Tài liệu Yukichi Fukuzawa tinh thần doanh nghiệp của nước Nhật hiện đại phần 3 doc

Tûđ Satsuma, Hiroshi Nakai ăaô hùng haâiquan saât nhûông ngađnh cöng nghiïơp vađ sûâc maơnh quín sûơ taơi Anhquöịc luâc bíịy giúđ.2 Díìn díìn, dûúâi aâp lûơc tûđ bïn trong vađ bïn ngoađi

Yukichi Fukuzawa, 1835-1901

106

caâc Choshu Five ăaô ăïịn xûúêng ăoâng tađu Clyde, Glasgow, hoơc vïì

viïơc ăoâng tađu hiïơn ăaơi Tûđ Satsuma, Hiroshi Nakai ăaô hùng haâiquan saât nhûông ngađnh cöng nghiïơp vađ sûâc maơnh quín sûơ taơi Anhquöịc luâc bíịy giúđ.2

Díìn díìn, dûúâi aâp lûơc tûđ bïn trong vađ bïn ngoađi Nhíơt Baên,

nhûông nhađ caêi caâch cuêa chñnh quýìn Maơc phuê tuýơt voơng ăaô tòm

caâch xíy dûơng möơt lûơc lûúơng haêi quín huđng maơnh, lađ caâch hoơcho rùìng seô lađm dõu ặúơc tònh hònh baôo töị chöịng laơi hoơ Thaâng

10 nùm 1862, chñnh quýìn Maơc phuê ăaô ăùơt ăoâng ba chiïịc tađu

chiïịn tûđ laônh sûơ Myô, Robert Pruyn, ngûúđi ăaô ăïịn Edo vađo thaâng

4 nùm ăoâ ăïí kïị nhiïơm Townsend Harris Taơi sao hoơ laơi choơn ngûúđiMyô ăïí thûơc hiïơn cöng viïơc? Hai cuöơc tíịn cöng ngûúđi Anh liïn tiïịp

vađo nùm 1861 vađ 1862 ăaô khiïịn chñnh quýìn Maơc phuê deđ dùơt

nhúđ ngûúđi Anh giuâp ăúô hoơ trong viïơc mua tađu.3 Chñnh quýìn Maơc

phuê cuông bùưt ăíìu nhíơn ra rùìng ngûúđi Anh cuông díìn thiïn võ nhûông chi töơc tozama chöịng laơi chñnh quýìn Maơc phuê nhû

Satsuma vađ Choshu.4 Do khöng biïịt vïì viïơc ăoâng tađu taơi phûúngTíy, chñnh quýìn Maơc phuê ăaô choơn mua tađu tûđ ngûúđi Myô NgûúđiMyô ríịt vui mûđng mùơc cho nhûông víịn ăïì cuêa chñnh hoơ, ăoâng tađucho ngûúđi Nhíơt nhùìm uêng höơ võ thïị ngoaơi giao cuêa hoơ, vöịn ăaô bõsuy giaêm ăaâng kïí do cuöơc nöơi chiïịn gíy ra

Mùơc duđ laônh sûơ Myô Pruyn ăaô ăöìng yâ ăoâng vai trođ lađ ngûúđi trunggian giûôa bïn baân tađu chiïịn Myô vađ ngûúđi Nhíơt, nhûông cuöơc thûúngthuýịt ăaô khöng míịy tiïịn triïín do aênh hûúêng cuêa cuöơc nöơi chiïịntađn khöịc Muđa xuín nùm 1865, khi Pruyn nghó pheâp trúê vïì Myô,cuông lađ luâc cuöơc nöơi chiïịn ăaô gíìn ăi ăïịn kïịt thuâc, chñnh quýìn

Maơc phuê ăaô tin cíơy giao söị tiïìn 800.000 ăö-la cho Pruyn ăïí mua

hai chiïịc tađu.5 Chiïịc tađu ăíìu tiïn, tađu khu truơc nhoê loaơi corvette

ặúơc ăem ăïịn Edo vađo thaâng Giïng nùm 1866 vađ ặúơc chñnh

quýìn Maơc phuê ăöíi tïn thađnh Fujiyama Khöng coâ thïm tiïịn triïín

nađo, ăïí laơi möơt moân tiïìn khöíng löì trong tay cuêa laônh sûơ Pryun.6

C UÖƠC TÒM KIÏỊM VÖ VOƠNG

Chñnh quýìn Maơc phuê, khöng vui vúâi sûơ chíơm trïî, ăaô quýịt ắnhgúêi möơt phaâi ăoađn trïn con tađu cuêa haông Pacific Mail SteamshipCo., lađ haông víîn thûơc hiïơn dõch vuơ xuýn ăaơi dûúng ăïìu ăùơn trongthaâng 1 nùm 1867.7 Tomogoro Ono, viïn thanh tra nhûông uêy viïntađi chñnh vađ lađ möơt trong phaâi viïn, ngûúđi ăaô ăi trïn con tađu

Kanrinmaru ặúơc chó ắnh lađ ăaơi diïơn chñnh thûâc cho chñnh quýìn Maơc phuê cho phaâi ăoađn nađy Ono ngay líơp tûâc ăaô cûê Judayu

Matsumoto, ăöìng ăaơi diïơn cuêa öng, quýìn hiïơu trûúêng cuêa

Kaiseijo, möơt trûúđng hoơc cuêa chñnh quýìn Maơc phuê, lađ núi ăaô tiïịp quaên Institute for the Investigation of Barbarian Books (Viïơn

Nghiïn cûâu Saâch phûúng Tíy)

Thíơt ngíîu nhiïn, vađo ăíìu nùm 1867, Fukuzawa ăaô xuíịt baên

quýín Seiyo jijo hay Nhûông ăiïìu kiïơn söịng úê phûúng Tíy, kïịt quaê

cuêa chuýịn ăi sang chíu Íu, taâc phíím öng ăaô thûơc hiïơn tronggíìn hai nùm.8 Vò víơy, öng ăaô sùĩn sađng cho möơt dûơ aân múâi Biïịtrùìng öng seô chó úê laơi chuê ýịu taơi Washington vađ New York,Fukuzawa ăaô quýịt ắnh nùưm líịy cú höơi mua thíơt nhiïìu saâchbùìng tiïịng Anh, nhûông quýín coâ thïí ặúơc sûê duơng taơi trûúđng cuêaöng úê khu vûơc cuêa laônh ắa Nakatsu úê Edo, lađ núi öng víîn ăangtiïịp tuơc daơy hoơc Fukuzawa ăaô cöị tûơ thuâc ăííy mònh tham gia vađoăoađn ăaơi biïíu vađ ăiïìu nađy ăaô ặúơc Ono uêng höơ Sau ăoâ, Fukuzawasùưp xïịp vúâi baơn beđ taơi vùn phođng cuêa laônh ắa Sendai vađ

Yukichi Fukuzawa, 1835-1901

108

ăiïím ăoâ.10 Vò víơy, ăoađn Nhíơt Baên phaêi tiïịp tuơc bùìng ặúđng thuêy,

vađ vađo ngađy 31 thaâng 3, trïn con tađu Golden Age, ăoađn thûơc hiïơn

cuöơc hađnh trònh tiïịn vïì phña nam doơc búđ biïín Ăoađn cíơp bïịn taơiPanama vađ bùng qua thung luông bùìng tađu hoêa Cuđng ngađy, ăoađn

lïn tađu New York ăïí ăïịn traơm cuöịi cuđng cuêa cuöơc hađnh trònh.

Ăoađn ăïịn New York vađo ngađy 22 thaâng 4 vađ úê taơi khaâch saơnMetropolitan Ngađy 23 thaâng 4, hai quan chûâc cuêa Vùn phođngăöíng lyâ tûđ Washington11 ăïịn thùm ăoađn vađ ngađy 27 thaâng 4, ăoađnNhíơt Baên, kïí caê Fukuzawa, ăaô ăi ăïịn Washington bùìng tađu hoêa.Ngađy 1 thaâng 5, phaâi ăoađn Nhíơt Baên göìm chñn ngûúđi ăaô ặúơcW.H Seward, Böơ trûúêng, ngûúđi phaât ngön coâ aênh hûúêng chõu traâchnhiïơm vïì viïơc mua laônh thöí Alaska tûđ tay ngûúđi Nga (vöịn lađ thöngtin mađ Fukuzawa ăaô nghe ặúơc khi trïn ặúđng ăïịn New York12),tiïịp ăoân taơi Vùn phođng ăöíng lyâ Thöng dõch viïn chñnh cuêa chuýịnviïịng thùm chñnh thûâc nađy lađ Shinpachi Seki, thađnh viïn treê nhíịttrong ăoađn.13 Ngađy 3 thaâng 5 nùm 1867, thû kyâ Seward ăaô ặaphaâi ăoađn Nhíơt Baên, coâ caê Fukuzawa ăïịn Nhađ Trùưng, núi ăoađngùơp gúô Töíng thöịng Andrew Jackson Sau nhûông lúđi chađo hoêi trangtroơng, Töíng thöịng Jackson ăaô giúâi thiïơu Böơ trûúêng Böơ tađi chñnhvúâi ăoađn Nhíơt Baên vađ cam ăoan vúâi ăoađn rùìng hoơ seô ặúơc hoađntraê laơi moân tiïìn khöíng löì cođn nùìm trong tay cuêa Pruyn ăïí giuâpăoađn coâ thïí hoađn thađnh muơc ăñch cuêa chuýịn ăi.14

Ngađy 10 thaâng 5, phaâi ăoađn Nhíơt Baên viïịng thùm viïơn hađng haêitaơi Annapolis, núi ăoađn ặúơc ngûúđi giaâm saât, ăö ăöịc D.D Porter

ăoân tiïịp nöìng híơu Öng lađ ngûúđi ăaô chó huy con tađu Powhatan trong

thúđi kyđ nöơi chiïịn Myô, con tađu ặa phaâi ăoađn Nhíơt Baên ăíìu tiïnsang Myô vađo nùm 1860 Taơi Annapolis, ngûúđi Nhíơt ăaô quan saâtnhûông cuöơc diïîn tíơp cuêa lûơc lûúơng haêi quín vađ ngađy tiïịp theo, trúê

vïì Washington ăïí khaêo saât chiïịc tađu chiïịn Stonewall, ặúơc ăoâng

taơi Bordeaux, Phaâp vađo nùm 1864 Möơt tuíìn sau ăoâ, Robert Pruyn,cûơu laônh sûơ Myô taơi Nhíơt Baên, xuíịt hiïơn vađ cam ăoan rùìng söị tiïìn

C UÖƠC TÒM KIÏỊM VÖ VOƠNG

mađ chñnh phuê Nhíơt ăaô giao cho öng trûúâc khi öng rúđi Nhíơt Baên banùm trûúâc ăoâ giúđ ăíy lađ 500.000 ăö-la.15 Trûúâc ngađy 27 thaâng 5,

ngûúđi Nhíơt ăaô quýịt ắnh mua chiïịc tađu Stonewall vúâi giaâ lađ

300.000 ăö-la Ăoađn cuông quýịt ắnh rùìng hai thađnh viïn trongăoađn vöịn tûđ vùn phođng cuêa caâc sô quan haêi quín, seô úê laơi ăïí ăemcon tađu tûđ Annapolis vïì Edo Ăoađn Nhíơt Baên cuông ăaô mua söị vuôkhñ cođn dû cuêa Myô coâ caê suâng trûúđng, loaơi ríịt dïî mua do cuöơc nöơichiïịn taơi Myô vûđa múâi chíịm dûât Phaâi ăoađn Nhíơt Baên víîn cođn giûôtrong tay möơt khoaên tiïìn lúân

Lúđi múđi Fukuzawa tham gia vađo ăoađn ăaơi biïíu ban ăíìu dûơatrïn ăiïìu kiïơn öng seô nhíơn laônh traâch nhiïơm vïì víịn ăïì tiïìn baơctrong cuöơc hađnh trònh Mùơc duđ khöng coâ kinh nghiïơm vïì víịn ăïìtiïìn baơc cuêa Myô, öng víîn caêm thíịy tûơ tin vò ăaô tham gia hai chuýịn

ăi sang caâc nûúâc phûúng Tíy Fukuzawa ăaô choơn ăuâng caâch muahöịi phiïịu bùìng ăö-la Mexico ăïí líịy tiïìn mùơt úê New York Fukuzawaăaô mua ba tíơp höịi phiïịu taơi Walsh, Hall & Co., phođng thûúng maơitaơi Yokohama Tíơp höịi phiïịu möơt vađ hai ặúơc ặa cho ngûúđi ăaơidiïơn cuêa ăoađn ăaơi biïíu trong khi tíơp thûâ ba ặúơc gúêi ăïịn NewYork thöng qua Walsh, Hall & Co trïn chuýịn tađu thuêy chaơy bùìnghúi nûúâc tiïịp theo.16

Möơt ngađy sau khi túâi New York, ngađy 23 thaâng 4 nùm 1867,Fukuzawa cuđng vúâi möơt vađi ăöìng sûơ (tíịt caê ăïìu trong “trang phuơc

Yukichi Fukuzawa, 1835-1901

110

hađng nađy, cuöịi cuđng, Fukuzawa ăaô coâ thïí chuýín tíơp höịi phiïịuthađnh tiïìn mùơt vúâi söị lûúơng thñch húơp cho chuýịn ăi ăïịnWashington Ngín hađng ăaô ặa cho Fukuzawa möơt thû tñn duơngăïí öng coâ thïí chuýín thađnh tiïìn mùơt söị höịi phiïịu taơi Washington.Chñnh giûôa luâc cöng viïơc khíín cíịp nađy möơt ngûúđi tïn “Charles”xuíịt hiïơn, ngûúđi ặúơc thú lađm ngûúđi ặa tin cho phaâi ăoađn taơiSan Francisco, ăaô boê tröịn vúâi söị tiïìn 500 ăö-la.18 Ăíy lađ möơt kinhnghiïơm cay ăùưng cho Fukuzawa

Taơi Washington, vađo ngađy 3 thaâng 5 nùm 1867, Fukuzawa ăaôliïn laơc vúâi ngín hađng, lađ núi öng xuíịt trònh thû tñn duơng do ngínhađng New York19 cíịp Taơi caê New York vađ Washington, töíng cöơngsöị tiïìn mađ Fukuzawa ăaô ăaơi diïơn cho chñnh quýìn Maơc phuêchuýín thađnh tiïìn mùơt lađ 20.124 ăö-la vađ 6.867 ăö-la cho caâ

nhín öng, tñnh caê söị tiïìn lûúng tûđ chñnh quýìn Maơc phuê vađ söị

tiïìn ăaô ặúơc hai laônh ắa Sendai vađ Wakayama giao cho öng.20Giúđ ăíy, öng ăaô coâ sùĩn tiïìn ăïí mua saâch vúê, vöịn lađ muơc ăñch chñnhtrong chuýịn ăi cuêa öng Quaê thíơt, böịn ngađy sau ăoâ, vađo ngađy 7thaâng 5, nhín viïn cuêa nhađ saâch Appleton & Co taơi New York,ăaô ăïịn gùơp Fukuzawa, lađ ngûúđi ăaô hùng haâi giuâp öng choơn saâchtrong suöịt míịy ngađy cho ăïịn khi öng cuđng ăoađn biïíu ăïịnAnnapolis Ngađy 31 thaâng 5, phíìn lúân saâch öng ăaô choơn ăïịnWashington, núi öng ăoâng tíịt caê trong taâm höơp Söị saâch cođn laơiăïịn núi taơi New York trïn chuýịn tađu öng trúê vïì Nhíơt Baên Ngađytiïịp theo, ngađy 1 thaâng 6, Fukuzawa nhíơn ặúơc biïn nhíơn tûđAppleton.21 Tíịt caê saâch vúê ặúơc mang vïì Nhíơt Baên trïn con tađuöng trúê vïì qú nhađ Ăíy lađ möơt bûúâc ăöơt phaâ ăaâng chuâ yâ giuâpFukuzawa coâ thïí caêi thiïơn chûúng trònh hoơc taơi trûúđng öng daơy.Bùìng caâch nađy, Fukuzawa ăaô taơo dûơng möơt nïìn taêng mađ dûơa vađoăoâ nïìn giaâo duơc hiïơn ăaơi ặúơc bùưt ăíìu taơi Nhíơt Baên.22

C UÖƠC TÒM KIÏỊM VÖ VOƠNG

Baêng 6.1 Tïn caâc saâch Fukuzawa ăaô mua taơi Myô

cho laônh ắa Sendai, nùm 1867

Nguöìn: Kaneko (1981), trang 212

Fukuzawa ăaô khöng ăïí laơi danh muơc nhûông quýín saâch öngăaô mua taơi Hoa Kyđ Nhûng trong böơ vùn thû lûu trûô cuêa laônh ắaSendai cuô, möơt trong hai chi töơc ăaô giao tiïìn cho Fukuzawa ăïímua saâch cho hoơ, víîn cođn lûu laơi tïn cuêa nhûông quýín saâch

Böơ Ngoaơi giao choơn saâch cho hoơ Túđ The New York Times ra ngađy

26 thaâng 6 nùm 1867, ăaô ặa tin vïì viïơc mua saâch nađy nhû sau:Caâc viïn chûâc Nhíơt Baên, nhûông ngûúđi vûđa múâi viïịng thùmăíịt nûúâc Hoa Kyđ gíìn ăíy, sau khi ặúơc tû víịn chñnh thûâc,ăaô ýu cíìu nhađ saâch Messrs G.P Putnam & Son cung cíịp chochñnh phuê cuêa hoơ möơt söị saâch vúê ăïí hoơ coâ thïí sûê duơng vïìsau Messrs Putnam & Son ăaô ăoâng vađ gúêi nhûông quýínsaâch ăíìu tiïn vađo saâng nay, bùìng ặúđng Isthmus vađ SanFrancisco Söị saâch nađy ặúơc ăoâng trong 60 thuđng, nùơngkhoaêng mûúđi tíịn bao göìm nhûông saâch sau:

13.000 baên cuêa saâch Söị hoơc Tiïíu hoơc, Tíơp ăoơc, Vùn phaơmvađ Ăõa lyâ cuêa Colton, Guyot, Cornell, Felter, Saunder,Sheldon vađ Quackenboss

1.000 baên caâc taâc phíím cuêa Wells, Youmans, Cummings,Hitchcock, St John, Kiddle vađ nhûông ngûúđi khaâc vïì Triïịthoơc, Hoâa hoơc, Ăõa chíịt, Sinh lyâ hoơc vađ Thiïn vùn hoơc.2.500 Tûơ ăiïín Webster caâc loaơi

600 baên Lõch sûê trûúđng hoơc cuêa Goodrich

200 baên Lõch sûê tûơ nhiïn cuêa Tenny

100 Tûơ ăiïín tiïịng Phaâp vađ tiïịng Ăûâc

400 Saâch quín sûơ ăuê loaơi

100 taâc phíím vïì Khoa hoơc ûâng duơng ăuê loaơi

C UÖƠC TÒM KIÏỊM VÖ VOƠNG

100 Baên ăöì treo tûúđng cuêa Guyot

10.000 baên saâch tíơp viïịt

50 taâc phíím cuêa Wheaton vađ Woolsey vïì Luíơt Quöịc tïị.Tûơ ăiïín vïì ngađy cuêa Putnam

Quaê cíìu nam chím cuêa Sheldon

Baêng tíơp ăoơc cuêa Sheldon

Saâch y khoa

Húơp ăöìng giûôa Messrs Putnam vađ chñnh phuê buöơc hoơ phaêichuýín giao nhûông saâch nađy vađ chuýín bùìng ặúđng tađusang Nhíơt Baên, traê phñ víơn chuýín bùìng ặúđng thuêy vađ baêohiïím, tiïìn hoa höìng vađ chi phñ, cuông nhû giao saâch ăïịnYokohama vúâi cuđng möơt mûâc giaâ mađ hoơ seô tñnh vúâi möơt trongnhûông hiïơu saâch cuêa chuâng ta vúâi giaâ baân só

Chuâng ta khöng biïịt söị tiïìn ăaô ặúơc duđng ăïí traê cho saâch lađ baonhiïu, söị saâch ặúơc xïịp trong 60 thuđng nùơng mûúđi tíịn, nhûngchùưc chùưn lađ söị saâch ăoâ ríịt ăùưt tiïìn Chuâng ta cuông khöng biïịtsöị saâch ăoâ seô ặúơc duđng vađo viïơc gò Thaâng giïng nùm 1867,

Kaiseijo coâ ba trùm hoơc viïn hoơc trong lúâp tiïịng Anh.23 Thíơt khoâ

ăïí tûúêng tûúơng rùìng nhûông giaâo sû taơi Kaiseijo seô coâ thïí sûê duơng

nhûông quýín tûơ ăiïín Webster, chûâ ặđng noâi ăïịn caâc hoơc viïn

Yukichi Fukuzawa, 1835-1901

114

baâo caâo nađy, hoơ ăaô chuíín bõ lúđi töị caâo chöịng laơi Fukuzawa vađgúêi ăïịn cho möơt trong caâc uêy viïn höơi ăöìng cíịp cao trûúâc ăíìuthaâng 8 Ono vađ Matsumoto ăaô töị caâo rùìng Fukuzawa ăaô ýu cíìuặúơc thûơc hiïơn nhiïơm vuơ choơn lûơa mua saâch bùìng tiïịng Anh chochñnh quýìn Maơc phuê Hoơ cuông khiïín traâch viïơc Fukuzawa ăemsöị saâch öng mua cho baên thín theo trïn tađu trïn chuýịn vïì mađkhöng chõu traê möơt phñ víơn chuýín nađo.24 Lúđi caâo buöơc cuêa hoơchöịng laơi Fukuzawa ăaô khiïịn öng phaêi bõ quaên thuâc taơi gia Haimûúi thuđng saâch cuêa Fukuzawa, kïí caê nhûông quýín saâch öng ýuthñch, ăïìu bõ giûô laơi taơi vùn phođng haêi quan cuêa chñnh quýìn Maơcphuê taơi Yokohama Bađng hoađng trûúâc cún khuêng hoaêng bíịt ngúđnađy, Fukuzawa víîn kiïn quýịt giûô vûông lyâ leô cuêa mònh Öng ăaô

chuíín bõ möơt phíìn phaên luíơn maơnh meô vúâi tûơa ăïì The Statement against allegations by Tomogoro Ono and Judayu Matsumoto25(Lúđi phaât biïíu chöịng laơi luíơn ăiïơu sai tríơt cuêa Tomogo Ono vađJudayu Matsumoto) Cuöịi cuđng, Fukuzawa ăaô coâ thïí lađm dõu tònhhònh vúâi sûơ giuâp ăúô cuêa Yoshitake Kimura, cûơu chó huy cuêa tađu

Kanrinmaru, ngûúđi ăaô trúê thađnh baơn thín thiïịt vúâi Fukuzawa sau

chuýịn ăi vađo nùm 1860 Öng trúê laơi lađm viïơc bònh thûúđng vađocuöịi thaâng 11 nùm 1867 vađ söị saâch cuông nhû ăöì ăaơc cuêa öngặúơc gúêi traê vïì vađo cuöịi thaâng Giïng nùm 1868.26

Trûúâc khi Kimura can thiïơp vađo cuöơc tranh luíơn, Fukuzawa ăaôkhùng khùng phaêi coâ möơt cuöơc ăöịi chíịt trûơc tiïịp vúâi Ono nhùìmlađm roô möơt söị ăiïím liïn quan Nhûng Ono, ngûúđi mong nhíơn ặúơcsûơ uêng höơ cuêa caâc uêy viïn höơi ăöìng trong chñnh quýìn Maơc phuê,khöng hïì túâi gùơp Fukuzawa Liïơu coâ möơt lyâ do ăùơc biïơt nađo mađOno ăaô khöng xuíịt hiïơn hay khöng? Nhû lúđi tûúđng thuíơt cuêa túđ

The New York Times, nhûông saâch vúê Ono vađ Matsumoto ăaô mua

ặúơc chuýín tûđ Washington ăïịn Yokohama vađo ngađy 26 thaâng

6 nùm 1867 Ăiïìu nađy coâ nghôa lađ söị saâch nađy ăïịn Yokohamagiûôa cuöơc tranh luíơn Nïịu ăuâng nhû víơy, thò lúđi caâo buöơc cuêa Ono

C UÖƠC TÒM KIÏỊM VÖ VOƠNG

vađ Matsumotu vúâi caâc uêy viïn höơi ăöìng rùìng söị saâch chiïịm chöî

trïn tađu Stonewall 27 lađ sai sûơ thíơt vađ söị saâch tiïịng Anh khöíng löì

ăaô ặúơc chuýín túâi trûúâc khi Fukuzawa ặúơc tûơ do Ngay caê nïịuOno noâi ăuâng sûơ thíơt vïì viïơc víơn chuýín saâch, thò söị saâch ăoâ

cuông khöng ăïịn tay chñnh quýìn Maơc phuê Tađu Stonewall, ặúơc ăöíi tïn thađnh Azumakan ăïịn Edo vađo cuöịi thaâng 4 nùm 186828sau khi chïị ăöơ Tûúâng quín suơp ăöí Bíịt chíịp sûơ thíơt, cuöơc tranhcaôi nađy cho thíịy thaâi ăöơ thiïịu cûúng quýịt cuêa caâc viïn chûâc caocíịp trong chñnh quýìn Maơc phuê, möơt chïị ăöơ ăang trong thúđi kyđsuy tađn Nïịu khöng, kiïíu tranh luíơn nhû thïị nađy ăaô dïî dađng ặúơcgiaêi quýịt vúâi phíìn thua thuöơc vïì möơt voô sô cíịp thíịp nhûFukuzawa

Trong suöịt cuöơc tranh luíơn, Fukuzawa chûa bao giúđ phuê nhíơnviïơc öng coâ ýu cíìu cöng viïơc choơn lûơa saâch tiïịng Anh cho chñnhquýìn Maơc phuê, ăiïìu mađ Ono vađ Matsumoto ăaô ýu cíìu Fukuzawalađm luâc ban ăíìu Theo möơt khña caơnh nađo ăoâ, víịn ăïì vïì nhiïơmvuơ chñnh lađ tím ăiïím cuêa cuöơc tranh luíơn Fukuzawa nghô öngặúơc giao nhiïơm vuơ nađy vò chñnh Ono vađ Matsumoto dûơ ắnh kinhdoanh baân só nhûông saâch phûúng Tíy khi biïịt vïì khaê nùng lúơinhuíơn cuêa cöng viïơc nađy Duđ Fukuzawa khöng noâi cho chuâng taăiïìu nađy, öng hùỉn ăaô ríịt thíịt voơng vïì viïơc Ono vađ Matsumotodûơ ắnh duđng sûơ hiïíu biïịt cuêa öng vïì saâch phûúng Tíy (tû víịnmiïîn phñ) cho lúơi ñch cuêa caâ nhín hoơ Khaê nùng thöng thaơo cuêa

Yukichi Fukuzawa, 1835-1901

116

Möơt kïịt quaê trûơc tiïịp quan troơng nhíịt tûđ chuýịn ăi nađy ăöịi vúâiFukuzawa lađ kiïịn thûâc vûông vađng cuêa öng vïì caâch thûâc thûơc hiïơnkinh doanh cuêa ngûúđi phûúng Tíy Trong suöịt böịn thaâng bõ quaên

thuâc taơi nhađ, Fukuzawa viïịt möơt quýín saâch vúâi tûơa ăïì Seiyo tabiannai hay Guided Tour of the West (Hûúâng díîn Du lõch phûúng

Tíy) vađ ặúơc phaât hađnh vađo ăíìu nùm 1868 Quýín saâch moêngnađy lađ möơt taâc phíím tiïn phong trong lônh vûơc tiïìn tïơ vađ ngínhađng, mađ öng, vúâi vai trođ lađ thuê quyô cuêa ăoađn ăaơi biïíu, ăaô hoơcặúơc tûđ chñnh kinh nghiïơm cuêa baên thín Chùỉng haơn nhû öngặa ra lúđi ăïì nghõ dađnh cho nhûông du khaâch seô ăi sang caâc nûúâc

phûúng Tíy trong quýín Guided Tour nhû sau:

Nïịu coâ thïí, töịt hún lađ baơn ăem theo caê ba tíơp (höịi phiïịu) vúâibaơn.29

Tûđ kinh nghiïơm taơi ngín hađng New York, giúđ ăíy öng ăaô biïịt rùìnghöịi phiïịu ruât tûđ bíịt kyđ ngín hađng nađo úê London coâ thïí chuýínăöíi thađnh tiïìn mùơt úê moơi ngín hađng trïn thïị giúâi Öng minh hoơa

cú chïị nađy qua vñ duơ cuêa Ngín hađng London, núi mađ coâ thïí caâchöịi phiïịu cuêa Fukuzawa úê Yokohama ặúơc ruât ra.30

Coâ leô quan troơng hún lađ Fukuzawa lađ möơt trong nhûông ngûúđiăíìu tiïn ặúơc tíơn mùưt chûâng kiïịn tònh traơng laơm phaât tùng nhanhtrong nïìn kinh tïị hiïơn ăaơi Tíịt caê caâc phaâi viïn trong ăoađn hùỉnăaô ríịt kinh ngaơc khi biïịt rùìng söị tiïìn ăöìng mađ chñnh phuê Nhíơtgiao cho Pruyn ăaô tùng lïn ríịt nhiïìu do cuöơc laơm phaât tùng nhanhtrong vađ sau cuöơc Nöơi chiïịn taơi Myô Nhûng khöng ai, ngoađiFukuzawa coâ thïí hiïíu ặúơc yâ nghôa cuêa tònh hònh tađi chñnh ăaângsúơ nađy Öng ghi laơi trong ăoaơn cuöịi cuêa phíìn nûêa ăíìu saâch

Guided Tour nhû sau:

Tûđ muđa xuín nùm 1862, tiïìn giíịy ặúơc lûu hađnh Tònh traơngthiïịu tiïìn ăöìng ăaô lađm cho tònh hònh tiïìn giíịy trúê nïn töìi tïơ

C UÖƠC TÒM KIÏỊM VÖ VOƠNG

hún vađ giaâ trõ cuêa ăöìng tiïìn rúât xuöịng chó cođn phín nûêa giaâtrõ trûúâc ăíy cuêa noâ Muđa heđ nùm 1864, $100 tiïìn ăöìngtûúng ặúng vúâi $290 tiïìn giíịy.31

Trong giai ăoaơn Tokugawa trûúâc nùm 1868, khöng coâ tiïìn giíịy

quöịc gia Möîi laônh ắa lûu hađnh hansatsu, hay tiïìn giíịy cuêa laônh

ắa, chó lûu hađnh trong nöơi böơ laônh ắa vađ khöng gíy ra möơt híơuquaê nghiïm troơng nađo Nhûng Fukuzawa ăaô hiïíu ặúơc nguýn

nhín laơm phaât, nhû ặúơc thïí hiïơn trong quýín Guided Tour ặúơc

xuíịt baên vađi nùm trûúâc khi tònh hònh laơm phaât bùưt ăíìu trong nïìnkinh cuêa nûúâc Nhíơt hiïơn ăaơi Nhíơn thûâc nađy chùưc chùưn ăaô ăemlaơi cho öng yâ tûúêng vïì Ngín hađng tiïìn ăöìng möơt thíơp niïn sauăoâ Möơt líìn nûôa, Fukuzawa ăaô hûúêng ặúơc lúơi ñch tûđ chuýịn ăisang phûúng Tíy, duđ ăoâ lađ möơt cuöơc tòm kiïịm vö voơng ăöịi vúâichñnh quýìn Maơc phuê ăang suy tađn

Phêìn 3

Giaáo duåc ngûúâi Nhêåt Baãn, 1866-1875

Yukichi Fukuzawa, 1835-1901

Q UAÂ TRÒNH THÛƠC HIÏƠN QUÝÍN

121

7

Quaâ trònh thûơc hiïơn quýín

Nhûông ăiïìu kiïơn söịng úê phûúng Tíy

Vađo nhûông ngađy chïị ăöơ Tokugawa ăang tađn luơi, Fukuzawa rúivađo möơt tònh huöịng khoâ xûê Hùỉn nhiïn, öng víîn ặúơc chïị ăöơ cuôtroơng duơng nhûng díìn díìn, öng ăaô khöng cođn ăöìng yâ vúâi nhûôngchñnh saâch cuêa chïị ăöơ nađy Öng töìn taơi vađ quaê thíơt ăaô phaât triïínbùìng caâch thíơn troơng choơn ăi con ặúđng trung líơp.1 Trong thûơc

tïị, öng tíơp trung vađo viïơc viïịt laâch Quýín Nhûông ăiïìu kiïơn söịng

úê phûúng Tíy ặúơc xuíịt baên vađo nùm 1867, ngay khi chïị ăöơ cuô

ăang ăïịn höìi suy vong Trûúđng Cao ăùỉng Keio cuêa Fukuzawacuông ặúơc thađnh líơp vađ duđ gùơp möơt söị rùưc röịi khoâ chõu, trûúđnghoơc víîn phaât triïín Fukuzawa ăaô gùơp may Trong nhûông ngađycuöịi cuđng cuêa chïị ăöơ Maơc phuê, öng ăaô tiïịp tuơc trau döìi tiïịng Anhcuêa mònh bùìng caâch biïn phiïn dõch cho chñnh quýìn cuô Sau

ăoâ, öng ăaô giúâi thiïơu quýín Nhûông ăiïìu kiïơn söịng úê phûúng Tíy

vúâi cöng chuâng Nhíơt Baên Öng ăaô hy voơng ăaơt ặúơc ăiïìu gò quaviïơc nađy?

Sau khi khaâm phaâ phûúng Tíy qua chuýịn ăi theo phaâi ăoađnNhíơt Baên sang phûúng Tíy trong suöịt nùm 1862, vađo ăíìu nùm

1863, Fukuzawa ăaô trúê vïì laơi vùn phođng dõch thuíơt taơi Böơ ngoaơi

giao cuêa chñnh quýìn Maơc phuê taơi Edo (Tokyo) Trûúâc nùm 1862,

phíìn lúân nhûông ăöìng nghiïơp cuêa Fukuzawa taơi vùn phođng dõchthuíơt ăïìu lúân tuöíi hún öng vađ ăa söị ăïìu coâ nïìn taêng vïì Hađ Lan

Yukichi Fukuzawa, 1835-1901

hoơc Nhûng líìn nađy, khi trúê laơi, Fukuzawa nhíơn thíịy nhûông ăöìngnghiïơp cuêa öng ăïìu treê tuöíi hún vađ ăa söị ăïìu coâ nïìn taêng vïì tiïịngAnh.2 Sûơ thay ăöíi vïì ngön ngûô ngoaơi giao chñnh tûđ tiïịng Hađ Lansang tiïịng Anh coâ ặúơc lađ do tíìm quan troơng khöng ngûđng cuêaAnh quöịc trong ngađnh ngoaơi giao cuêa Nhíơt Baên.3 Muđa thu nùm

1864, võ trñ cuêa Fukuzawa trong vùn phođng dõch thuíơt cuêa chñnhquýìn Maơc phuê ăaô ặúơc chñnh thûâc thay ăöíi tûđ võ trñ baân thúđigian sang võ trñ toađn thúđi gian, khöng thay ăöíi Fukuzawa ăaô lađm

viïơc trong vai trođ lađ möơt viïn chûâc cuêa chñnh quýìn Maơc phuê cho

ăïịn khi kïịt thuâc chïị ăöơ cuô, duđ öng víîn tiïịp tuơc nhíơn tiïìn lûúngtûđ laônh ắa Nakatsu theo nhûông traâch nhiïơm cuêa vai trođ hiïơutrûúêng4 taơi trûúđng hoơc cuêa laônh ắa mađ öng ăaêm nhíơn

Nhúđ vađo kinh nghiïơm ăaô tûđng sang chíu Íu vađ khaê nùng tiïịngAnh cuêa mònh, thíơt tûơ nhiïn, yâ kiïịn cuêa Fukuzawa ặúơc nhiïìungûúđi lùưng nghe sau Biïịn cöị Namamugi, hay Biïịn cöị Richardsonvađo nùm 1862 Chùỉng haơn nhû traê lúđi chíịt víịn cuêa möơt hoơc giaêtûđ laônh ắa Sendai, Fukuzawa ăaô giaêi thñch vïì tònh hònh trong möơtlaâ thû ghi ngađy 18 thaâng 5 nùm 1863 nhû sau:

Ngađy nay, coâ möơt sûơ xaâo tröơn sùưp diïîn ra úê ăíy Töi khöngbiïịt chñnh xaâc ăiïìu ngûúđi Anh ăaô ýu cíìu, nhûng coâ lúđi ăöìnăaơi rùìng chñnh phuê sùưp phaêi traê £10.000 - £1= $4.5 cho Biïịn

Q UAÂ TRÒNH THÛƠC HIÏƠN QUÝÍN

123

Ngađi Frederick Bruce, em trai cuêa Baâ tûúâc Elgin noâi vïì Richardsontaơi Trung Hoa.6 Hađnh ăöơng cuêa Richardson mang tñnh tûơ saât taơiNhíơt Baên khi ăoâ lađ thúđi kyđ maơng söịng cuêa thûúđng dín phuơ thuöơcvađo lođng thûúng xoât cuêa voô sô Boê qua sûơ thö löî cuêa nhûông ngûúđihíìu cíơn cuêa Shimazu, vïì sau Fukuzawa ăaô chó ra rùìng sûơ cöịkhöng liïn quan gò ăïịn phong trađo quaâ khñch “bađi trûđ dín manrúơ” Vò víơy, öng biïơn luíơn rùìng khöng coâ gò sai vïì phña nhûônghíìu cíơn cuêa Shimazu trong viïơc giïịt haơi Richardson vađ lađm haingûúđi ăi cuđng vúâi Richardson bõ thûúng Tuy nhiïn, öng cuông biïịtrùìng Nhíơt Baên ăaô phaêi traê möơt khoaên tiïìn böìi thûúđng khöíng löìcho ngûúđi Anh Sûơ viïơc, cuđng vúâi quy ắnh ăùơc quýìn ngoaơi giao

theo hiïơp ûúâc Ansei ăaô goâp phíìn ríịt lúân trong viïơc bađy toê quan

ăiïím cuêa Fukuzawa ăöịi vúâi quýìn lúơi cuêa quöịc gia.7

Do Biïịn cöị Richardson, möơt ăöơi tađu chiïịn Anh ăaô tiïịn vïì phñatíy nam ăïịn Kagoshima, khu vûơc líu ăađi cuêa laônh ắa Satsuma.Taơi ăoâ, vađo thaâng 8 nùm 1863, ngûúđi Anh ăaô neâm bom khu vûơc

Kagoshima Sau khi ăoơc cíín thíơn túđ Japan Herald, Fukuzawa ăaô

tûúđng thuíơt laơi thaâi ăöơ cuêa ngûúđi Anh ăöịi vúâi Nhíơt Baên trong möơtlaâ thû öng gúêi cho möơt baâc sô giaêi phíîu trong haêi quín cuêa chñnhquýìn Maơc phuê nhû sau:

Vïì viïơc nhûông tađu chiïịn Anh oanh taơc khu vûơc Kagoshima,ngûúđi ta noâi rùìng chñnh quýìn taơi khu vûơc ăaô vinh danh vađthùng chûâc cho nhûông viïn chûâc haêi quín vađ dín sûơ, nhûôngngûúđi ăaô ăi ăïịn Kagoshima Tuy nhiïn, dín chuâng taơi khuvûơc laơi töị caâo ngûúđi chó huy haêi quín vúâi nhûông lúđi leô nhûsau Ngûúđi ta hùỉn ăaô noâi rùìng viïơc ăöịt phaâ toađn böơ khu vûơclíu ăađi lađ hađnh ăöơng quaâ ăaâng Taơi sao nhûông thúơ thuê cöngvađ nhûông thûúng gia laơi bõ neâm ra khoêi nhađ mònh? Coâ leô cuôngcoâ nhiïìu thûúng vong mađ chuê ýịu lađ ngûúđi giađ, phuơ nûô vađ treê

em, nhûông ngûúđi khöng thïí chaơy tröịn khoêi khu vûơc Ăoâ lađ

Yukichi Fukuzawa, 1835-1901

mưåt hânh àưång dậ man mâ nhûäng àêëng nam nhi khưng nïnlâm Nhêån xết cuãa tưi vïì vêën àïì nây lâ chûâng nâo mâ viïåcbuưn bấn giûäa hai nûúác vêỵn côn tiïëp diïỵn, vâ chđnh quyïìncuãa chuáng ta vêỵn hânh àưång mưåt cấch thđch àấng duâ cốphẩm phẫi mưåt sưë sai lêìm nhỗ chùng nûäa, nûúác Anh cuäng sệkhưng dïỵ dâng tuyïn chiïën vúái chuáng ta.8

Cuưåc oanh tẩc Kagoshima lâ mưåt trong vâi sûå kiïån tûúng tûå nhûvêåy Mưåt sûå viïåc khấc dêỵn àïën sûå trẫ àuäa àố lâ nhûäng khêíu àưåiphấo cuãa Choshu nưí suáng vâo nhûäng chiïëc tâu phûúng Têy trïn

eo biïín Shimonoseki Mưåt lûåc lûúång hẫi quên liïn minh gưìm tâuchiïën Anh, Phấp vâ nhûäng nûúác khấc àậ têën cưng cấc khêíu àưåiphấo Choshu Ngûúâi Anh vâ ngûúâi Phấp àậ triïín khai lûåc lûúångbinh lđnh tẩi Yokohama vâo àêìu muâa hê nùm àố Nhûäng hânh àưångcuãa ngûúâi nûúác ngoâi àậ tẩo sûå quan têm cuãa nhiïìu ngûúâi Nhêåtduâ hổ cố chưëng àưëi hay uãng hưå chđnh quyïìn Mẩc phuã chùng nûäa

Fukuzawa thûúâng cêåp nhêåt tin tûác tûâ phûúng Têy qua túâ Japan Herald Àêy lâ túâ bấo do J.R Black lâm tưíng biïn têåp vâ phất

hânh tẩi Yokohama Chĩ cố mưåt đt ngûúâi biïët tiïëng Anh múái àổctúâ bấo viïët bùçng tiïëng Anh nây Fukuzawa àậ têån duång triïåt àïíkhẫ nùng tiïëng Anh cuãa mịnh àïí àổc bấo “tiïëng Anh” Do lõch

lâm viïåc cuãa ưng cho chđnh quyïìn Mẩc phuã cuäng rêët nhể nhâng,

Q UAÂ TRÒNH THÛƠC HIÏƠN QUÝÍN

125

Trong vođng saâu thaâng, Fukuzawa ăaô lađm chuê möơt cöng ty dõchthuíơt tû nhín phaât triïín khi öng viïịt cho Owara vađo ngađy 22thaâng 1 nùm 1866:

Viïơc dõch túđ baâo mađ anh hoêi höm noơ ăaô ặúơc hoađn tíịt vađ töiseô giao cho anh Tuy nhiïn, vïì túđ baâo söị 201 mađ töi ăaô bùưtăíìu dõch nhûng chûa hoađn tíịt, thöng tin trong túđ ăoâ ăaô löîithúđi vađ khöng cođn gò thuâ võ nûôa Vò víơy, töi seô khöng tiïịp tuơcdõch söị baâo ăoâ.11

Bïn caơnh túđ Japan Herald, Fukuzawa cuông ăaô ăöìng yâ dõch saâch

tiïịng Anh liïn quan ăïịn lônh vûơc quín sûơ cho laônh ắa Sendai.12Ngoađi ra, Fukuzawa cođn coâ caâc khaâch hađng lađ caâc viïn chûâc cíịpcao cuêa chñnh quýìn Maơc phuê.13

Do sûơ thađnh cöng cuêa cöng viïơc dõch thuíơt, Fukuzawa ăaô khöngthïí tûđ chöịi yâ ắnh tûơ giúâi thiïơu mònh vúâi cöng chuâng röơng raôi hún.Ăïí thûê nghiïơm, vađo nùm 1865, öng ăaô chuíín bõ möơt túđ bûúâm

vúâi tûơa ăïì Tojin orai, hay How to deal with Foreigners (Caâch giao

tiïịp vúâi ngûúđi nûúâc ngoađi) vúâi baên thaêo ặúơc lûu hađnh giûôa baơnbeđ cuêa öng Trong túđ bûúâm nađy, bùìng vùn phong ăún giaên,Fukuzawa ăaô biïơn luíơn rùìng sûơ coâ mùơt cuêa ngûúđi nûúâc ngoađi vađviïơc giao tiïịp vúâi hoơ phaêi ặúơc chíịp nhíơn nhû möơt ăiïìu khöng

thïí traânh khoêi Caâch giao tiïịp vúâi ngûúđi nûúâc ngoađi chûa bao giúđ

ặúơc xuíịt baên chñnh thûâc nhûng ăaô cho thíịy trûúâc nhûông ăiïìuseô xaêy ra Bíịt kyđ ngûúđi Nhíơt coâ hoơc nađo cuông ăïìu coâ thïí hiïíuặúơc nöơi dung cuêa túđ bûúâm ặúơc viïịt bùìng nhûông míîu tûơ Nhíơtvađ Hoa líîn löơn Vùn phong roô rađng víîn lađ möơt phong caâch ăùơctrûng cho caâc taâc phíím cuêa Fukuzawa trong suöịt sûơ nghiïơp vùnchûúng cuêa öng.14

Fukuzawa bùưt tay vađo viïơc nghiïn cûâu sú böơ cho quýín saâch

ăíìy triïín voơng, quýín Nhûông ăiïìu kiïơn söịng úê phûúng Tíy vađo

Yukichi Fukuzawa, 1835-1901

saâu thaâng cuöịi nùm 1865 Phíìn lúân taâc phíím ặúơc hoađn tíịt vađosaâu thaâng ăíìu nùm 1866 Tíơp ăíìu tiïn ặúơc phaât hađnh vađo ăíìunùm 1867 vađ sau ăoâ, phaât hađnh thïm hai tíơp nûôa Quýín 1, göìm

ba tíơp coâ caê thaêy 108 trang Cuöịi cuđng, cöng viïơc dõch thuíơt baâochñ cuêa Fukuzawa cuông ăaô kïịt thađnh möơt quýín saâch vađ öng ríịtvui vúâi thađnh quaê cuêa mònh Öng viïịt trong lúđi múê ăíìu nhû sau:Töi ăaêm nhíơn quýín saâch nađy ăïí taơm thúđi duđng nhû möơttúđ baâo Vúâi muơc ăñch ăoâ, töi ăaô chuíín bõ quýín saâch nađytrong möơt thúđi gian ngùưn vađ sùĩn sađng tiïịp thu moơi yâ kiïịnăoâng goâp cho nhûông thiïịu soât trong saâch.15

Quýín saâch múê ăíìu bùìng nhûông phíìn miïu taê ngùưn goơn, coâ tûơa

ăïì lađ biko hay Preliminary remarks (Nhûông lúđi nhíơn xeât sú khúêi)

vïì caâc töí chûâc úê phûúng Tíy vađ nhûông chuê ăïì khaâc nhû chñnhtrõ, thúị, traâi phiïịu quöịc gia, tiïìn giíịy, cöng ty thûúng maơi, ngađnhngoaơi giao, quín sûơ, höơi hoơa, trûúđng hoơc, baâo chñ, thû viïơn, bïơnhviïơn, nhađ tïị bíìn, viïơn baêo tađng, triïín laôm, maây húi nûúâc, tađu húinûúâc, ăíìu maây xe lûêa húi nûúâc, ăiïơn tñn vađ cöơt ăeđn thùưp saângbùìng gas.16

Trong quýín 1, phíìn coâ tûơa ăïì Preliminary remarks ặúơc tiïịp

nöịi bùìng nhûông bađi luíơn vïì lõch sûê, chñnh trõ, quín sûơ, tađi chñnhcöng taơi Hoa Kyđ, Hađ Lan vađ Anh quöịc Fukuzawa ăaô giaêi thñch lyâ

Q UAÂ TRÒNH THÛƠC HIÏƠN QUÝÍN

Mùơc duđ öng choơn thaêo luíơn ba quöịc gia phûúng Tíy trong quýín

1, thûơc chíịt Fukuzawa tíơp trung vađo Anh quöịc, Myô, chuê ýịu lađAnh quöịc Vò víơy, quýín saâch ăíìu tiïn ặúơc phöí biïịn röơng raôinađy cuêa Fukuzawa khöng phaêi lađ möơt quýín saâch giaâo khoa vúâiphíìn toâm lûúơc töíng quaât vïì phûúng Tíy mađ lađ trònh bađy möơtquan ăiïím mang tñnh chiïịn lûúơc vïì Anh quöịc, möơt ăïị quöịcphûúng Tíy huđng maơnh nhíịt vađo thúđi ăiïím Nhíơt Baên bûúâc rathïị giúâi cuêa thïị kyê thûâ 19

Theo kïị hoaơch viïịt saâch ban ăíìu, ặúơc trònh bađy trong nöơi dungcuêa quýín 1, Fukuzawa seô viïịt thïm nhûông phíìn vïì nûúâc Nga,Phaâp, Böì Ăađo Nha vađ Ăûâc (Phöí) Nhûng trong quýín 2 vúâi böịntíơp (caê thaêy 126 trang) xuíịt baên nùm 1870, Fukuzawa ăaô trònhbađy, thaêo luíơn vïì hai nûúâc Nga vađ Phaâp Öng chûa bao giúđ viïịtvïì Böì Ăađo Nha vađ Ăûâc Thay vađo ăoâ, öng ăaô böí sung thïm nhûôngchûúng vïì luíơt vađ kinh tïị Ngoađi ra, dûơ tñnh ban ăíìu cuông ăaôthay ăöíi sau chuýịn viïịng thùm nûúâc Myô líìn thûâ hai vađ vađo nùm

1868, quýín saâch Böí sung göìm ba tíơp (caê thaêy 100 trang) ặúơcböí sung vađo giûôa quýín 1 vađ quýín 2

Nhû phíìn tûơ thuíơt vïì baên thín trong quýín 1 vađ quýín saâch

Böí sung, khi chuíín bõ quýín Preliminary remarks, Fukuzawa ăaô duđng nhûông phíìn ghi chuâ öng ghi laơi trong quýín Phûúng Tíy

Du Kyâ lađm nguöìn tham khaêo.18 Thïị thò nhûông nguöìn tham khaêo

chñnh cho phíìn cođn laơi cuêa quýín Nhûông ăiïìu kiïơn söịng úê phûúng

Yukichi Fukuzawa, 1835-1901

Tíy cuêa Fukuzawa lađ gò? Khi viïịt vïì nhûông lônh vûơc nhû lõch sûê,

chñnh trõ, quín sûơ vađ tađi chñnh taơi Anh, Myô, Phaâp, Nga, Hađ Lan,Fukuzawa ăaô tham khaêo nhûông quýín saâch sau ăíy:

Encyclopedia Britannica, Chamber’s Encyclopedia, Information for the People, quýín A Dictionary, Practical, Theoretical and Historical of Commerce and Commerical Navigation cuêa McCulloch vađ thíơm chñ quýín History of the Origin of Representative Government in Europe cuêa Guizot Fukuzawa hùỉn

ăaô mua tíịt caê nhûông saâch nađy taơi Paternoster Row vađo nùm

1862.19 Túđ baâo Japan Herald coâ leô cuông lađ möơt nguöìn tađi liïơu cung

cíịp nhûông thöng tin ặúng ăaơi vađ vñ duơ cíơp nhíơt vïì nhûông víịnăïì phûúng Tíy.20

Öng cho biïịt hai chûúng múê ăíìu trong quýín 2, ặúơc xuíịt baênsau cuöơc Caêi caâch (restoration) nùm 1870, ặúơc dõch tûđ quýín

Commentaries on the Laws of England cuêa William Blackstone vađ quýín The Elements of Political Economy cuêa Francis Wayland Fukuzawa ăùơt tïn cho nhûông chûúng nađy lađ ningen no tsugi hay

“Human rights” (Nhín quýìn) vađ shuzeiron hay “Taxation” (Hïơ

thöịng thúị) Öng cho rùìng kiïịn thûâc vïì hai ăïì tađi nađy lađ ăiïìu cíìnthiïịt ăöịi vúâi ngûúđi Nhíơt dûúâi chïị ăöơ múâi Trûúâc nùm 1870, öngăaô míịt ăi nguöìn caêm hûâng viïịt vïì hai nûúâc Ăûâc vađ Böì Ăađo Nha.Quýín saâch Böí sung, ặúơc chuíín bõ vađo muđa thu nùm 1867

Q UAÂ TRÒNH THÛƠC HIÏƠN QUÝÍN

129

Chambers ăaô choơn quýín mađ töi seô ăùơt tûơa lađ quýín Böí

sung cuêa quýín Nhûông ăiïìu kiïơn söịng úê phûúng Tíy.21

“Quýín saâch kinh tïị mađ öng Chambers ăaô choơn” chñnh lađ quýín

Political Economy for Use in School and for Private Instruction

cuêa Chambers Thíơt ra, quýín saâch lađ do John Hill Burton tûđEdinburgh viïịt Víơy, Fukuzawa nghô öng ăaô “boê qua” nhûông gòtûđ nhûông bađi bònh luíơn vïì ăiïìu kiïơn söịng úê phûúng Tíy?Trong cuöơc tòm kiïịm vïì ăiïìu ăaô bõ boê soât trong quýín 1, nhûnglaơi lađ ăiïìu quan troơng ăïí hiïíu nhûông ăiïìu kiïơn söịng úê phûúngTíy, cuöịi cuđng, Fukuzawa ăaô tòm ặúơc möơt yâ tûúêng ghi trong phíìn

“Chuâ yâ” (Notice) vúâi chûô kyâ lađ “W & R.C” trong lúđi giúâi thiïơu cuêaquýín saâch cuêa Burton Taâc giaê coâ leô lađ Robert Chambers, hùỉn lađngûúđi hûúâng díîn cuêa Fukuzawa vađ ăöìng sûơ cuêa öng taơi Londonvađo nùm 1862 Chambers ăaô ặa ra lúđi biïơn luíơn nhû sau:Khi coâ quaâ nhiïìu ăiïìu vïì böín phíơn caâ nhín khöng ặúơc biïịtăïịn vađ chñnh nhûông nïìn taêng cuêa xaô höơi vùn minh ăang bõphaâ hoaơi, thò ăiïìu quan troơng lađ chó díîn cho lúâp treê nhûôngăiïìu quan troơng, chñnh ýịu cho sûơ vûông maơnh cuêa ăíịt nûúâc.Noâi ăún giaên, ăoâ lađ nïìn kinh tïị xaô höơi hoơc, lađ ăöịi tûúơng chuêăaơo cho nhiïơm vuơ mađ giúđ ăíy ặúơc giao cho caâc nhađ giaâoduơc.22

Chùưc chùưn, Fukuzawa ăaô ăöìng caêm vúâi yâ tûúêng cho rùìng nhûôngtraâch nhiïơm caâ nhín lađ nïìn taêng cuêa xaô höơi vùn minh úê phûúngTíy vađ cho sûơ phöìn thõnh cuêa nhađ nûúâc Ăíy chñnh lađ phíìn biïơnluíơn bõ boê qua trong quýín 1 Quaê thíơt, quýín saâch cuêa Burtonăaô thíơt sûơ löi cuöịn Fukuzawa

Ăoaơn múê ăíìu trong quýín saâch cuêa Burton ặúơc viïịt nhû sau:Con ngûúđi do Ăíịng Taơo hoâa ăùơt ăïí trïn ăíịt ăaô mang trongmònh möơt sûâc maơnh vađ tím tñnh nhíịt ắnh vöịn lađ ăiïìu chûâa

Yukichi Fukuzawa, 1835-1901

ặơng sûơ liïn kïịt vúâi nhûông ăùơc ăiïím cuêa thïị giúâi bïn ngoađi,vađ thïí hiïơn nhû ăaô ặúơc ắnh ăïí giuâp con ngûúđi söịng vađphaât triïín trong thúđi gian töìn taơi ngùưn nguêi nađy.23

Nguơ yâ trong cíu múê ăíìu nađy rùìng con ngûúđi sinh ra ăïìu bònhăùỉng lađ ăiïìu ăaâng kinh ngaơc vúâi Fukuzawa Tû tûúêng nađy lađ ăiïìukhöng thïí nghô túâi dûúâi chïị ăöơ Tokugawa Nhûng ăíy chñnh lađkhaâi niïơm mađ Fukuzawa ăaô tòm kiïịm tûđ líu, tûđ caâi ngađy öng tröịnkhoêi laônh ắa Nakatsu Öng seô duđng tûđ nađo trong tiïịng Nhíơt ăïíchó vïì “Ăíịng taơo hoâa”, ăíịng ăaô ăùơt ăïí con ngûúđi úê võ trñ bònh ăùỉng

vúâi nhau? Khi dõch tûđ ngûô nađy, Fukuzawa ăaô duđng tûđ ten24 trong

tiïịng Nhíơt Viïơc duđng tûđ ten ăïí diïîn ăaơt tûđ “Ăíịng taơo hoâa” trong

tiïịng Anh cho thíịy tñnh tiïn phong cuêa Fukuzawa trong vai trođ

lađ ngûúđi viïịt saâch Ten lađ tûđ mađ ngûúđi Nhíơt dïî dađng hiïíu ặúơc.

Chùưc chùưn khi dõch saâch cuêa Burton vađ nhûông saâch khaâc,

Fukuzawa ăaô tíơn duơng töịi ăa quýín Tûơ ăiïín Anh - Trung cuêa

Medhurst mađ öng ăaô mua úê London vađo nùm 1862 Ngađy nay,quýín saâch nađy víîn cođn laơi trong söị giíịy túđ cuêa öng taơi Keio.25Sau khi tòm ặúơc tûđ tûúng ặúng vûđa yâ cho tûđ “Ăíịng taơo hoâa”,Fukuzawa ăaô tiïịp tuơc viïịt ăoaơn hai nhû sau:

Haơnh phuâc cuêa con ngûúđi trong thúđi gian anh ta töìn taơi tuđyvađo mûâc ăöơ anh ta tûơ thñch ûâng vúâi möîi hoađn caênh xaêy ra vađ

Q UAÂ TRÒNH THÛƠC HIÏƠN QUÝÍN

131

tuýơt vúđi taơo nïn con ngûúđi Chuâng ta tranh ăíịu vúâi nhûôngkhoâ khùn vađ nhûông kïịt quaê töịt ăeơp tûđ viïơc ăíịu tranh ăoâ.26Lúđi phaât biïíu cuêa Burton úê ăíy ăaô thuýịt phuơc ặúơc Fukuzawa

vò chñnh baên thín öng ăaô phaêi thñch ûâng vađ ăiïìu chónh khöngngûđng vúâi nhûông möi trûúđng khaâc nhau tûđ Nakatsu ăïịn Nagasakiăïịn Edo Luíơn cûâ nađy ăaô thíơt khñch lïơ öng vò chñnh öng lađ “möơtthûơc thïí söịng ăöơng”, biïịt nùưm bùưt moơi thúđi cú ăïí tûơ trau döìi, hoơchoêi Nhû Burton ăaô viïịt, “ngađnh khoa hoơc cuêa nïìn kinh tïị xaô höơivađ chñnh trõ” ăaô trúê thađnh möơt chuê ăïì nghiïn cûâu suöịt ăúđi cuêaFukuzawa Vò víơy, taâc phíím cuêa Burton lađ quýín ăíìu tiïn trongnhûông saâch khoa hoơc xaô höơi dõch cuêa Fukuzawa vađ coâ leô lađ taâcphíím duy nhíịt ặúơc dõch theo löịi tûđng tûđ vïì ăïì tađi nađy.27Cöng viïơc dõch baâo chñ, vöịn cuöịi cuđng ăaô ặa ăïịn kyâ thuíơt ăíìutiïn vïì phûúng Tíy, ăaô ặa öng ăi theo möơt chiïìu hûúâng ăùơc biïơt.Muđa heđ nùm 1866, khöng líu trûúâc khi cuöơc viïîn chinh líìn thûâ

nhò cuêa chñnh quýìn Maơc phuê ăïí trûđng phaơt Choshu, Fukuzawa ăaô trònh lïn chñnh quýìn Maơc phuê (coâ leô lađ thöng qua Yoshitake Kimura) taâc phíím Choshu saisei nikansuru kenpakusho hay Petition regarding the Second Expedition to Choshu (Lúđi thónh nguýơn vïì cuöơc viïîn chinh thûâ hai ăïịn Choshu).28 Taâc phíím trïnhïịt ăaô chó ra rùìng khííu hiïơu cuêa nhûông ngûúđi quaâ khñch Choshu,

“ăuöíi nhûông keê moơi rúơ, phuơc höìi hoađng ăïị” khöng gò khaâc hún lađmöơt cöng cuơ chñnh trõ nhùìm lađm beô mùơt chñnh quýìn Maơc phuê.Fukuzawa biïịt rùìng nhûông voô sô treê cuêa Choshu ăaô hoađn toađnthay ăöíi chñnh saâch cuêa hoơ vúâi phûúng Tíy sau khi thíịt baơi trongtríơn oanh taơc taơi Shimonoseki Öng cuông biïịt roô rùìng Choshu vađSatsuma ăaô gúêi nhûông ngûúđi treê sang thuýịt phuơc caâc nûúâc

phûúng Tíy baôi boê hiïơp ûúâc Ansei vađ ặa ra nhûông hiïơp ûúâc múâi

vúâi sûơ liïn kïịt caâc laônh chuâa trong tûúng lai theo mö hònh cuêanûúâc Phöí Öng thíơm chñ ăaô biïơn luíơn rùìng Thuê tûúâng Anh, öng