyô thuíơt phûúng Tíy Nïịu khöng,Nhíơt Baên hùỉn seô phaêi chõu phuơc dûúâi “möơt keê thuđ ăaâng súơ”6, tûâc

“nhûông keê nûúâc ngoađi hung túơn”.7 Khi ặa ra lúđi ăïì xuíịt cuêng cöịnûúâc Nhíơt hiïơn ăaơi theo caâch nađy, Fukuzawa ăaô khùng khùng

rùìng ngûúđi Nhíơt phaêi tûđ boê nhûông tíơp quaân cuô nhû katakiuchi,

hay traê thuđ Lyâ leô nađy chùưc chùưn ăaô ặa öng ăïịn chöî phaêi xeât laơihađnh ăöơng ăaânh giaâ cuêa mònh vúâi nhûông anh huđng voô sô NhíơtBaên Fukuzawa cuông ăaô caênh baâo ngûúđi Nhíơt khöng nïn duđngbaơo lûơc ăïí giaêi quýịt nhûông víịn ăïì chñnh trõ Hoađn toađn dûơa vađo

quýín Elements of Moral Science cuêa Wayland, Fukuzawa ăaô lyâ

luíơn rùìng giaêi phaâp cuöịi cuđng coâ thïí thíơm chñ lađ “hađnh ăöơng chïịt

vò nghôa hún lađ bùìng chiïịn tranh”.8 Möơt thíơp niïn sau ăoâ, öng ăaôtûđ boê nhûông quan ăiïím ýu chuöơng hođa bònh nađy

Trong khi víîn cođn ăang chuíín bõ cuöịn Khuýịn hoơc vađo thaâng

3 nùm 1873, Fukuzawa ăaô quýịt ắnh viïịt möơt quýín saâch riïng

leê khaâc, quýín Ăaơi cûúng hoơc thuýịt vïì vùn minh, vò nhû vïì sau

öng giaêi thñch, öng coâ möơt nhiïơm vuơ ăùơc biïơt cíìn hoađn tíịt Önglyâ luíơn nhû sau:

Cho ăïịn luâc nađy, tíịt caê nhûông saâch vađ bađi dõch cuêa töi ăïìuhûúâng túâi muơc ăñch lađ giúâi thiïơu nhûông ăiïìu cuêa phûúng Tíyvađ phï phaân kõch liïơt phong tuơc cuêa ngûúđi Nhíơt Noâi caâch

khaâc, töi ăaô trònh bađy nïìn vùn minh theo tûđng phíìn möơt.Trûúâc nùm 1874 vađ 1875, sûơ öín ắnh xaô höơi ăaô ặúơc lùơp laơivađ con ngûúđi coâ thúđi gian ăïí suy nghô laơi moơi viïơc Luâc ăoâ, töiăaô dûơ ắnh viïịt möơt ăïì cûúng vïì nïìn vùn minh phûúng Tíycho cöng chuâng [Nhíơt Baên] noâi chung vađ nhûông bíơc laôothađnh ýu chuöơng ăaơo Khöíng, noâi riïng Nïịu töi coâ thïí thuýịtphuơc ặúơc nhûông ngûúđi nađy, thò ăoâ lađ phíìn thûúêng ăaâng quyânhíịt Töi thíơt sûơ khöng muöịn hoơ trúê thađnh keê thuđ cuêa töi.Thay vađo ăoâ, töi mong muöịn hoơ seô trúê thađnh baơn hûôu cuêa

töi Vúâi suy nghô nađy, töi ăaô viïịt quýín Ăaơi cûúng hoơc thuýịt

vïì vùn minh trong saâu tíơp Töi giaê ắnh rùìng ăöơc giaê cuêa

quýín saâch nađy ăaô hún tuöíi nguô tuíìn, mùưt ăaô keâm ăi nïnquen vúâi cúô chûô lúân Vò víơy, töi ăaô chuíín bõ quýín saâch nađy

vúâi cúô chûô lúân nhû kiïíu caâch cuêa quýín Taiheiki ngađy xûa.9

Ăïí thuýịt phuơc nhûông bíơc laôo thađnh uêng höơ Khöíng tûê, Fukuzwaăaô phaêi thíơt thíơn troơng bùưt ăíìu lyâ leô cuêa mònh Chûúng ăíìu tiïn,

coâ tûơa ăïì lađ Establishing a basis of argumentation (Thiïịt líơp nïìn

taêng lyâ luíơn) ăaô ặúơc múê ăíìu bùìng nhûông dođng nhû sau:Nheơ vađ nùơng, dađi vađ ngùưn, töịt vađ xíịu, ăuâng vađ sai; tíịt caê ăïìulađ nhûông tûđ mang tñnh tûúng ăöịi.10

Ăiïìu Fukuzawa nguơ yâ úê ăíy lađ thíơm chñ nïìn vùn minh phûúngTíy cuông phaêi ặúơc quan saât bùìng nhûông tûđ mang tñnh tûúng

ăöịi Ăïì cíơp ăïịn lyâ leô cuêa Buckle trong quýín History of

Civilization in England, Guizot trong General History of Civilization in Europe vađ J.S Mill trong Considerations on Representative Government, Fukuzawa ăaô ặa ra möơt phíìn kyâ

thuíơt dïî ăoơc vađ dïî hiïíu nhíịt vïì lõch sûê nïìn vùn minh phûúngTíy cuông nhû cho thíịy ặúđng hûúâng mađ ngûúđi Nhíơt nïn leđo laâiăíịt nûúâc.11 Quýín Khuýịn hoơc vađ Ăaơi cûúng hoơc thuýịt vïì vùn

minh lađ thađnh tûơu töơt ẳnh cuêa Fukuzawa trong nhiïơm vuơ giaâo

duơc ngûúđi Nhíơt Öng ăaô ăïịn möơt bûúâc ngoùơt cuêa cuöơc ăúđi mònhvađo giûôa thíơp niïn 1870

Caê hai quýín saâch ăïìu baân ríịt chaơy Nhû Fukuzawa tñnh toaân,

töíng söị saâch baân ra cuêa 17 tíơp ăíìu, lïn ăïịn con söị 3.400.000

so vúâi töíng dín söị lađ 33.110.000 vađo nùm 1872 Lyâ luíơn cuêa

Fukuzawa trong quýín Khuýịn hoơc, ăùơc biïơt lađ quan ăiïím ngûúđi

theo chuê nghôa xeât laơi vïì nhûông anh huđng chiïịn binh ăaô díịy lïnlúđi nhíơn xeât, lađ ăiïìu túâi lûúơt noâ ăaô lađm tùng doanh söị baân ra cuêa

quýín saâch Quýín Khuýịn hoơc cuông ăaô ặúơc sûê duơng nhû saâch

giaâo khoa cho treê em vađo giai ăoaơn ăíìu tiïn cuêa hïơ thöịng giaâoduơc khi múâi xuíịt hiïơn.12 Mùơt khaâc, Fukuzawa ăaô khöng tröng ăúơi

quýín Ăaơi cûúng hoơc thuýịt vïì vùn minh seô baân chaơy vò quýín

nađy chuê ýịu dađnh cho ăöơc giaê lúân tuöíi Nhûng nhúđ vađo danh tiïịngcuêa Fukuzawa, thíơm chñ caê quýín nađy cuông ặúơc ăoân nhíơn nöìngnhiïơt, vađ söị lûúơng saâch lûu hađnh lïn ăïịn con söị hađng ngađn.13 Viïơctiïịp thõ saâch cuêa Fukuzawa ăaô phaêi dûơa vađo maơng lûúâi truýìnthöịng vađ nöịi kïịt cuêa nhûông ngûúđi baân saâch úê Tokyo, Osaka vađKyoto.14 Nhûng chñnh Fukuzawa cuông ăaô viïịt thû cho nhiïìu baơnbeđ, cađng nhiïìu cađng töịt ăïí giúâi thiïơu vađ baân saâch cho hoơ Luâc bíịygiúđ, phûúng phaâp truýìn thöng ăaơi chuâng múâi meê vađ maơnh meônhíịt lađ baâo chñ víîn chûa töìn taơi vađ Fukuzawa, möơt ngûúđi viïịt thûgioêi, cuông coâ thïí baân saâch ríịt chaơy qua thû tûđ Trong möơt trûúđng

húơp, öng ăaô baân ặúơc 30 baên cuêa quýín Guided Tour in the West vađ trong möơt trûúđng húơp khaâc, öng ăaô thu ặúơc 23 ryo 3 bu khi

baân saâch bùìng caâch nađy.15

Trong söị nhûông saâch ặúơc liïơt kï trong baêng 9.1, xuíịt baên trûúâc

nùm 1875, quýín Kïị toaân ặúơc xuíịt baên vađo thaâng 6 nùm 1873

lađ möơt taâc phíím múâi laơ vò hai nguýn nhín Ăoâ lađ möơt taâc phíímdõch tûđng chûô ríịt kheâo leâo tûđ möơt baên göịc tiïịng Anh cuêa Myô Quantroơng hún, quýín saâch giúâi thiïơu vïì möơt chuê ăïì hoađn toađn múâi,

chñnh lađ thûơc hađnh thûúng maơi Ngoađi ra, viïơc xuíịt baên quýín

Kïị toaân ríịt ăuâng thúđi ăiïím, xuíịt hiïơn ngay luâc Ngín hađng Quöịc

gia Ăíìu tiïn cuêa Tokyo ặúơc thađnh líơp Ngín hađng Quöịc gia Ăíìu

tiïn lađ möơt liïn doanh cíịp Nhađ nûúâc cuêa ryogae, nhûông chuê ngín

hađng-thûúng gia ngađy trûúâc vađo thúđi kyđ tiïìn Minh Trõ, lađ nhûôngngûúđi mađ caâc nhađ laônh ăaơo vïì tađi chñnh phaêi dûơa vađo khi tòm caâchthađnh líơp möơt hïơ thöịng ngín hađng Nhíơt Baên múâi Ngín hađng,duđ dûơa vađo cuêa caêi cuêa nhûông thûúng gia ngađy trûúâc, nhûng lađ

möơt hïơ thöịng ngín hađng cöí phíìn thíơt sûơ Quýín Kïị toaân cuêa

Fukuzawa ăaô trònh bađy roô rađng caâch thûâc möơt cöng ty cöí phíìnhiïơn ăaơi nïn giûô söí saâch vađ baâo caâo tađi chñnh Quýín saâch laơi ăem

laơi cho öng võ trñ díîn ăíìu vò xuíịt hiïơn trûúâc quýín Detailed

Accounts of Bank Bookkeeping cuêa Alexander Allan Shand, do Böơ

tađi chñnh xuíịt baên vađo thaâng 12 nùm 1873.16

Taâc phíím dõch cuêa öng vúâi ăïì tađi múâi, trong ăoâ öng phaêi ăöịidiïơn vúâi ríịt nhiïìu tûđ vûơng thûúng maơi vađ tađi chñnh, coâ caâch hađnhvùn thíơt nùơng nïì Luâc nađy, öng gúêi möơt laâ thû cho möơt trongnhûông ăöìng nghiïơp tin cíín lađ Heigoro Shoda vađ noâi rùìng:Töi khöng cođn quan tím ăïịn viïơc dõch thuíơt nûôa Nùm nay,töi seô gaâc moơi thûâ sang möơt bïn vađ chó chuýn chuâ vađo viïơcăoơc vađ viïịt saâch Töi ăaô hoađn tíịt baên thaêo cuêa tíơp 7 quýín

Khuýịn hoơc Vò víơy, töi ăaô khöng cođn quan tím ăïịn viïơc

dõch thuíơt nûôa, khöng riïng gò nhûông quýín saâch vïì kïị toaânmađ nhûông saâch vïì caâc víịn ăïì khaâc nûôa.17

Luâc nađy, Fukuzawa ăaô hún 40 tuöíi, lađ ăöơ tuöíi mađ theo caâch tñnhcuêa ngûúđi Nhíơt, “ăaô khöng cođn dao ăöơng” theo löịi noâi cuêa ngûúđitheo Nho giaâo

Chùưc chùưn, Fukuzawa coâ möơt lyâ do khaâc ăïí thíịy rùìng thúđi kyđdiïîn giaêi vïì phûúng Tíy cuêa öng ăaô gíìn ăi ăïịn höìi kïịt thuâc Phaâiăoađn Iwakura, möơt phaâi ăoađn vúâi quy mö chûa tûđng coâ ăi nghiïn

cûâu phûúng Tíy, göìm nhûông thađnh viïn nođng cöịt cuêa chñnhquýìn Minh Trõ vađ hún möơt trùm phuơ taâ ăaô trúê vïì laơi Tokyo vađothaâng 9 nùm 1873 Qua chuýịn ăi keâo dađi hai nùm cuêa ăoađn,caâc thađnh viïn vađ ăoađn tuđy tuđng ăaô tûơ mònh traêi nghiïơm ặúơccuöơc söịng úê phûúng Tíy Fukuzawa hùỉn ăaô cho rùìng phíìn kyâthuíơt chi tiïịt vïì cuöơc hađnh trònh khaêo saât phûúng Tíy cuêa hoơ seôxuíịt hiïơn vađo bíịt kyđ luâc nađo trong möơt tûúng lai gíìn Quaê thíơt,

vađo thaâng 10 nùm 1878, quýín Tokumei zenkentaishi Beiou

kairan jikki hay A True Account of the Tour in America and Europe of the Special Embassy (Kïí chuýơn chuýịn ăi Myô vađ chíu

Íu) cuêa Kume vúâi 1.220 trang göìm nùm tíơp ăaô ặúơc xuíịt baên.Phíìn kyâ thuíơt chi tiïịt cuêa Kume vúâi sûơ höî trúơ cuêa chñnh quýìnbao göìm vö söị tranh khùưc axñt ăaô lađm kinh ngaơc nhiïìu ngûúđi NhíơtBaên Duđ ríịt dađy, nhûng saâch cuêa Kume víîn baân ríịt chaơy, ăaơt túâidoanh söị baân ra ñt nhíịt lađ 3.500 baên.18 Bïn caơnh Kume, nhûôngnhađ vùn múâi viïịt vïì chuê ăïì phûúng Tíy cuông líịp ăíìy thõ trûúđngsaâch dõch.19 Vai trođ cuêa Fukuzawa trong viïơc giúâi thiïơu vïì phûúngTíy ăaô ăi qua nhanh choâng vađo giûôa thíơp niïn 1870 Khi ruât khoêiviïơc nghiïn cûâu tiïịng Anh, öng cuông míịt ăi sûơ hûâng thuâ giaêngdaơy taơi trûúđng Keio, nhû ăiïìu öng viïịt trong möơt laâ thû gúêi chovùn phođng hađnh chñnh trûúđng nhû sau:

Khi töi ăïịn giaêng ặúđng höm thûâ nùm vûđa röìi, khöng coâ hoơcviïn nađo coâ mùơt úê ăoâ Vò víơy, höm nay, töi cuông seô khöng ăidaơy Taơi sao quyâ võ khöng boê luön lúâp hoơc ăoâ? Xin haôy suynghô vïì viïơc nađy.20

Coâ leô, Fukuzawa ăaô giaêng theo quýín Ăaơi cûúng hoơc thuýịt vïì

vùn minh ăíìy tham voơng cuêa öng cho caâc sinh viïn Söị lûúơng

sinh viïn giaêm khi Cuöơc nöíi díơy Satsuma bùưt ăíìu nùm 1877 chùưcchùưn ăaô lađm naên lođng Fukuzawa Tûđ boê viïơc dõch vađ giaêng daơy,giúđ ăíy, Fukuzawa bûúâc vađo möơt lônh vûơc hoaơt ăöơng múâi

Thaâng 7 nùm 1873, khöng líu sau khi xuíịt baên quýín Kïị toaân,

Fukuzawa ăaô viïịt cho Hikijiro Nakamigawa, chaâu trai duy nhíịtcuêa öng vađ noâi rùìng:

Nhađ xuíịt baên ăang phaât triïín Nhiïìu giaâo viïn trong trûúđngăaơi hoơc ăaô díìn choơn möơt cuöơc söịng thûơc tïị Trong möơt tûúnglai gíìn, söị ngûúđi bûúâc vađo nhađ xuíịt baên seô tùng lïn Töi ăïìnghõ hoơ trúê thađnh nhûông doanh nhín vađ hoơ tham dûơ vađo nhađxuíịt baên ăïí thûơc tíơp ăiïìu nađy Nïịu lađ cöng chûâc nhađ nûúâchay lađ giaâo viïn, thò hiïơn taơi hoơ cuông chó coâ thïí coâ 500 ăïịn

600 yen trong möơt nùm Lađm sao möơt ngûúđi coâ thïí söịng vúâiăöìng lûúng ñt oêi nhû thïị ặúơc? Caâch duy nhíịt ăïí chuíín bõcho nhiïìu cöng viïơc khaâc nhau trong tûúng lai lađ thûơc hiïơncöng viïơc kinh doanh thûơc thuơ.21

Thaâng 7 nùm 1873, Fukuzawa cuông viïịt cho möơt ăöìng nghiïơp

cuô úê trûúđng Tekijuku, Osaka, khoe khoang vïì tònh hònh cuêa öng:

Töi ăaô kïịt hön vúâi möơt phuơ nûô úê cuđng laônh ắa cuô Chuâng töicoâ hai trai vađ hai gaâi Ăûâa con trai ăíìu ặúơc 9 tuöíi rûúôi vađặâa kïị ặúơc 7 tuöíi rûúôi Ăõa chó cuêa töi lađ 2-13, Mita, Tokyo.Töi kiïịm söịng bùìng viïơc ăoơc vađ dõch saâch Töi coâ möơt lûúơngcuêa caêi ăaâng kïí vađ töi cođn khaâ giaê hún caê caâc thađnh viïntrong nöơi caâc.22

Hai laâ thû ghi roô rùìng öng ăaô tham dûơ hùỉn vađo cöng viïơc xuíịtbaên vađ ăoâ chñnh lađ nguöìn thu nhíơp chñnh cuêa öng Lađm thïị nađomađ öng tham dûơ vađo cöng viïơc nađy?

Trûúâc khi phaât hađnh quýín 2 cuêa cuöịn Nhûông ăiïìu kiïơn söịng

úê phûúng Tíy, Fukuzawa ăaô xuíịt baên saâch thöng qua nhûông nhađ

in bònh thûúđng taơi23 Tokyo nhûng sau ăoâ, chñnh öng giaâm saât viïơctiïịp thõ saâch Öng ăaô chó díîn cho Shinjiro Wada,24 cûơu sinh viïn

cuêa Fukuzawa vađ lađ nhađ phín phöịi saâch cuêa öng taơi Yokohamavađo thaâng 9 nùm 1868 nhû sau:

Viïơc ăoâng saâch cuêa quýín 2 cuöịn Nhûông ăiïìu kiïơn söịng úê

phûúng Tíy do nhađ saâch Okadaya thûơc hiïơn ăaô hoađn tíịt Vïì

viïơc víơn chuýín ăïịn Osaka, töi ăaô cín nhùưc ăïịn viïơc duđngthuýìn cuêa ngûúđi ngoaơi quöịc Nhûng nïịu töi ặa hađng hoâaNhíơt lïn thuýìn ngoaơi quöịc, töi ặúơc baâo seô phaêi ăoâng phñ5% úê khu vûơc haêi quan Nïịu víơy, töi biïịt Okadaya seô phaêichõu khoaên tiïìn nađy Vò víơy, töi seô gúêi hađng ăïịn cho laônhchuâa Okudaira Nïịu Okadaya khöng hiïíu ăiïìu nađy, xin haôygiaêi thñch cho hoơ hiïíu

Tûđ viïơc giaâm saât caê quaâ trònh theo caâch nađy ăïịn viïơc tûơ thûơc hiïơnviïơc xuíịt baên chó lađ möơt bûúâc ngùưn Thíơt víơy, khöng líu sau khiviïịt laâ thû nađy, Fukuzawa ăaô bùưt ăíìu nhađ xuíịt baên cuêa mònh.25

Öng ăaô giaêi thñch nhûông ăöơng cú cuêa mònh nhû sau:

Cho ăïịn luâc nađy, töi ăaô giao hïịt moơi viïơc tûđ in íịn ăïịn baânsaâch cho nhađ saâch Khöng phaêi luâc nađo hoơ cuông töìi tïơ caênhûng thónh thoaêng, hoơ cuông gian líơn vúâi töi Haôy xeât thûêdoanh söị baân ra ăaâng kinh ngaơc cuêa caâc ăíìu saâch cuêa töi,ăöơt nhiïn töi nhíơn ra rùìng khöng nïn ăïí ngûúđi khaâc tûơ quaênhïịt moơi viïơc cuêa töi Vađ thïị lađ töi chuíín bõ möơt kïị hoaơch.26

Vúâi ăuê nguöìn vöịn trong kho baơc, Fukuzawa ăaô hađnh ăöơng ríịtnhanh choâng Öng mua giíịy tûđ möơt ngûúđi cung cíịp giíịy só vúâigiaâ 1.000 yen vađ thú vađi chuơc thúơ thuê cöng lađm viïơc taơi khuönviïn cuêa trûúđng ăaơi hoơc úê Shinsenza.27

Cöng viïơc xuíịt baên nhanh choâng trúê thađnh möơt trong nhûôngmöịi quan tím chñnh cuêa Fukuzawa Öng ăaô viïịt cho Shinjiro Wada

úê Yokohama nhû sau:

Töi lo lùưng khi thíịy moơi thûâ thíơt ăùưt ăoê úê ăíy Hađng hoâakhöng chó ăùưt ăoê mađ cođn khan hiïịm nûôa Höm noơ, töi giaocho míịy nhín viïn ăi mua giíịy vađ khöng hïì tòm ặúơc möơttúđ giíịy Khi suy nghô rùìng höm ăoâ phaêi coâ giíịy, töi hoêi vïì giaâcaê vađ biïịt rùìng giaâ giíịy cao hún 25% trong ngađy höm ăoâ Vúâitònh huöịng nađy, chuâng töi seô khöng thïí baân saâch vúâi giaâ dûơtñnh ban ăíìu Töi thíơt sûơ ríịt lo lùưng.28

Fukuzawa ăaô gúêi möơt laâ thû ghi ngađy 2 thaâng 7 nùm 1869 chomöơt ngûúđi baơn cuô, Ryozo Yamaguchi úê Wakayama, ngûúđi ăaôchùm soâc cho Nakamigawa vađ Einosuke Obata, lađ chaâu trai cuêaăöìng nghiïơp cuêa Fukuzawa úê Cao ăùỉng Keio Fukuzawa ăaô sùưpxïịp khoaên chi traê lûúng bùìng lúđi ăïì nghõ nhû sau:

Vïì viïơc caê Hikijiro vađ Einosuke, möîi ngûúđi ăaô vay anh 5 ryo, töi caêm ún anh ríịt nhiïìu Ăöíi laơi cho söị tiïìn 10 ryo nađy, töi

seô gúêi nhûông quýín saâch mađ anh ăaô ăùơt Giaâ caê cuêa nhûông

quýín anh ăaô ăùơt qua Okadaya lađ 9 ryo, reê hún trong baêng giaâ Do quýín nhíơp mön víơt lyâ coâ giaâ lađ 1 bu 1 shu, nïn giaâ cođn 4 ryo 2 bu 3 shu Töíng cöơng lađ 13 ryo 2 bu 3 shu Do

quýín saâch nhíơp mön ặúơc in vađ ăoâng taơi ăaơi hoơc trong 4,

5 ngađy, töi seô gúêi saâch ăïịn khi nađo hoađn tíịt Quýín saâch

nhíơp mön ríịt ăeơp Sau khi trûđ söị tiïìn 10 ryo mađ anh ăaô cho

mûúơn, xin haôy ặa phíìn cođn laơi trong töíng söị vađ xin vui lođngtraê bùìng tiïìn ăöìng cađng súâm cađng töịt.29

Ăiïìu chuâng ta ăaâng lûu yâ úê ăíy lađ khaê nùng kinh doanh thûơcthuơ cuêa Fukuzawa khi öng ýu cíìu thanh toaân bùìng tiïìn ăöìng.Chùưc chùưn öng ăaô ýu cíìu thanh toaân bùìng tiïìn ăöìng vò tiïìn giíịy,loaơi tiïìn mađ chñnh phuê múâi ăaô ặa vađo lûu hađnh, bùưt ăíìu míịtgiaâ so vúâi tiïìn ăöìng vađng vađ baơc Thïị lađ, nhađ doanh nghiïơpFukuzawa ăaô xuíịt hiïơn Öng tham gia vađo Höơi xuíịt baên Tokyovađo thaâng 11 nùm 1869.30

Do saâch cuêa öng baân ríịt chaơy, nïn Fukuzawa ăaô phaêi ăöịi diïơnvúâi tònh traơng saâch líơu Vađo ăíìu muđa heđ nùm 1868, nhûông saâch

in líơu nhû Nhûông ăiïìu kiïơn söịng úê phûúng Tíy, Chuýịn ăi ặúơc

hûúâng díîn úê phûúng Tíy vađ Joyaku juikkakoku-ki hay Eleven Nations with which Treaties are Negotiated (Mûúđi möơt quöịc gia

ăađm phaân hiïơp ûúâc) ăaô xuíịt hiïơn Khi chuíín bõ quýín Nhûông ăiïìu

kiïơn söịng úê phûúng Tíy, Fukuzawa ăaô biïịt vïì baên quýìn cuêa saâch

cuêa Burton úê phûúng Tíy.31 Vò víơy, vađo cuöịi nùm 1868, Fukuzawa

ăaô thaêo vađ ăïơ trònh lïn chñnh phuê möơt laâ thû vúâi tûơa ăïì Petition

of Pirated Editions of Translated Books (Lúđi thónh nguýơn vïì víịn

ăïì in líơu saâch dõch) Öng viïịt nhûông nhađ xuíịt baên saâch in líơu tûđsaâch cuêa öng tuýn böị rùìng hoơ lađm víơy lađ vò nhu cíìu cíìn saâchdõch úê Osaka, Kobe vađ Kyoto vađ hoơ chó ăún giaên ăaâp ûâng nhucíìu ăoâ Thaâi ăöơ cuêa nhađ xuíịt baên nađy ăöịi vúâi taâc phíím cuêa ngûúđi

khaâc xuíịt phaât tûđ truýìn thöịng líu ăúđi cuêa Nhíơt Baên lađ shahon

hay sao cheâp saâch mađ baên thín Fukuzawa ăaô tûđng tham gia khi

cođn úê trûúđng Tekijuku vađ úê nhûông núi khaâc Ăíy lađ ăiïìu mađ ngûúđi

Nhíơt chûa bao giúđ xem lađ hađnh ăöơng xuâc phaơm ngûúđi khaâc Ngoađi

ra, nhûông nhađ xuíịt baên nađy khùng khùng noâi rùìng nhûông saâchdõch quaâ ăùưt so vúâi nhûông ngûúđi bònh dín, lađ nhûông ngûúđi mađhoơ cung cíịp saâch líơu vúâi giaâ reê hún 20-40% Fukuzawa ăaô ặa

ra lúđi phaên höìi rùìng möơt baên saâch in líơu lađ hađnh ăöơng cûúâp kiïịnthûâc cuêa ngûúđi khaâc, lađ ăiïìu khöng ặúơc pheâp xaêy ra taơi nhûôngnûúâc vùn minh Öng cuông “phaên cöng” laơi rùìng khaê nùng dõchsaâch tiïịng Anh cuêa öng cuông chó ăaơt ặúơc nhúđ cöng sûâc lao ăöơngtñch cûơc Trñch díîn cíu ngaơn ngûô “thúđi giúđ lađ tiïìn baơc”, öng biïơnminh cho giaâ caê khaâ ăùưt cuêa nhûông saâch vúê cuêa mònh.32 Lúđi ýucíìu cuêa öng ăaô díîn ăïịn lúđi cöng böị [cuêa chñnh phuê] vađo thaângGiïng nùm 1869 vađ cuöịi cuđng lađ Nghõ ắnh Xuíịt baên vađo thaâng

6 nùm ăoâ Theo Nghõ ắnh nađy, xuíịt baên chó ặúơc thûơc hiïơn thöngqua sûơ cho pheâp cuêa chñnh phuê vađ bùìng caâch nađy, baên quýìn

cuêa taâc giaê seô ặúơc baêo vïơ Tuy nhiïn, ăíy chó lađ möơt hònh thûâckiïím duýơt.

Dûúâi sûơ hûúâng díîn cuêa Fukuzawa, cöng viïơc xuíịt baên phaât triïínvađ trúê thađnh möơt khoa úê trûúđng Cao ăùỉng Keio vađo nùm 1872.33

Ăíìu muđa heđ nùm 1872, khöng líu sau khi xuíịt baên tíơp 1 cuêa

quýín Khuýịn hoơc, khoa xuíịt baên cuêa Cao ăùỉng Keio ăaô chuíín bõ

möơt danh saâch caâc taâc phíím xuíịt baên göìm 35 ăíìu saâch, trong ăoâcoâ 21 saâch lađ cuêa Fukuzawa.34 Viïơc viïịt nhiïìu saâch cuêa Fukuzawaăaô ăem ăïịn cho öng möơt cú höơi kinh doanh ăíìy hûâa heơn Khi nhòn

cú höơi kinh doanh nađy xuíịt hiïơn trûúâc mùưt mònh, Fukuzawa ăaôkhöng thïí khöng ặa ra möơt lúđi kïịt luíơn mađ phíìn lúân caâc voô sôchõu aênh hûúêng Nho giaâo coâ thïí nghô túâi Fukuzawa ăaô chia seê ăiïìunađy vúâi ngûúđi chaâu trai mađ öng ýu thûúng nhû sau:

YÂ kiïịn cuêa ta lađ hoơc giaê thúđi nay khöng chó nïn chuýn chuâvađo viïơc ăoơc saâch Chó chuýn chuâ vađo viïơc ăoơc saâch cuông coâtöơi nhû viïơc lao ăíìu vađo rûúơu cheđ vađ trai gaâi Chó coâ ngûúđi tađi

ba múâi coâ thïí vûđa lađm kinh doanh trong khi ăoơc saâch vađ ăoơcsaâch trong khi lađm kinh doanh Hoơc vađ kiïịm tiïìn, kiïịm tiïìnvađ hoơc, nhû víơy, con múâi coâ ặúơc caê hai võ trñ cuêa möơt hoơcgiaê vađ möơt ngûúđi giađu coâ Vađ nhû víơy, líìn ăíìu tiïn, con múâicoâ thïí thay ăöíi suy nghô cuêa ngûúđi Nhíơt.35

Sau khi giaêi phoâng nhûông ngûúđi treê khoêi sûơ ăoâng khung cuêa Nhogiaâo trong hađng thïị kyê, giúđ ăíy, Fukuzawa ăaô sùĩn sađng bùưt ăíìubûúâc vađo möơt thïị giúâi kinh doanh thûơc thuơ, thïị giúâi mađ öng hùỉnăaô cho rùìng lađ nïìn taêng vûông chùưc mađ möơt quöịc gia coâ thïí dûơavađo

Phêìn 4

“Hoåc vaâ kiïëm tiïìn, kiïëm tiïìn vaâ hoåc”

- nhaâ doanh nghiïåp, 1869-1893

khöng muöịn ăaơi danh úê laơi thaâi íịp cuêa hoơ, nhûng thay vađo ăoâ,

hoơ seô ặúơc nhíơn trúơ cíịp tûđ chñnh quýìn Minh Trõ trung ûúng Vòvíơy, nhûông ngûúđi vöịn lađ laônh chuâa trûúâc ăíy phaêi ăi ăïịn Tokyovađ gia ằnh Okudaira cuông khöng phaêi lađ möơt ngoaơi lïơ.1 Trïnặúđng ăi, Fukuzawa ăaô dûđng laơi Osaka vađ Shinjiro Wada, hoơc trođcuêa Fukuzawa ăaô hoêi yâ kiïịn öng vïì cuöơc söịng tûúng lai Rúđi khoêiYokohama, núi öng ăaô lađ nhađ ăaơi lyâ cho cöng viïơc xuíịt baên cuêaFukuzawa, Wada trúê thađnh giaâo viïn daơy tiïịng Anh taơi Okayamanhûng giúđ ăíy, öng muöịn quay vïì Tokyo Khi biïịt Wada ăaô dađnhduơm ặúơc ¥1.000, Fukuzawa maơnh meô khuýịn khñch öng nïn

ăi theo con ặúđng kinh doanh:

Töi maơnh meô ăïì nghõ caâc ăöìng nghiïơp trong trûúđng nïn thöichuýn chuâ vađo viïơc ăoơc saâch mađ bûúâc vađo cöng viïơc kinhdoanh Quyâ võ nïn lađm ăiïìu nhû víơy vò lúơi ñch cuêa baên thín.Möơt söị ngûúđi noâi rùìng kinh doanh lađ ăiïìu ríịt khoâ vúâi nhûôngngûúđi khöng quen nhû nhûông hoơc giaê, nhûng ăiïìu ăoâ khöng

ăuâng Bùìng tñnh caâch trung trûơc vađ coâ thïí nhíơn ra caâch hoaơtăöơng cuêa moơi viïơc, quyâ võ coâ thïí trúê thađnh möơt thûúng giathûơc thuơ Theo yâ töi, ăiïìu moơi ngûúđi noâi vïì thûúng gia khönghùỉn lađ ăuâng Chïị ăöơ phong kiïịn vađ thaâi íịp tíịt caê ăïìu ăaô qua

ăi Khöng chó ăaơi danh qua ăi mađ caê nhûông ngöi nhađ lúân cuêa caâc thûúng gia liïn quan ăïịn ăaơi danh Konoike vađ Kajima

ăaô thíịt suêng, víơy taơi sao quyâ võ khöng thay thïị chöî cuêa hoơ?2

Tònh traơng suy suơp cuêa nhûông thûúng gia taơi Konoike vađ Kajima,nhûông ngûúđi mađ ngûúđi cha quaâ cöị cuêa öng ăaô coâ liïn hïơ míơt thiïịtvúâi tû caâch lađ nhín viïn kïị toaân cho Okudaira úê Osaka, hùỉn ăaôlađm öng lo lùưng Sau khi noâi vúâi Wada tû tûúêng cú baên cuêa mònh,Fukuzawa ăaô ặa ra lúđi ăïì nghõ vúâi öng nhû sau:

Nhû anh hùỉn ăaô biïịt, öng Hayashi ăaô bùưt ăíìu viïơc kinhdoanh úê Yokohama vađ díìn phaât triïín lïn Giúđ ăíy, öng ăaô coâhai cûêa hiïơu, möơt taơi Tokyo vađ möơt úê Osaka Öng íịy thíơm chñseô múê möơt cûêa hiïơu khaâc úê Kyoto Töi ăaô cuđng tham gia vađocöng ty cuêa öng íịy vađ ăíìu tû vađo ăoâ ¥1.000 Suy nghô vïìtûúng lai cuêa anh, töi nghô töịt nhíịt anh nïn ăíìu tû söị tiïìn

¥1.000 dađnh duơm ặúơc vađo Maruya, cöng ty cuêa öng Hayashi,tham gia vúâi tû caâch lađ möơt thađnh viïn Trong tûúng lai,cöng ty nađy seô trúê thađnh möơt cöng ty thûúng maơi lúân 3

“Öng Hayashi” lađ ai, vađ “Maruya” lađ gò? Taơi sao Fukuzawa laơi noâiquaâ nhiïơt tònh vïì hoơ?

Luâc bíịy giúđ, Fukuzawa lađ möơt trong nhûông hoơc giaê hiïíu biïịtvïì saâch phûúng Tíy, ăùơc biïơt lađ nhûông saâch bùìng tiïịng Anh.Khöng coâ gò quaâ ăaâng khi noâi rùìng thađnh cöng cuêa öng lađ nhúđvađo saâch tiïịng Anh Khöng coâ saâch tiïịng Anh, öng khöng thïí trònhbađy yâ kiïịn cuêa mònh ăíìy huđng höìn vađ thuýịt phuơc cho ăöìng bađomònh Cao ăùỉng Keio cuông ăaô dûơa chuê ýịu vađo saâch tiïịng Anh vò

möơt trong nhûông ăùơc ăiïím nöíi bíơt cuêa trûúđng lađ chûúng trònhgiaêng daơy dûơa vađo caâc mön hoơc tiïịng Anh Ăïí Fukuzawa coâ thïíviïịt vađ chûúng trònh cuêa trûúđng ăaơi hoơc ặúơc tiïịp tuơc, phaêi cíìnăïịn nguöìn cung cíịp saâch Ngoađi ra, Fukuzawa cuông nhíơn thíịylúơi nhuíơn thu ặúơc tûđ phña nhađ cung cíịp Nhúđ vađo kinh nghiïơmcuêa öng khi mua saâch úê London vađ New York, Fukuzawa lađ möơttrong nhûông söị ñt ngûúđi hiïíu ặúơc sûơ khaâc biïơt giûôa giaâ caê saâchvúê úê Tokyo vađ caâc nûúâc phûúng Tíy Mua baân saâch trúê thađnh neâtăùơc trûng cuêa öng nhû ặúơc thíịy qua cöng viïơc kinh doanh xuíịtbaên taơi Keio Vò víơy, khi biïịt rùìng Yuteki Hayashi, möơt trongnhûông cûơu sinh viïn cuêa öng ăang úê Yokohama, Fukuzawa ăaôkhöng thïí boê qua yâ nghô thiïịt líơp möơt cöng viïơc kinh doanh saâch

úê haêi caêng quan troơng nađy

Hayashi hoơc úê trûúđng cuêa Fukuzawa tûđ giûôa thaâng 3 nùm 1867vađ thaâng 8 nùm 1868, trong thúđi kyđ chuýín tiïịp giûôa trûúđng cuêalaônh ắa Nakatsu vađ Cao ăùỉng Keio.4 Khi Hayashi rúđi khoêi trûúđng,chñnh phuê múâi böí nhiïơm öng lađm ngûúđi ặâng ăíìu bïơnh viïơn hoaliïîu, úê gíìn cöíng cuêa khu vûơc nhađ thöí dûúâi sûơ quaên lyâ úêYokohama.5 Ngay ăíìu muđa thu nùm ăoâ, Fukuzawa ăaô ăïì nghõHayashi múê möơt cûêa hiïơu baân saâch vađ víơt duơng phûúng Tíy.Fukuzawa cuông ăaô ăùơt Hayashi lađ ăaơi lyâ baân saâch cuêa öng.Hayashi ăaô múê möơt cûêa hiïơu vađo thaâng 11 nùm 18686 vađ trongvođng ba thaâng, tiïơm saâch cuêa Hayashi ăaô ặúơc töí chûâc laơi thađnhmöơt cöng ty cöí phíìn, chùưc chùưn lađ theo lúđi ăïì nghõ cuêa Fukuzawa.Thaâng 2 nùm 1869, Hayashi thađnh líơp Maruya Shosha, hayCöng ty thûúng maơi Maruya vađ phaât hađnh túđ quaêng caâo vúâi tûơa

ăïì Maruya Shosha no ki, hay Prospectus of the Maruya Trading

Company (Túđ quaêng caâo vïì Cöng ty Thûúng maơi Maruya) Túđ

quaêng caâo nïu roô rùìng Nhíơt Baên vađ ngûúđi dín Nhíơt Baên nïn tûđboê hoađn toađn nhûông chñnh saâch ăoâng cûêa ăiïn röì trûúâc kia vađăííy maơnh buön baân vúâi nûúâc ngoađi nhùìm phaât triïín sûơ thõnh

vûúơng cuêa ăíịt nûúâc Hayashi vađ Fukuzawa cuông dûơ ắnh biïịnMaruya thađnh möơt daơng trûúđng ăaơi hoơc thûúng maơi ăïí huíịn luýơnnhín viïn ngay khi lađm viïơc Vò víơy, phíìn lúân moơi ngûúđi ăïìu tinrùìng chñnh Fukuzawa ăaô viïịt túđ quaêng caâo hay ñt nhíịt cuông lađngûúđi ặâng ăùìng sau bađi viïịt ăoâ.7

Yïịu töị quan troơng nhíịt cuêa Túđ quaêng caâo ặúơc tòm thíịy úê ăiïìu

khoaên khùỉng ắnh rùìng Maruzen seô coâ caê cöí ăöng vađ ăöịi taâc íín

Nhûông quy ắnh keđm theo trong Túđ quaêng caâo cuông quy ắnh

rùìng caâc cöí ăöng seô coâ traâch nhiïơm ăiïìu hađnh, quaên lyâ cöng tytrong khi “ăöịi taâc íín” vöịn khöng tham dûơ vađo cöng viïơc hùìngngađy cuêa cöng ty seô ặúơc ýu cíìu goâp thïm phíìn vöịn nhiïìu húnvađo cöng ty Tuy nhiïn, vïì víịn ăïì chuýín giao cöí phiïịu, ăöịi taâcíín coâ thïí tûơ do chuýín giao bíịt kyđ luâc nađo cho bïn thûâ ba Trongkhi ăoâ, cöí ăöng chó ặúơc pheâp chuýín giao cöí phiïịu khi coâ sûơăöìng yâ cuêa nhûông thađnh viïn cođn laơi.8 Viïơc phín chia cöng viïơcvađ sûơ khaâc biïơt trong viïơc chuýín giao cöí phiïịu giûôa hai daơngngûúđi goâp vöịn ăaô cho chuâng ta thíịy phûúng thûâc ăöịi taâc tronghònh thûâc cuêa cöng ty nhûng xeât vïì baên chíịt, cöng ty Maruzenlađ möơt cöng ty cöí phíìn

Thïị thò, tûđ ăíu coâ yâ tûúêng nađy? YÂ tûúêng cuêa Fukuzawa vïì möơt

cöng ty cöí phíìn ặúơc thïí hiïơn líìn ăíìu tiïn trong muơc Shonin

kaisha hay cöng ty cho caâc doanh nhín, trong quýín 1 cuêa cuöịn Nhûông ăiïìu kiïơn söịng úê phûúng Tíy Nhûông mö taê úê ăíy chùưc

chùưn lađ möơt trong nhûông ghi chuâ súâm nhíịt vïì caâc nguýn tùưc cöíphíìn cuêa ngûúđi Nhíơt Thaâng 7 nùm 1867, chñnh quýìn Maơc phuê

thiïịt líơp Hyogo Shosha, hay Cöng ty Thûúng maơi Hyogo úê Kobe

dûơa trïn nguýn tùưc cöí phíìn nhùìm taơo cú höơi cho caâc doanh nhíngiađu coâ taơi Osaka vađ Kobe tađi trúơ cho viïơc xíy dûơng caêng Kobe.9

Coâ leô yâ tûúêng vïì hònh thûâc cuêa Hyogo xuíịt phaât tûđ quýín Nhûông

ăiïìu kiïơn söịng úê phûúng Tíy, do baên thaêo nađy ăaô ặúơc trònh lïn

caâc viïn chûâc cíịp cao cuêa Maơc phuê cuđng vúâi quýín Petition cuêa

Fukuzawa vađo muđa heđ nùm 1866.10 Tuy nhiïn, hònh thûâc cöng

ty ặúơc trònh bađy chi tiïịt trong Nhûông ăiïìu kiïơn söịng úê phûúng

Tíy chûa phaêi lađ möơt hònh thûâc hoađn chónh ăïí cung cíịp thöng

tin cho nhûông ngûúđi cuêa cöng ty Maruzen vúâi phûúng thûâcchuýn nghiïơp Thïị thò, tûđ ăíu Fukuzawa ăaô coâ ặúơc yâ tûúêng ăïíphaât triïín cöng ty Maruzen?

Chuâng ta coâ thïí ăoaân rùìng yâ tûúêng ăïịn tûđ quýín Elements of

Political Economy cuêa Wayland, quýín saâch ặúơc nhiïìu ngûúđi biïịt

ăïịn lađ möơt trong nhûông saâch kinh tïị quen thuöơc nhíịt vúâiFukuzawa Nhûng ăíy khöng phaêi lađ möơt giaê ắnh ăuâng vòWayland ăaô khöng ăïì cíơp ăïịn hònh thûâc cöng ty nađy hay thíơmchñ vïì phûúng caâch chung cöí phíìn.11 Nïịu ăuâng nhû víơy, thò

quýín Dictionary, Practical, Theoretical and Historical, of

Commerce and Commercial Navigation cuêa J.R McCulloch lađ

quýín saâch duy nhíịt cođn laơi [coâ thïí coâ yâ tûúêng nađy] trong thûviïơn cuêa Fukuzawa luâc ăoâ Quaê thíơt, McCulloch ăaô viïịt vïì hònhthûâc cöng ty nađy nhû sau:

Trong cöng ty cöí phíìn tû nhín, khöng thađnh viïn nađo, nïịukhöng coâ sûơ ăöìng yâ cuêa cöng ty, coâ thïí sang nhûúơng cöíphiïịu cuêa mònh cho ngûúđi khaâc hay giúâi thiïơu möơt thađnh viïnmúâi vađo cöng ty Tuy nhiïn, möîi thađnh viïn coâ thïí baâo trûúâcvïì viïơc ruât ra khoêi hònh thûâc chung cöí phíìn vađ ýu cíìuthanh toaân cöí phiïịu cuêa mònh Traâi laơi, trong cöng ty cöíphíìn, khöng möơt thađnh viïn nađo bõ eâp buöơc chuýín nhûúơngcöí phiïịu cuêa mònh cho ngûúđi khaâc vađ qua ăoâ, giúâi thiïơuthađnh viïn múâi vađo cöng ty.12

Hònh thûâc chung cöí phíìn ăún giaên lađ möơt hònh thûâc chung phíìntrïn phûúng diïơn röơng, möơt hònh thûâc ăaô phaât triïín tûđ Scotland

úê thïị kyê thûâ 19 Chuâng ta coâ thïí ýn tím khi kïịt luíơn rùìng hònhthûâc cöng ty Maruzen ăaô coâ nguöìn göịc tûđ saâch cuêa J.R McCulloch

Vađo giai ăoaơn ăíìu cuêa thúđi kyđ phaât triïín úê Nhíơt Baên, nùm 1868,chó coâ Fukuzawa quan tím ăïịn nhûông yâ tûúêng kinh doanh nađy.Ngûúđi ta coâ thïí tûơ hoêi rùìng taơi sao Fukuzawa vađ ăöìng sûơ laơicíìn ăïịn möơt cöng ty cöí phíìn Taơi Nhíơt Baên, khöng coâ möơt cú cíịuluíơt phaâp vađ xaô höơi nađo nhòn nhíơn tíìm quan troơng cuêa nghôa vuơ

phaâp lyâ giúâi haơn Mùơc duđ Túđ quaêng caâo cuêa Maruzen cho pheâp

nhûông ăöịi taâc íín baân nhûông cöí phiïịu cuêa mònh vađo bíịt kyđ luâcnađo, nhûng [luâc ăoâ] víîn khöng coâ möơt hïơ thöịng chuýín nhûúơngcöí phiïịu úê Nhíơt Baên Fukuzawa hùỉn ăaô tiïịp nhíơn hònh thûâc cöng

ty nađy vò nghô rùìng ăíy lađ möơt phûúng caâch giuâp cöng ty ặúơcvûông maơnh Thíơt víơy, öng cuông hoơc hoêi tûđ J R McCulloch nhûôngăiïìu sau:

Bíịt cûâ khi nađo söị vöịn cíìn thiïịt ăïí thûơc hiïơn möơt cöng viïơcvûúơt quaâ khaê nùng cung cíịp cuêa möơt caâ nhín thò ăïí theoăuöíi vađ thûơc hiïơn cöng viïơc ăoâ, bùưt buöơc phaêi thađnh líơp möơthiïơp höơi.13

Tûđ sûơ tin tûúêng nađy, Fukuzawa ăaô ặa vađo Túđ quaêng caâo cíu tiïịng Anh “ăoađn kïịt thò söịng; chia reô thò chïịt” trñch díîn trong The

Flag of Our Union14 cuêa G.P Morris

Fukuzawa khöng chó ặa ra möơt khuön khöí cho viïơc kinh doanhhiïơn ăaơi mađ cođn caê möơt phûúng phaâp khöng thïí boê qua cuêa ngađnh

kïị toaân hiïơn ăaơi trong quýín Kïị toaân mađ öng xuíịt baên nùm 1873.

Trong lúđi múê ăíìu cuêa taâc phíím mang tñnh thûơc tiïîn cao nađy, öngăaô giaêi thñch yâ ắnh cuêa mònh trong saâch nhû sau:

Thúđi trûúâc, úê Nhíơt Baên, hoơc giaê luön ngheđo khoâ vađ ngûúđi giađucoâ luön döịt naât Vò víơy, nïịu giúđ ăíy, töi ăïí hoơc giaê vađ ngûúđigiađu coâ cuđng hoơc vïì cöng viïơc kïị toaân, thò líìn ăíìu tiïn hoơ seôặúơc biïịt ăiïìu hay nhíịt cuêa viïơc hoơc hoêi thûơc thuơ vïì phûúngTíy.15

Trong laâ thû ăïì ngađy 6 thaâng 11 nùm 1873 mađ öng viïịt cho thöịngăöịc Shiga Prefecture, ngûúđi ăang ríịt cíìn möơt kïị toaân gioêi,Fukuzawa ăaô giúâi thiïơu Michita Nakamura, möơt trong nhûông ngûúđibaơn thín nhíịt cuêa öng úê Maruzen Öng viïịt:

Töi coâ möơt ngûúđi baơn tïn lađ Michita Nakamura, vöịn lađ möơt voô

sô tûđ möơt laônh ắa ngađy xûa Öng íịy tham dûơ vađo cöng viïơckinh doanh cuêa Maruzen úê Yokohama vađ cuông coâ nhûông möịiliïn hïơ vúâi böơ phíơn xuíịt baên cuêa trûúđng ăaơi hoơc Öng lađ möơtngûúđi coâ kinh nghiïơm trong lônh vûơc kïị toaân Khi chuâng töitöíng kïịt baâo caâo tûđ caâc cûêa hađng, töíng söị cuêa thûúng vuơ cuêaMaruzen hún 10.000 yen möîi nùm Söí saâch kïị toaân cuêa cûêahađng ặúơc lađm hoađn toađn theo caâch cuêa phûúng Tíy Ngûúđiduy nhíịt coâ thïí theo doôi söí saâch kïị toaân daơng nađy vađ sûê

duơng thöng tin trong quýín Kïị toaân cuêa töi lađ öng Nakamura.

Nïịu öng muöịn caêi caâch laơi hïơ thöịng kïị toaân trong khu vûơc,öng coâ thïí nhúđ ăïịn sûơ giuâp ăúô cuêa öng Nakamura trong möơtthaâng chùỉng haơn Cöng viïơc úê vùn phođng chñnh víîn öín thoêakhi öng íịy vùưng mùơt trong möơt thaâng vađo thúđi ăiïím nađytrong nùm.16

Vò víơy, khi quýín Kïị toaân cuêa Fukuzawa ặúơc xuíịt baên17, ngaylíơp tûâc Maruzen töí chûâc nhûông khoâa hoơc vïì quýín saâch nađy vađNakamura coâ leô lađ ngûúđi chõu traâch nhiïơm.18 Ngay tûđ ăíìu,Maruzen cuông coâ möơt böơ phíơn kiïím toaân mađ Nakamura, ngûúđiduy nhíịt hiïíu ặúơc hïơ thöịng kïị toaân phûúng Tíy, lađ ngûúđi chõutraâch nhiïơm.19 Nhúđ vađo Fukuzawa, Maruzen ặúơc trang bõ vúâinhûông phûúng phaâp quaên lyâ hiïơn ăaơi vûúơt xa caâc töí chûâc kinhtïị khaâc taơi Nhíơt Baên Sûơ khúêi ăíìu thađnh cöng cuêa Maruzen chùưcchùưn lađ nhúđ vađo yâ tûúêng kinh doanh vađ kiïịn thûâc vïì nhûôngphûúng phaâp kinh doanh phûúng Tíy cuêa Fukuzawa

Mùơc duđ bùưt ăíìu úê Yokohama, nhûng Maruzen ăaô múê thïm möơt

chi nhaânh úê Tokyo vađo thaâng 2 nùm 1879, lađ núi cuöịi cuđng trúêthađnh truơ súê chñnh vađo nùm 1880 Chi nhaânh úê Osaka cuông tiïịptuơc ặúơc múê vađo thaâng Giïng nùm 1971, úê Kyoto vađo thaâng 8nùm 1872 vađ Nagoya vađo thaâng 8 nùm 1874 Muơc tiïu cuêaMaruzen lađ cung cíịp cho ngûúđi Nhíơt saâch vúê, vùn phođng phíím,quíìn aâo vađ nhûông dûúơc phíím phûúng Tíy trong nùm thađnh phöịlúân Trong hai nùm ăíìu, Maruzen ăaô mua saâch phûúng Tíy tûđnhûông thûúng gia phûúng Tíy úê Yokohama Haông buön duy nhíịtcoâ thïí xaâc ắnh ặúơc lađ haông Hartley & Co., nhûông thûúng giabaân saâch vađ dûúơc phíím cuêa Anh20 Viïơc nhíơp khííu saâch trûơc tiïịpbùưt ăíìu tûđ nùm 1872, khi Maruzen líìn ăíìu tiïn kyâ húơp ăöìng vúâicöng ty Roman & Co úê San Francisco vađ sau ăoâ vađo nùm 1874kyâ vúâi Short, Short & Co (Cannon Street) úê London, tûđ hađng hoâaăïịn hađng hoâa thöng thûúđng vađ Wayland úê London.21

Mùơc duđ cung cíịp böịn loaơi hađng hoâa phûúng Tíy khaâc nhau,Maruzen díìn ặúơc biïịt ăïịn lađ núi baân saâch phûúng Tíy vađ doăoâ, trúê thađnh nguöìn cung cíịp tri thûâc phûúng Tíy vađo Nhíơt Baên.Caâc khaâch hađng ăíìu tiïn lađ nhûông trûúđng hoơc vađ trñ thûâc Caoăùỉng Keio chùưc chùưn lađ möơt trong nhûông khaâch hađng lúân cuêaMaruzen Mùơc duđ coâ möịi liïn hïơ thín tònh, nhûng víîn khöng coâdanh saâch ghi laơi nhûông nguöìn saâch mađ Maruzen ăaô cung cíịpcho trûúđng Keio Danh saâch ghi nhíơn duy nhíịt cođn soât laơi cuêaMaruzen cung cíịp saâch cho caâc trûúđng hoơc chó lađ baên ûúâc tñnhghi ngađy 12 thaâng 3 nùm 1878, ghi laơi caâc saâch cho möơt trûúđngmúâi thađnh líơp, trûúđng Thûúng maơi Mitsubishi.22 Nhađ trûúđng ăaô

ăùơt mua 29 loaơi saâch, trong ăoâ coâ böịn tûơa nöíi tiïịng lađ: A

Dictionary, Practical, Theoretical and Historical of Commerce and Commerical Navigation cuêa McCulloch, The Theory and Practice of Banking23 cuêa H.D.McLeod, International Commerial

Law cuêa L.Levi vađ Latin-English Lexicon cuêa E.A Andrew Sau ăoâ,

vađo thaâng 4, nhađ trûúđng coâ ăùơt thïm baêy baên cuêa quýín Money

and the Mechanism of Exchange cuêa W.S Jevons Lađ nhađ phín phöịi

saâch phûúng Tíy duy nhíịt úê Nhíơt Baên, Maruzen coâ möơt nguöìnhađng lúân nhûông saâch ngoaơi nhíơp, nhûông saâch mađ Maruzen bùưt ăíìusûu tíơp laơi thađnh nhûông danh saâch vađo nùm 1872.24 Baên cöí nhíịtcođn soât laơi cuêa möơt danh saâch ặúơc ghi vađo thaâng 10 nùm 1883

vađ coâ tïn goơi lađ A Select List of General Works comprising English,

French and German imported and published and stationery tûđ Z.P.

Maruya & Co Danh saâch göìm khoaêng hai trùm ăíìu saâch Maruzenăaô ặúơc xíy dûơng chùưc chùưn thađnh möơt nhađ cung cíịp saâch phûúngTíy ăaâng tin cíơy cho chñnh Fukuzawa vađ cho Cao ăùỉng Keio

Do Fukuzawa khöng cođn dõch saâch phûúng Tíy nûôa, nïnMaruzen ăaô phaât triïín hùỉn möơt núi dađnh cho viïơc dõch saâch hađngloaơt.25 Nùm 1873, vúâi sûơ höî trúơ cuêa Böơ Giaâo duơc, Maruzen ăaô bùưt

ăíìu möơt cöng viïơc ăíìy tham voơng lađ dõch quýín Chambers’s

Information for the People, quýín coâ thïí cuông nùìm trong danh

saâch nhûông ăíìu saâch mađ Fukuzawa ăaô mua úê London.26 Phaêi míịtmûúđi nùm ăïí hoađn tíịt dûơ aân Fukuzawa ăaô viïịt vïì dûơ aân nađy choShigenobu Okuma, Böơ trûúêng Böơ tađi chñnh luâc bíịy giúđ.27

Töi ăaô tòm ặúơc ngûúđi biïn soaơn cho böơ saâch baâch khoa mađhöm noơ, anh ăaô tin cíín noâi riïng vúâi töi.28

Phíìn dõch quýín Chambers’s cuêa Maruzen ặúơc xuíịt baên thađnh

13 tíơp vađo giûôa nùm 1883 vađ 1885

Fukuzawa cuông khuýịn khñch caâc hoơc giaê dõch nhûông saâchphûúng Tíy vađ öng khöng bao giúđ ngíìn ngaơi lađ ngûúđi ặâng giûôa,giúâi thiïơu vúâi Maruzen:

Ryosaku Yamada, möơt sinh viïn töịt nghiïơp ăaơi hoơc, muöịndõch höìi kyâ cuêa Warren Hastings Mùơc duđ taâc phíím dõch töịt,nhûng víîn chûa ặúơc nhađ xuíịt baên nađo quan tím Vò víơy,töi nghô rùìng quyâ cöng ty coâ thïí seô quan tím ăïịn quýín saâchnađy.29

Vađo thíơp niïn 1870, Fukuzawa ăaô ăïì nghõ Maruzen xuíịt baên saâch

do nhûông ngûúđi cuêa trûúđng Keio dõch nhû: De I’esprit des lois (Tinh thíìn phaâp luíơt) cuêa C.L de S Montesquyeu; Three Essays

on Religion (Ba bađi luíơn vïì tön giaâo) cuêa J.S Mill; Chairman’s Handbook (Söí tay chuê tõch) cuêa R.F.D Palgrave; Social Statics (Tônh

hoơc xaô höơi) cuêa H Spencer; History of Civilization in England (Lõch sûê vùn minh nûúâc Anh) cuêa Buckle vađ Sophismes economiques30

cuêa C.F.Bastiat Cuöịi cuđng, Fukuzawa ăaô truýìn laơi sûơ nghiïơp dõchsaâch cho möơt thïị hïơ múâi ăang xuíịt hiïơn vađo thíơp niïn 1870.Khöng chó lađ ngûúđi cöị víịn lûơa choơn saâch cho Maruzen,Fukuzawa cođn ăoâng möơt vai trođ tñch cûơc trong viïơc tiïịp thõ hađnghoâa cuêa Maruzen Thaâng 12 nùm 1869, öng viïịt cho TakayshiKuki, laônh chuâa cuêa laônh ắa Sanda (Hyogo) ngađy trûúâc nhû sau:Töi ặúơc biïịt öng seô thađnh líơp möơt trûúđng vïì Tíy phûúng hoơctrong möơt ngađy gíìn ăíy vađ cho rùìng öng seô cíìn ăùơt möơt söịsaâch vúê tûđ nûúâc ngoađi Do chuâng töi ăaô thûơc hiïơn viïơc ăùơt muanhûông saâch cíìn thiïịt úê Myô tûđ muđa xuín nùm ngoaâi vađ coâ thïímua ặúơc saâch ăuâng giaâ, nïn chuâng töi coâ thïí giuâp ăúô.31

Khi saâch ặúơc gúêi ăïịn cho Kuki, Fukuzawa ăaô viïịt laâ thû ghi ngađy

21 thaâng 3 nùm 1870, sùưp xïịp moơi viïơc nhû sau:

Tûúng tûơ, vïì nhûông hađng hoâa nûúâc ngoađi öng ăaô ăùơt, hoâaăún seô ặúơc gúêi trûơc tiïịp cho öng Xin haôy ăoơc kyô caâc hoâaăún Sau ăoâ, haôy cho töi biïịt vïì phíìn thanh toaân cuêa öng.32

Trong phíìn taâi buât keđm theo laâ thû trïn, Fukuzawa ăaô khöng qúnăïì cíơp rùìng:

Do hoơ ăaô chuýín hađng hoâa ăïịn cho öng (thay vò hađng hoâachuýín tûđ nûúâc ngoađi), chuâng töi seô traê khoaên thúị giûôa ăíyvúâi kho hađng cuêa chuâng töi úê Osaka Xin öng vui lođng traê

khoaên thúị tûđ Osaka ăïịn chöî cuêa öng Vúâi nhûông hađng hoâangoaơi nhíơp, xin vui lođng traê moơi phñ töín víơn chuýín.33

Fukuzawa cuông theo doôi saât viïơc quaên lyâ cöng ty Maruzen Thaâng

8 nùm 1872, khi trïn ặúđng tûđ Nakatsu vïì, öng ăaô viïịt möơt laâthû tûđ Kobe cho ngûúđi phuơ traâch chi nhaânh Osaka cuêa Maruzen:Töi seô úê laơi Kobe trong vađi ngađy Töi ăaô muöịn gheâ thùmOsaka nhûng chùưc lađ khöng thïí Tònh hònh cöng viïơc thïị nađoröìi? Nhúâ cho töi biïịt giûôa dûúơc phíím, saâch phûúng Tíy vađsaâch dõch, mùơt hađng nađo baân chaơy hún Nhûông saâch dõch ăaôăïịn Tokyo nhû anh chó díîn chûa? Nhûông hađng hoâa khaâc coâăïịn núi ăuâng heơn khöng? Tûđ giûôa thaâng 4 vađ thaâng 7, anhăaô baân ặúơc bao nhiïu quýín saâch dõch? Anh kò voơng ăiïìu

gò vïì cöng viïơc úê chi nhaânh Osaka vađ cho caê saâch dõch khöng?Anh coâ ăuê söị nhín viïn lađm viïơc úê ăoâ khöng?34

Chó coâ möơt ngûúđi nùìm trong ban ăiïìu hađnh cöng ty múâi coâ thïíhoêi nhûông cíu hoêi daơng nađy Mùơc duđ Fukuzawa khöng nùìm trongban giaâm ăöịc, nhûng trïn thûơc tïị, öng ăaô lađ möơt ngûúđi coâ aênhhûúêng maơnh trong viïơc quaên lyâ

Quaê thíơt, Fukuzawa khöng nhûông cho Maruzen mûúơn nhûông

yâ tûúêng cuêa mònh mađ cođn cho vay caê möơt khoaên tiïìn lúân Baêng

10.1 lađ dûô liïơu kïị toaân mađ Fukuzawa lûu giûô, coâ tûơa ăïì lađ General

account (Söí saâch kïị toaân) phuđ húơp vúâi quýín Kïị toaân cuêa öng,

phíìn nađy cho thíịy nhûông thöng tin cuêa Fukuzawa liïn quan ăïịnvíịn ăïì tađi chñnh cuêa Maruzen

Khoaên tiïìn ăíìu tû cho thíịy cöí phíìn cuêa Fukuzawa trong cöng

ty Maruzen Tiïìn taơm ûâng chuê ýịu lađ cho cûêa hađng quíìn aâo vađtiïìn tiïịt kiïơm ặúơc giûô úê Sairuyusha, ặúơc múê vađo thaâng 12 nùm

1871 lađ núi giûô nguöìn dûơ trûô cho cöng ty Maruzen Ngoađi nhûôngkhoaên tiïìn lúân nađy, Fukuzawa cođn cho Hayashi vađ caâc giaâm ăöịc

vay söị tiïìn ¥3.000 vađo nùm 1874 vađ nùm 1876.35 Chùưc chùưn,Fukuzawa lađ ngûúđi cho cöng ty Maruzen vay tiïìn nhiïìu nhíịt.Taơi sao Fukuzawa laơi ăíìu tû nhiïìu tiïìn nhû thïị vađo cöng tyMaruzen? Trûúâc hïịt, ăoâ lađ nhûông khoaên ăíìu tû ăïìu thu ặúơc lúơinhuíơn, nhû ăiïìu öng ăaô giaêi thñch vúâi Shinjiro Wada Kïị ăïịn,cöng ty Maruzen lađ möơt thûê nghiïơm hònh thûâc kinh doanh phûúngTíy mađ öng coâ ăuê lyâ do ăïí ăaânh cûúơc vïì sûơ thađnh cöng cuêa noâ.Tuy nhiïn, möơt khi ăaô ặúơc xem lađ ăem laơi lúơi nhuíơn vađ lađ möịiquan tím thûúđng xuýn, Fukuzawa cuông nhùưc nhúê baên thín vïìphûúng chím cuêa chñnh mònh lađ: “kinh doanh lađ phûúng thûâckhöng chó ăïí kiïịm ra tiïìn mađ cođn lađ caâch ăïí giûô söị tiïìn baơn vûđakiïịm ặúơc”.36

Baêng 10.1 Khoaên ăíìu tû cuêa Fukuzawa vađo

Nguöìn: CWYF, tíơp 21, trang 7-25

Öng phaât biïíu cíu caâch ngön nađy tûđ trûúâc, vađo muđa xuín nùm

1870, trong ắnh nghôa cuêa öng vïì kinh tïị trong quýín How to

Learn the Western Studies (Caâch hoơc Tíy phûúng hoơc).37 Theoắnh nghôa nađy, Fukuzawa ăaô viïịt vïì tònh hònh cöng ty Maruzentrong thúđi kyđ laơm phaât vađo cuöịi thíơp niïn 1870 nhû sau:

Vïì tònh hònh tím traơng chung [do Cuöơc baơo loaơn Satsumagíy ra], cöng viïơc bõ ằnh trïơ Tyê lïơ cuêa ăöìng tiïìn vađng lađ1:100 yen Nïịu tònh traơng nađy tiïịp tuơc vađ ăöìng ăö-la Myô trúênïn ăùưt ăoê hún, seô ríịt nguy hiïím Möơt söị ngûúđi cho rùìngchñnh quýìn seô sùĩn sađng chíịp nhíơn tònh hònh tùng giaâ Nïịuvíơy, chuâng ta seô phaêi chíịp nhíơn viïơc nađy Cöng ty Maruzenkhöng bõ aênh hûúêng vò danh muơc ăíìu tû cuêa cöng ty ríịt ăadaơng vađ khöng trûô nhiïìu tiïìn mùơt nhûng cöng traâi cuêaSairyusha seô chõu thiïơt Nhû töi ăaô hay nhùưc ăi nhùưc laơi vúâianh, töi khöng muöịn phíìn cho vay cuêa töi vúâi Maruya ặúơchoađn traê laơi bùìng tiïìn giíịy Xin haôy suy nghô vïì viïơc nađy vađhoêi yâ kiïịn öng Nakamura.38

Laơm phaât bùưt ăíìu aênh hûúêng ăïịn moơi mùơt cuêa nïìn kinh tïị Nhíơtýịu úât Tònh traơng tiïìn giíịy giaêm giaâ tùng lïn.39 Lađm thïị nađo mađcöng ty Maruzen lađm dõu tònh hònh tađi chñnh nguy hiïím nađy vađlađm sao Fukuzawa, ngûúđi cho Maruzen vay nhiïìu nhíịt, coâ thïítöìn taơi?

Nöîi lo lùưng cuêa Fukuzawa chùưc chùưn cuông lađ nöîi lo chung cuêanhûông ngûúđi trong cöng ty Maruzen Thaâng 9 nùm 1879, Ngínhađng Maruya ặúơc thađnh líơp taơi Nihonbashi, Tokyo, gíìn cöng tyMaruzen Trong phíìn giúâi thiïơu, Ngín hađng dûơ ắnh thûơc hiïơnviïơc tiïịt kiïơm vúâi söị vöịn lađ ¥50.000, göìm 500 cöí phiïịu Trong söịăoâ, gia ằnh Hayashi goâp ¥20.000 vađ söị cođn laơi do baơn beđ hoơgoâp laơi Fukuzawa goâp ¥10.000 Ngoađi Fukuzawa vađ Hayashi, cođncoâ nhiïìu ngûúđi úê Cao ăùỉng Keio nùìm trong söị 48 cöí ăöng, vúâi söịtiïìn ăíìu tû töíng cöơng lađ ¥8.700 Cuöịi cuđng, söị vöịn cuêa Ngín hađngăaô ặúơc ăùng kyâ quaâ mûâc vađ lïn ăïịn ¥70.000.40 Viïơc múê thađnhcöng Ngín hađng Maruya ngay líơp tûâc ăaô ặúơc thïí hiïơn qua tònhhònh tađi chñnh cuêa Fukuzawa Söị tiïìn ăíìu tû cuêa öng úê Maruzenăaô giaêm tûđ ¥17.702 vađo thaâng Giïng nùm 1879 xuöịng ¥6.339