Tài liệu Yukichi Fukuzawa tinh thần doanh nghiệp của nước Nhật hiện đại phần 2 pdf

Lađ möơt baâc sô chuýn khoa vïì y hoơc phûúng Tíy,öng lađ möơt trong nhûông ngûúđi truýìn baâ viïơc chuêng ngûđa chöịngdõch bïơnh ăíơu muđa taơi Nhíơt Baên.15 Ogata ăaô saâng líơp trûúđn

ăïìu ăaô líịy chöìng vađ ăang söịng xa gia ằnh Nùưm roô nhûông thöngtin nađy, nïn Yohei ăaô khön kheâo choơn võ baâc sô thûơc hiïơn ím mûunađy Fujimoto, vò lađ bađ con cuêa Fukuzawa ăaô gúêi hai laâ thû trongăoâ möơt laâ viïịt vïì nhûông ăiïìu Yohei ăaô bađn baơc vađ möơt laâ thû khaâckïí toađn böơ sûơ thíơt cho öng roô Ím mûu nađy ăaô lađm tùng thïmthaâi ăöơ tiïu cûơc cuêa Fukuzawa ăöịi vúâi chïị ăöơ phong kiïịn Möơtmùơt, öng víîn phaêi giaê vúđ khöng biïịt gò (nhû bõ lûđa) búêi nïịu ăïí löơăiïìu nađy thíơm chñ cho Yamamoto biïịt, nhađ Okudaira chùưc chùưnseô ríịt míịt mùơt Nhûng mùơt khaâc, nïịu öng bùìng lođng ra ăi cuôngcoâ thïí nghôa lađ Fukuzawa seô míịt ăi möơt cú höơi tiïịp tuơc hoơc tíơpbïn ngoađi laônh ắa Nakatsu, lađ núi öng kiïn quýịt khöng muöịnquay trúê laơi.10

Khi Fukuzawa gùơp Iki Okudaira, öng trònh bađy phaêi leô rùìng öngphaêi quay trúê vïì Nakatsu vò meơ öng ăang bõ bïơnh Sau ăoâ,Fukuzawa noâi cho möơt ngûúđi baơn thín biïịt vïì ím mûu trïn vađnhúđ ngûúđi nađy noâi cho Iki biïịt rùìng Fukuzawa khöng trúê vïìNakatsu mađ ăïịn Osaka hay Edo sau khi öng ăi khoaêng 10 hay

15 ngađy Ngoađi ra, Fukuzawa ăaô maơnh daơn viïịt cho cha cuêa Ikilađ Yohei möơt laâ thû noâi rùìng:

Töi ăaô rúđi Nagasaki ăïí trúê vïì Nakatsu Nhûng khi ăïịn Isahaya,töi laơi muöịn ăïịn Edo Vađ khi ăang trïn ặúđng ăïịn Edo, töi tincíơy giao laâ thû nađy cuêa Iki Esq vúâi ,11

Laâ thû cuêa Fukuzawa gúêi cho Yohei ặúơc tin cíơy giao cho möơtthûúng gia, möơt ngûúđi tònh cúđ ăi tûđ Nagasaki vïì Nakatsu Laâ thûnađy thíơt ra lađ möơt lúđi ăe doơa tiïìm íín ăöịi vúâi gia ằnh Okudaira,nhûông ngûúđi khöng thïí noâi cho ai khaâc biïịt vïì ím mûu cuêa mònh.Quaê thíơt, Fukuzawa ăaô khöng hïì bõ hònh phaơt nađo caê Sûơ thaâchthûâc cuêa Fukuzawa khöng nghi ngúđ gò nûôa lađ sûơ phaên aânh thaâiăöơ khaâng cûơ ăang lan trađn úê nhiïìu laônh ắa, ăùơc biïơt lađ giûôa caâcvoô sô cíịp thíịp taơi caâc laônh ắa tíy nam Cuông cíìn lûu yâ rùìng thaâi

ăöơ nöíi loaơn cuêa Fukuzawa ăi trûúâc gíìn möơt thíơp niïn trûúâc sûơ

kiïơn Nakatsu nùm 1863, mađ öng ghi laơi trong quýín Laônh ắa

cuô (Old Domain) 12 cuêa mònh

Cuöịi muđa xuín nùm 1855, Fukuzawa rúđi khoêi Nagasaki Sauchuýịn hađnh trònh dađi 15 ngađy ăi böơ vađ ăi tađu, öng ăïịn khu dín

cû Nakatsu taơi Osaka theo ắa chó mađ öng víîn nhúâ tûđ nhûông líìnmeơ öng kïí vïì Osaka khi öng cođn nhoê Khi nghe tin tûâc taơi Nagasakiqua Yukichi vađ biïịt yâ ắnh ăi ăïịn Edo cuêa öng, Sannosuke ăaô noâi:Nïịu anh khöng coâ mùơt úê ăíy, em coâ thïí ăi Trûúâc hïịt, ăaângleô em nïn gheâ qua Nakatsu khi ăi vïì tûđ Nagasaki Khi nhònvïì Nakatsu, em ăaô traânh neâ meơ Nïịu anh khöng coâ mùơt úêăíy, moơi viïơc coâ thïí öín thoêa Nhûng bíy giúđ, anh ăaô gùơp em

úê ăíy, anh khöng thïí ăïí em ăi ăïịn Edo Vò nïịu anh ăïí em

ăi, caê hai anh em chuâng ta lađ nhûông keê ăöìng loôa Ăiïìu nađyseô lađm meơ buöìn, duđ coâ thïí khöng nhiïìu Anh khöng thïí lađmnhû thïị Em víîn coâ thïí tòm ặúơc möơt thíìy giaâo gioêi úê Osakanïn töịt hún hïịt, em nïn hoơc taơi Osaka.13

Ăiïìu thuâ võ úê ăíy lađ Sannosuke hoađn toađn boê qua hađnh ăöơngkhöng víng phuơc chuê cuêa Yukichi Ăiïìu quan troơng vúâi caê haianh em ăoâ lađ meơ hoơ ăang söịng möơt mònh úê Nakatsu Liïơu nhûôngvoô sô cíịp thíịp khaâc cuông cû xûê nhû víơy vađ boê qua nhûông ăiïìunhoê nhùơt cuêa xaô höơi phong kiïịn khöng?

Duđ rúđi khoêi Osaka khi cođn nhoê, nhûng Yukichi Fukuzawa ăaôtòm ặúơc nhiïìu ăiïìu quen thuöơc vađ coâ vađi ngûúđi biïịt öng Önggùơp laơi ngûúđi vuâ nuöi vađ möơt ngûúđi híìu cho ngûúđi cha ăaô khuíịtcuêa mònh Chñnh ngûúđi híìu nađy ăaô díîn Fukuzawa ăi quanh Osakangay ngađy höm sau khi öng ăïịn ăíy Fukuzawa caêm thíịy nhûöng trúê vïì laơi nhađ mònh vađ khöng thïí cíìm ặúơc nûúâc mùưt.14

Osaka dûúđng nhû lađ möơt núi coâ nhiïìu cú höơi vađ quaê thíơt, phíìn

mö taê vïì cuöơc söịng taơi Osaka lađ chûúng dađi nhíịt trong tûơ truýơn

cuêa öng Sannosuke tòm ra cho Yukichi trûúđng Tekijuku, ngöi

trûúđng daơy vïì tiïịng Hađ Lan do Koan Ogata saâng líơp

Koan Ogata lađ möơt trong nhûông hoơc giaê löîi laơc vađo giûôa thïị kyêthûâ 19 taơi Nhíơt Baên Öng lađ dõch giaê tiïịng Hađ Lan, möơt nhađ giaâoduơc hoơc vađ lađ möơt baâc sô ặúơc ăađo taơo theo nhûông ngađnh khoahoơc Hađ Lan Lađ möơt baâc sô chuýn khoa vïì y hoơc phûúng Tíy,öng lađ möơt trong nhûông ngûúđi truýìn baâ viïơc chuêng ngûđa chöịngdõch bïơnh ăíơu muđa taơi Nhíơt Baên.15 Ogata ăaô saâng líơp trûúđng

Tekijuku vađo nùm 1838 vađ sùĩn lođng tiïịp nhíơn hoơc sinh tûđ moơi

miïìn trïn ăíịt nûúâc Nhíơt Baên.16 Sessai Ogata, con nuöi cuêa öng,kïị nghiïơp cha mònh lađm hiïơu trûúêng cuêa trûúđng vađo nùm 1862khi Koan Ogata ặúơc goơi ăïịn Edo ăaêm nhíơn cöng viïơc chuê tõchtaơi möơt hoơc viïơn danh tiïịng17 cuêa bakafu Ngađy 25 thaâng 4 nùm

1855, Yukichi Fukuzawa ặúơc nhíơn vađo trûúđng Tekijuku vađ lađ

sinh viïn ngoaơi truâ söịng taơi khu dín cû Nakatsu caâch trûúđng 10phuât ăi böơ

Duđ caêm thíịy ríịt dïî chõu khi söịng úê Osaka, Fukuzawa víîn coânhiïìu nöîi lo lùưng Khöng líu sau khi Yukichi ăïịn Osaka,Sannosuke trúê bïơnh ríịt nùơng Thaâng giïng nùm 1856, öng ặúơcchuíín ăoaân mùưc chûâng bïơnh thíịp khúâp vađ Sannosuke töơi nghiïơpluön bõ ăau nhûâc ăïịn nöîi bađn tay phaêi cuêa öng gíìn nhû bõ liïơt.Ăïịn thaâng 3, Yukichi bõ bïơnh dõch taê, lađ cùn bïơnh khaâ phöí biïịnluâc bíịy giúđ úê Osaka Öng bõ bïơnh tríìm troơng trong suöịt hai tuíìn.Nhûng nhúđ vađo sûơ chûôa trõ tađi gioêi vađ “ăíìy lođng phuơ tûê”18 cuêaOgata, öng ăaô ặúơc bònh phuơc Sannosuke ặúơc nghó pheâp vò bõbïơnh Muđa heđ nùm 1856, hai anh em lïn tađu trúê vïì Nakatsu Saumöơt thúđi gian höìi phuơc trong vađi thaâng, Yukichi trúê laơi Osaka ăïítiïịp tuơc viïơc hoơc Muđa thu nùm ăoâ, öng nhíơn ặúơc möơt laâ thûbuöìn baô baâo tin Sannosuke, anh trai öng míịt vò biïịn chûâng docùn bïơnh thíịp khúâp gíy nïn úê ăöơ tuöíi 30 vađo ngađy 1 thaâng 10nùm 1856 Vöơi vaô trúê vïì laơi nhađ, Yukichi nhíơn ra rùìng öng líơp

tûâc trúê thađnh ngûúđi chuê cuêa gia ằnh Fukuzawa Nùm ăoâ, öng

21 tuöíi.19

Do Yukichi ăaô may mùưn coâ kinh nghiïơm söịng taơi Nagasaki vađOsaka, öng biïịt ặúơc nhûông ăiïìu ăang xaêy ra ngoađi laônh ắa cöíxûa núi gia ằnh öng ăang úê Fukuzawa nhíơn thíịy rùìng Osakalađ möơt núi khöng nhûông thín thiïơn mađ cođn ríịt saâng suêa cho sûơ

nghiïơp tûúng lai cuêa öng nhúđ vađo Tekijuku cuêa Koan Ogata Vò

víơy, viïơc nhíơn laônh nhûông traâch nhiïơm voô sô taơi laônh ắa Nakatsu

xa xöi quaê lađ möơt gaânh nùơng cho öng Lađ chuê gia ằnh, öng phaêichõu tang cho anh trai trong 50 ngađy Líìn ăíìu tiïn trong ăúđi, cûâhai hay ba ngađy trong tuíìn, öng phaêi nhíơn laônh viïơc ặâng canhtaơi líu ăađi Nakatsu suöịt ngađy nhû möơt trong caâc böín phíơn cuêavoô sô Yukichi phaêi tòm caâch thoaât ra khoêi núi nađy vađ öng ăaô dođxeât tònh hònh Yukichi ăaô tiïịt löơ dûơ ắnh quay laơi Osaka cho möơttrong söị nhûông ngûúđi chuâ/cíơu, lađ ngûúđi luön bûơc mònh vúâi sûơkiïu cùng cuêa Yukichi vò cho rùìng viïơc hoơc hoêi kiïịn thûâc phûúngTíy khöng ăem laơi kïịt quaê gò Nhûông ngûúđi úê Rusuicho, núi giaằnh Fukuzawa söịng vúâi nhûông gia ằnh voô sô cíịp thíịp khaâc, noâivúâi Ojun, meơ öng rùìng cho öng quay laơi Osaka lađ möơt quýịt ắnhăiïn röì Tuy nhiïn, chñnh meơ öng lađ ngûúđi ăaô can thiïơp vađo vađgiaêi quýịt víịn ăïì nađy Nhû lúđi öng ghi laơi trong höìi kyâ cuêa mònh,Yukichi ăaô noâi vúâi meơ:

Thûa meơ, con ăang theo hoơc taơi Nagasaki vađ Osaka vađ conhoađn toađn tûơ tin noâi rùìng sau khi hoơc xong, con seô coâ thïí lađmặúơc ăiïìu gò ăoâ coâ yâ nghôa Nïịu úê laơi laônh ắa nađy, con seôkhöng thïí lađm ặúơc ăiïìu gò khiïịn con tûơ hađo caê Con seô chókïịt thuâc cuöơc ăúđi cuêa mònh trong möơt tûúng lai tùm töịi Duđchuýơn gò seô xaêy ra chùng nûôa, con víîn khöng thñch söịngnhû thïị nađy Con biïịt meơ seô caêm thíịy cö quaơnh, nhûng xinmeơ haôy cho con ăi Con biïịt cha ăaô tûđng muöịn con trúê thađnhthíìy tu khi con múâi ặúơc sinh ra nïn con xin meơ haôy xem

viïơc con ra ăi cuông giöịng nhû viïơc con trúê thađnh thíìy tuvíơy.20

Nùm 1835, Hyakusuke, cha cuêa Yukichi khi nhòn ngùưm ặâa contrai thûâ múâi sanh, ăaô noâi vúâi vúơ lađ Ojun rùìng ặâa con nađy seô trúêthađnh thíìy tu vò öng nhíơn thíịy khöng coâ chuât tûúng lai tûúi saângnađo cho con trai mònh trong hïơ thöịng cíịp bíơc voô sô Lúđi leô cuêaYukichi trñch díîn lúđi noâi cuêa ngûúđi cha ăaô ríịt thuýịt phuơc VađOjun, meơ öng ăaô traê lúđi:

Chùưc chùưn lađ meơ ăöìng yâ, con trai aơ Anh trai con ăaô míịt,nhûng chuâng ta khöng thïí than khoâc maôi cho ngûúđi ăaô khuíịt.Con coâ thïí seô boê maơng ăíu ăoâ trïn ặúđng con ăi, nhûng meơseô khöng lo lùưng cho con nûôa Con coâ thïí maơnh daơn ra ăi bíịtcûâ núi ăíu con muöịn.21

Lođng can ăaêm vađ sûơ hiïíu biïịt vïì con caâi ăaô giuâp cho meơ cuêaYukichi nhòn xa hún nhûông ýu cíìu khöng ngûđng cuêa möơt ăïị chïịăang suy tađn Tû tûúêng cuêa meơ cuêa Fukuzawa khaâ thoaâng vò bađăaô tûđng söịng trong möơt möi trûúđng röơng lúân hún nhû Osaka Vòvíơy, bađ hiïíu roô sûơ tuđ tuâng cuêa möơt núi nhû Nakatsu

Ngay caê vúâi sûơ uêng höơ cuêa meơ, Fukuzawa víîn chûa giaêi quýịt

ặúơc hai víịn ăïì chñnh Möơt lađ öng phaêi traê söị tiïìn 40 ryo mađ gia

ằnh mònh vay mûúơn trong thúđi gian anh trai Sannosuke cuêa öng

bõ bïơnh Vúâi sûơ ăöìng yâ cuêa meơ, öng ăaô baân böơ sûu tíơp göìm 1500

quýín saâch vúâi giaâ 15 ryo vađ thanh kiïịm tuýơt ăeơp cuêa cha vúâi giaâ 4 ryo, nhûông cuöơn giíịy treo trûúđng vúâi giaâ 3 ryo vađ nhiïìu

víơt duơng khaâc nhû cheân, ẵa, böơ taâch ẵa vúâi söị tiïìn cođn laơi Trûúâckhi lađ chuê gia ằnh, Yukichi khöng cíìn sûơ chíịp thuíơn chñnh thûâcăïí rúđi khoêi laônh ắa Nakatsu vò nhûông voô sô khöng phaêi lađ chuêgia ằnh ặúơc tûơ do ăi ăíy ăoâ.22 Nhûng giúđ ăíy, khi ăaô lađ chuê giaằnh, Fukuzawa ăaô phaêi nhíơn ặúơc sûơ ăöìng yâ chñnh thûâc múâi

ặúơc nhû víơy, öng phaêi chuíín bõ möơt lúđi giaêi thñch húơp leô Öngăaô giaêi quýịt víịn ăïì nađy nhû thïị nađo?

Trong thúđi gian trúê laơi Nakatsu, Fukuzawa coâ viïịng thùm xaôgiao Iki Okudaira, cuông vûđa trúê vïì tûđ Nagasaki Chuýịn viïịngthùm nađy hùỉn ăaô lađm Iki vui lođng vađ Fukuzawa ặúơc xem möơt

baên cheâp tay ăùưt tiïìn cuêa quýín Handleiding tot de Kennis der

Versterkingskunst cuêa C.M.H Pel, möơt quýín saâch mö taê chi tiïịt

vïì kiïịn truâc caâc tođa líu ăađi phûúng Tíy Iki cho biïịt öng ăaô phaêi

traê 23 ryo cho baên sao ăoâ Söị tiïìn nađy vûúơt xa söị tiïìn Fukuzawa

nhíơn ặúơc khi baân böơ sûu tíơp 1500 quýín saâch cuêa cha öng.23

Mùơc duđ viïơc hoơc hoêi khoa hoơc phûúng Tíy khöng ặúơc khuýịnkhñch taơi Nakatsu, nhûng viïơc nghiïn cûâu vïì nhûông víịn ăïì quínsûơ laơi ặúơc uêng höơ do voô sô úê möîi laônh ắa trïn ăíịt nûúâc NhíơtBaên ăïìu nhíơn ra tíìm quan troơng cuêa vuô khñ phûúng Tíy.Fukuzawa ăaô coâ thïí mûúơn quýín saâch vađ sao laơi 200 trang trongböịn tuíìn Hùỉn nhiïn, öng ăaô khöng ăïí löơ vúâi baơn beđ öng ăangsao möơt quýín saâch cuêa thíìy mònh Nhûng öng thíơm chñ ăem caêquýín saâch theo ăïịn líu ăađi khi lađm nhiïơm vuơ canh gaâc Trongluâc ăoâ, öng cho beđ baơn xem quýín saâch vađ nhúđ ăoâ, cho thíịy sûơquan tím cuêa öng ăïịn lônh vûơc quín sûơ cuêa phûúng Tíy cuôngnhû khaê nùng ăoơc ặúơc tiïịng Hađ Lan cuêa öng Bùìng caâch nađy,Fukuzawa ăaô chuíín bõ cho viïơc xin pheâp rúđi khoêi Nakatsu ăïí ăïịnOsaka Quaê thíơt, Fukuzawa ăaô khöng gùơp khoâ khùn gò khi ặa

ra lúđi xin pheâp chñnh thûâc rúđi khoêi laônh ắa ăïí ăi hoơc hoêi vïì

“ngađnh suâng ăaơn” taơi Tekijuku Fukuzawa vui mûđng bađy toê thađnh

cöng cuêa mònh khi “tòm löịi bùng qua hađng nguô keê thuđ”.24 Thaâng

12 nùm 1856, öng rúđi khoêi Nakatsu ăi ăïịn Osaka Öng ăaô úê laơiNakatsu trong ba thaâng Trïn thûơc tïị, ăíy lađ líìn cuöịi cuđng öngrúđi khoêi Nakatsu Mùơc duđ sau nađy öng coâ vïì thùm Nakatsu vađilíìn nhûng öng khöng söịng taơi ăoâ Nùm 1870, öng ăem meơ vïìsöịng cuđng taơi Tokyo

Koan Ogata chađo ăoân viïơc trúê laơi [Osaka] cuêa Fukuzawa vađ nhíơn

öng lađ sinh viïn nöơi truâ trong Teikijuku vúâi ăiïìu kiïơn Fukuzawa seô

dõch quýín saâch cuêa Pel vïì cíịu truâc líu ăađi phûúng Tíy Fukuzawakhöng thïí dûơa vađo thu nhíơp cuêa baên thín vúâi võ trñ lađ ngûúđi ặângăíìu gia ằnh vò söị tiïìn ăoâ ặúơc chuýín túâi cho meơ öng úê Nakatsunïn líìn nûôa, öng ríịt biïịt ún lođng töịt cuêa Ogata

Tekijuku cuêa Koan Ogata coâ leô lađ trûúđng daơy tiïịng nûúâc ngoađi

vađ nhûông ngađnh khoa hoơc phûúng Tíy ăíìu tiïn sùưp theo daơngmöơt chûúng trònh hoơc cho hoơc viïn cuêa trûúđng.25 Caâc khoâa hoơcặúơc chia lađm taâm lúâp, tûđ lúâp thíịp nhíịt ăïịn lúâp cao nhíịt Nhûng

do khöng coâ ăuê giaâo viïn gioêi nïn tíịt caê caâc lúâp, trûđ lúâp cao nhíịt,ăïìu do caâc hoơc viïn cuêa lúâp cao hún ặúơc Ogata tuýín choơn daơylaơi cho lúâp nhoê hún Chó coâ hoơc viïn cuêa lúâp cao nhíịt múâi ặúơchoơc vúâi chñnh Ogata Hoơc viïn múâi vađo hoơc lúâp möơt, ặúơc ýu cíìuphaêi hoơc vùn phaơm tiïịng Hađ Lan vúâi giaâo trònh lađ hai quýín

Wranbunten zenpen vađ Waranbunten kohen seikuhen Caê hai tûơa

saâch ăïìu bùìng tiïịng Nhíơt, nhûng thíơt ra chuâng lađ möơt baên sao

cheâp cuêa quýín Grammatica of Nederduitsche Sprrakkunst vađ

Syntaxis of Nederduitsche Woordvoeging.26 Caê hai quýín saâch giaâokhoa ăïìu ặúơc in dađy ăùơc vúâi cúô chûô ríịt nhoê trong tíịt caê 214trang Vò víơy, viïơc hiïíu ặúơc vùn phaơm trong nhûông saâch vùnphaơm cùn baên bùìng tiïịng Hađ Lan nađy quaê lađ möơt nhiïơm vuơ ríịtkhoâ khùn cho hoơc viïn, nhûông ngûúđi trûúâc ăíy chûa tûđng thíịymíîu tûơ phûúng Tíy

Trong thû viïơn cuêa Tekijuku chó coâ mûúđi quýín saâch tiïịng Hađ

Lan vïì víơt lyâ hay y khoa Nhûông hoơc viïn ăaô hoơc xong lúâp möơtvïì vùn phaơm tiïịng Hađ Lan vađ lïn tiïịp caâc lúâp trïn chó hoơc trongmûúđi quýín saâch nađy Lađm sao möơt nhoâm nhûông hoơc viïn coâ thïíxoay xúê hoơc nhûông ngađnh khoa hoơc Hađ Lan trong chó mûúđi quýínsaâch? Bñ quýịt lađ úê truýìn thöịng líu ăúđi trong viïơc cheâp tay saâchgiaâo khoa cuêa Nhíơt Baên Nhûông hoơc viïn hoơc lúâp hai vađ lúâp cao

hún phaêi chuíín bõ nhûông baên sao cheâp tay cuêa nhûông phíìn ặúơcphín cöng trong saâch giaâo khoa duđng trong lúâp cuêa hoơ Lúâp hoơcthûúđng coâ tûđ 10 ăïịn 15 hoơc viïn vađ möîi thaâng gùơp nhau saâu líìn.Möîi khi cíìn chuíín bõ nhûông baên cheâp tay, caâc hoơc viïn chaơy vađocùn phođng goơi lađ phođng Doeff, tûâc phođng tûơ ăiïín lađ núi coâ hai böơ

tûơ ăiïín tiïịng Hađ Lan Möơt böơ lađ Doeff Halma do Hendrik Doeff, trûúêng ăaơi diïơn thûúng maơi Hađ Lan söịng taơi Deshima úê Nagasaki27

biïn soaơn Böơ cođn laơi lađ Nederduitsche Taalkunding Woordenbook

do Petrus Weiland biïn soaơn Chó coâ sinh viïn lúâp cao múâi ặúơcsûê duơng quýín tûơ ăiïín Weiland Chuíín bõ nhûông baên cheâp tayvađ ăoơc nhûông bađi hoơc vúâi sûơ trúơ giuâp cuêa tûơ ăiïín khöng phaêi lađmöơt cöng viïơc dïî dađng, nhûng phíìn lúân caâc hoơc viïn, kïí caêFukuzawa ăïìu dûúđng nhû ríịt thñch thuâ Ăoâ lađ vò cöng viïơc nađyvíîn thuâ võ hún nhiïìu so vúâi nhûông cöng viïơc teê nhaơt úê qú nhađtaơi caâc laônh ắa vađ thõ tríịn cöí xûa

Trong lúâp hoơc, giaâo viïn, tûâc möơt sinh viïn lúâp taâm ặúơc pheâpăùơt quýín saâch giaâo khoa nguýn baên tiïịng Hađ Lan trïn möơt giaâăïí saâch Bađi tíơp cho caâc hoơc viïn lađ biïn dõch vađ thöng dõch bađihoơc Nïịu thûơc hiïơn ặúơc caê hai bađi tíơp, möîi hoơc viïn coâ ba ăiïím.Nhûng nïịu rúât möơt trong hai mön nađy, hoơc viïn seô chó ặúơc nhíơn

1 ăiïím Hoơc viïn nađo ặâng ăíìu lúâp trong ba thaâng, tûâc trong 18lúâp, seô ặúơc lïn lúâp cao hún Fukuzawa ăaô thađnh cöng hoơc xongkhoâa hoơc ăíìy thûê thaâch nađy trong möơt nùm vađ ặúơc Koan choơnlađ ngûúđi ặâng ăíìu nhoâm hoơc viïn.28

Phíìn lúân nhûông hoơc viïn taơi Tekijuku coâ nïìn taêng vïì y khoa.

42% caâc hoơc viïn xuíịt thín tûđ nhûông gia ằnh baâc sô y khoa ặúơcthùng voô sô vađ 31% tûđ nhûông gia ằnh baâc sô thađnh thõ Nhûônghoơc viïn khöng phaêi lađ baâc sô lađ nhûông voô sô bònh thûúđng (14%)hay lađ nöng dín (12%).29 Khi ặúơc truâng tuýín, möîi hoơc viïn ặúơc

ýu cíìu phaêi traê 0,5 ryo cho Ogata vađ líìn lûúơt 0,125 ryo cho ngûúđi

ặâng ăíìu nhoâm hoơc viïn vađ cho nhađ trûúđng Ngoađi ra, hoơc viïn

phaêi traê hún 16 ryo hai líìn möîi nùm, möơt líìn vađo giûôa muđa heđ

vađ möơt líìn vađo cuöịi nùm Vïì phíìn hoơc phñ möîi thaâng, möîi hoơc

viïn phaêi nöơp 27 lñt gaơo cho nhađ trûúđng, tûâc 1,8 koku möîi nùm.

Lađ ngûúđi ặâng ăíìu hoơc viïn, Fukuzawa biïịt ún vúâi nhûông chi phñmađ öng nhíơn ặúơc Nhúđ ăoâ, öng ăaô coâ thïí tûđ chöịi nhíơn sûơ giuâp

ăúô vïì tađi chñnh tûđ meơ öng Hoơc phñ taơi Tekijuku khöng ăùưt so vúâi

hoơc phñ cuêa nhûông trûúđng khaâc vađ dûúđng nhû víîn trong khaê nùngcuêa nhûông gia ằnh voô sô khoâ khùn.30

Tekijuku nùìm doơc con kïnh Tosabori giûôa lođng thađnh phöị Osaka

tíịp níơp Ăoâ lađ möơt cùn nhađ göî hai tíìng Khu vûơc tíìng trïơt göìmphođng lađm viïơc cuêa Koan vađ phođng gia ằnh, hai phođng dađnh chokhaâch, hai phođng hoơc vađ möơt nhađ bïịp Nhûông bíơc thang ríịt döịcdíîn lïn khu vûơc tíìng trïn, vúâi ba phođng göìm möơt phođng coâ 32chiïịc chiïịu (möîi chiïịc chiïịu röơng khoaêng 1,8m x 0,9m), möơt phođngvúâi 10 chiïịc chiïịu cho hoơc viïn nöơi truâ, vađ phođng tûơ ăiïín Doeffcoâ saâu chiïịc chiïịu Möîi hoơc viïn úê trïn möơt chiïịc chiïịu, cuông lađnúi lûu giûô moơi víơt duơng vađ núi nguê nghó, ăoơc saâch Sinh hoaơttrïn möơt khöng gian nhoê beâ nhû thïị quaê khöng phaêi lađ ăiïìu dïîdađng Duđ xuíịt thín gia ằnh cuêa caâc hoơc viïn coâ phíìn khaâc nhau,nhûng tíịt caê ăïìu coâ möơt ăiïím chung, ăoâ lađ tíịt caê ăïìu ríịt khoâkhùn Bùìng caâch nađy hay caâch khaâc, phíìn lúân caâc hoơc viïn ăïìutòm nguöìn trang traêi cho hoơc phñ cuêa mònh Nhûng möơt khi ăaô úênöơi truâ, hoơ khöng thïí tiïu xađi cho nhûông viïơc giaêi trñ vađ tiïu khiïín.Thíơm chñ caê hai thanh kiïịm cuêa hoơ, “tinh thíìn cuêa voô sô ăaơo”cuông thûúđng coâ mùơt ngoađi tiïơm cíìm ăöì Möîi khi ai ăoâ cíìn phaêiăeo hai thanh kiïịm, ngûúđi ăoâ phaêi ra tiïơm ăïí mûúơn laơi Lađ nhûông

hoơc trođ cuêa ngađnh khoa hoơc phûúng Tíy, caâc hoơc viïn taơi Tekijuku

khöng giíịu giïịm sûơ thuđ nghõch cuêa mònh vúâi nhûông hoơc viïn hoơcăöng y, lađ nhûông ngûúđi giađu coâ vađ ùn víơn xa hoa/sang troơng hún

Ăa söị caâc sinh viïn taơi Tekijuku, ngay caê nhûông sinh viïn tûđ gia

ằnh baâc sô ăïìu xuíịt thín tûđ tíìng lúâp voô sô cíịp thíịp Hoơ chùm

chó hoơc tíơp y khoa phûúng Tíy, möơt mön hoơc cuêa “dín man rúơ”kyđ laơ duđ víîn cho rùìng mön hoơc nađy coâ phíìn cao troơng hún mön

y hoơc Trung Hoa.31 Tuy nhiïn, vađo thúđi kyđ phaât triïín nađy cuêa NhíơtBaên, nhû lúđi Fukuzawa nhúâ laơi, sinh viïn caâc ngađnh khoa hoơcphûúng Tíy khöng thïí thíịy trûúâc möơt tûúng lai xaân laơn Giûôa núitroơ cuêa hoơ víîn cođn nhûông cíy cöơt truơ ăúô maâi nhađ röơng lúân, vađ úêăoâ, víîn cođn ghi laơi nhûông vïịt xûúâc cođn lûu laơi ăïịn ngađy nay Coâleô ăoâ lađ díịu vïịt cuêa tím traơng thíịt voơng cuêa caâc hoơc viïn do viïơchoơc cùng thùỉng gíy nïn Dûúâi nhûông vïịt cheâm bùìng gûúm ăoâ,chuâng ta víîn coâ thïí caêm nhíơn ặúơc hoađi baôo cuêa tíịt caê nhûôngchađng thanh niïn sinh trûúêng trong chïị ăöơ Tokugawa cöí huê nađy.Hoaơt ăöơng chuê ýịu cuêa viïơc hoơc tiïịng Hađ Lan chó lađ sao cheâplaơi nhûông trang saâch giaâo khoa tiïịng Hađ Lan Fukuzawa vađ nhûông

baơn ăöìng hoơc taơi Tekijuku ăïìu ríịt tûơ hađo vïì kyô nùng sao cheâp

saâch cuêa mònh Kyô nùng sao cheâp saâch xuíịt sùưc cuêa hoơc viïn lađmöơt trong nhûông cöng cuơ hûôu duơng trong viïơc ặa kiïịn thûâc khoahoơc phûúng Tíy ăïịn vúâi nhûông thanh niïn treê ăíìy nhiïơt huýịttrïn khùưp nûúâc Nhíơt Theo tñnh toaân cuêa Fukuzawa, cöng sao cheâp

caê quýín saâch Doef Halma lađ 3,75 ryo32 cho möîi baên sao Nhûôngkyô nùng sao cheâp cûơc kyđ quan troơng trong trûúđng húơp cuêa laônhchuâa Nagahiro Kuroda taơi Chikuzen, em trai cuêa MasatakaOkudaira.33 Laônh chuâa Kuroda lađ möơt trong nhiïìu võ khaâch hayăïịn thùm Koan Ogata khi trïn ặúđng ăi vađ vïì Edo Möơt líìn noơ,Ogata mûúơn ặúơc laônh chuâa Kuroda möơt baên sao cuêa baên dõchtiïịng Hađ Lan quýín saâch khoa hoơc bùìng tiïịng Anh trong vođngchó hai ăïm.34 Sau khi höơi yâ vúâi Ogata, Fukuzawa, ặâng ăíìu nhoâmhoơc viïn ngay líơp tûâc sùưp xïịp nùm mûúi hoơc viïn cuđng tham giavađo cöng viïơc sao cheâp vađ hoađn tíịt baên cheâp tay 160 trang, trongăoâ coâ möơt chûúng vïì ăiïơn göìm caê ắnh luíơt Faraday chó trong

vođng hai ăïm Laônh chuâa Kuroda phaêi traê 80 ryo35 cho quýínsaâch ặúơc cheâp ăoâ

Tekijuku duđ lađ thiïn ặúđng cho caâc hoơc viïn nhûng thíơt ra laơi

lađ möơt núi mađ caâc hoơc viïn khöng lađm gò khaâc ngoađi viïơc sao cheâp,ăoơc vađ dõch mûúđi quýín saâch tiïịng Hađ Lan Duđ lađ trûúđng daơy tiïịng

Hađ Lan töịt nhíịt, nhûng Tekijuku khöng hïì coâ möơt lûơc lûúơng giaâo

viïn ngoađi Ogata vađ chñnh nhûông hoơc viïn Vò víơy, chuâng ta cuôngcíìn lûu yâ rùìng vađo nhûông nùm 1850, ăiïìu töịt nhíịt mađ möơt hoơcviïn Nhíơt Baên coâ thïí hi voơng lađ sao cheâp thađnh möơt quýín saâchtûđ baên göịc tiïịng Hađ Lan Liïơu Fukuzawa coâ nhíơn ra ăiïìu nađykhöng? Khöng líu sau viïơc sao cheâp thađnh cöng quýín saâch tiïịngHađ Lan quyâ giaâ cuêa laônh chuâa Kuroda, Fukuzawa ăaô nhíơn ặúơcmöơt lúđi múđi ríịt ăùơc biïơt tûđ Edo giûôa nùm 1858

Thíìy hiïơu trûúêng hoơc tiïịng Anh taơi

Edo-“Nhûông tuâi aâo kimono cuêa öng luâc nađo

cuông chûâa ăíìy saâch”

Muđa heđ nùm 1858, Yukichi Fukuzawa ăaô ríịt ngaơc nhiïn khi nhíơnặúơc möơt laâ thû gúêi ăïịn Osaka tûđ Hikozo Okami, möơt voô sô cíịpcao taơi khu laônh ắa Nakatsu taơi Edo (Tokyo) Trong laâ thû ăoâ lađlúđi múđi Fukuzawa trúê thađnh thíìy giaâo duy nhíịt cuêa trûúđng daơytiïịng Hađ Lan cuêa laônh ắa Nakatsu taơi Edo Duđ víîn cho rùìng laônhắa Nakatsu tuơt híơu trong lônh vûơc Hađ Lan hoơc1, Fukuzawa khönghïì toê ra tođ mođ vïì viïơc laônh ắa cuêa öng coâ möơt trûúđng daơy vïì lônhvûơc nađy Víơy, trûúđng daơy tiïịng Hađ Lan nađy lađ thïị nađo?

Thaâng 8 nùm 1850, mûúđi böịn voô sô cíịp cao cuêa Nakatsu vađohoơc trûúđng cuêa Shozan Sakuma daơy vïì Hađ Lan hoơc taơi Edo Chùưcchùưn rùìng Masataka Okudaira, duđ ăaô vïì hûu nhûng víîn lađ möơtlaônh chuâa coâ aênh hûúêng cuêa Nakatsu, ăaô ặa ra quýịt ắnh nađy.Nhûng böịn nùm sau ăoâ, do Sakuma coâ liïn quan ăïịn sûơ kiïơnShoin Yoshida, nïn caâc sinh viïn Nakatsu úê trûúđng khöng cođnthíìy daơy.2 Möơt nùm sau ăoâ, Masataka qua ăúđi Okami, möơt trongmûúđi böịn sinh viïn Sakuma ríịt thín cíơn vúâi Masataka vađ lađ ngûúđihöî trúơ tađi chñnh cho öng mùơc cho nhûông lúđi chó trñch vïì thoâi tiïuxađi cuêa Masataka.3 Vò víơy, chñnh Okami lađ ngûúđi phaêi ăi trûúâcmöơt bûúâc ăïí giûô cho truýìn thöịng Hađ Lan hoơc víîn ặúơc gòn giûô

taơi khu vûơc cuêa laônh ắa Nakatsu úê Edo Coâ leô Okami ăaô quýịtắnh múê möơt trûúđng hoơc taơi khu vûơc laônh ắa vađ múđi thíìy daơyăíìu tiïn lađ Koji Sugi vađ sau ăoâ lađ Koan Matsuki (sau nađy ăöíi tïnthađnh Munenori Terashima) Sugi, sinh taơi Nagasaki, vöịn lađ hoơc

trođ taơi Tekijuku vađ sau lađ thíìy daơy tiïịng Hađ Lan cho laônh chuâa

Nakatsu Coâ leô Matsuki, voô sô Satsuma ặúơc troơng duơng lađ do möịiquan hïơ quen biïịt cuêa Masataka.4 Caê Sugi vađ Matsui ăïìu daơy taơitrûúđng Nakatsu trong möơt thúđi gian ngùưn, khoaêng giûôa muđa heđnùm 1854 vađ muđa heđ nùm 1858 Khi biïịt rùìng Fukuzawa, möơtngûúđi xuíịt thín tûđ Nakatsu, lađ ngûúđi ặâng ăíìu hoơc viïn taơi

trûúđng Tekijuku nöíi tiïịng úê Osaka, Okami ăaô ríịt vui mûđng Ngûúđi

ặâng ăíìu khu vûơc Nakatsu taơi Edo, Iki Okudaira ăaô khöng phaênăöịi viïơc chó ắnh Fukuzawa lađm thíìy daơy taơi trûúđng Nakatsu.5

Fukuzawa chíịp nhíơn lúđi ăïì nghõ vúâi tíịt caê sûơ vui mûđng.6

Chuýịn ăi nađy ăïịn Edo coâ ba ăiïím thuíơn lúơi: trûúâc hïịt lađ ăïịnxem Edo, kïị ăïịn lađ coâ chi phñ trang traêi vađ cuöịi cuđng lađ coâ ngûúđihíìu cíơn ăi theo.7 Giûôa thaâng 11 nùm 1858, Fukuzawa ăaô ăïịnEdo vađ öín ắnh cuöơc söịng úê möơt cùn nhađ trung bònh trong laônhắa Nakatsu, Teppozu, Tsukifi úê cûơc ăöng cuêa Edo Lađ möơt thíìy

giaâo múâi, öng ặúơc traê 13 koku 2 men buchi vađ phíìn thu nhíơp thïm lađ 6 men buchi, tûâc 10,8 koku Líìn ăíìu tiïn trong ăúđi,

Fukuzawa khöng cođn lađ möơt ngûúđi ngheđo khöí nûôa

Ngay líơp tûâc, Fukuzawa bùưt tay vađo cöng viïơc Öng chó coâkhoaêng mûúđi hai hoơc viïn vađ phín nûêa trong söị ăoâ ăïịn tûđ nhûônglaônh ắa khaâc Chùưc hùỉn öng ăaô caêm thíịy thíịt voơng, nhíịt lađ khi

öng ăaô tûđng lađ ngûúđi ặâng ăíìu ngöi trûúđng Tekijuku danh tiïịng

taơi Osaka Nhûng nhòn vïì khña caơnh tñch cûơc hún, Fukuzawanhíơn ra rùìng giúđ ăíy öng coâ nhiïìu thúđi gian ăïí khaâm phaâ Edo.Chíịt lûúơng hoơc tiïịng Hađ Lan nhû thïị nađo taơi Edo? Vađ Fukuzawavui mûđng khaâm phaâ ra rùìng Hađ Lan hoơc taơi Edo khöng thïí saânhbùìng viïơc hoơc taơi Osaka Ûu thïị cuêa Osaka khöng chó lađ quan saât

cuêa Fukuzawa mađ cođn phaât sinh tûđ möơt sûơ kiïơn Khi ngûúđi ặâng

ăíìu Seiyo Igakusho, Viïơn Y hoơc phûúng Tíy saâng líơp nùm 1858, míịt vađo nùm 1862, Maơc phuê ngay líơp tûâc chó ắnh Koan Ogata cuêa Tekijuku lađ ngûúđi kïị nghiïơp duđ sau ăoâ, öng cuông khöng söịng

líu taơi ăíy.8 Sûơ böí nhiïơm Ogata cho möơt võ trñ vinh dûơ nhû thïịhùỉn ăaô lađm hađi lođng nhûông ngûúđi trong laônh ắa Nakatsu taơi Edo,lađ nhûông ngûúđi ăaô choơn Fukuzawa, ngûúđi tûđng ặâng ăíìu nhoâm

hoơc viïn taơi Tekijuku.

Trong Viïơn Y khoa phûúng Tíy coâ Hoshi Katsuragawa, ngûúđiặâng ăíìu thûâ baêy trong dođng hoơ Katsuragawa, liïn tiïịp lađ dođnghoơ ăaêm nhíơn vai trođ baâc sô phíîu thuíơt ặâng ăíìu theo Hađ Lanhoơc cho Tûúâng quín Fukuzawa ăaô khön ngoan nhanh choâng tiïịpcíơn vúâi Katsuragawa Fukuzawa kïí laơi:

May mùưn thay, taơi Edo coâ möơt baâc sô y khoa theo Hađ Lan hoơclađ Katsuragawa Gia ằnh Katsuragawa lađ möơt gia ằnh danhtiïịng vađ ặúơc xem lađ nhûông baâc sô theo Hađ Lan gioêi nhíịt úêNhíơt Baên Moơi ngûúđi ăïìu biïịt danh tiïịng cuêa hoơ Vò víơy, saukhi ăïịn Edo, töi thûúđng xuýn viïịng thùm gia ằnh hoơ.9

Nhađ cuêa gia ằnh Katsuragawa cuông úê taơi Tsukiji, caâch núi úê cuêaFukuzawa mûúđi phuât ăi böơ Ăïí tûơ giúâi thiïơu vïì baên thín vúâiKatsuragawa, ắa võ tûđng lađ ngûúđi ặâng ăíìu cuêa hoơc viïn taơi

Tekijuku cuêa Fukuzawa ríịt quan troơng Sau ăoâ, Fukuzawa trúê

thađnh möơt trong nhûông khaâch viïịng thùm thûúđng xuýn gia ằnhKatsuragawa

Mine Imaizumi, con gaâi thûâ cuêa Hoshu, nhúâ laơi:

Theo trñ nhúâ cuêa töi, Fukuzawa lađ möơt ngûúđi cao lúân vađ möîikhi öng bûúâc vađo, sađn nhađ rung lïn vò troơng lûúơng cuêa öng Öng ríịt hay gheâ ăïịn vađ töi nhúâ lađ öng coâ phíìn nađo khaâc

biïơt so vúâi nhûông ngûúđi baơn khaâc cuêa cha töi Tuâi aâo kimono

cuêa öng luön chûâa ăíìy saâch Lađ möơt ngûúđi thñch ăoơc saâch,Fukuzawa thûúđng hay mûúơn nhûông quýín saâch nûúâc ngoađicuêa Katsuragawa Trong khi nhûông ngûúđi khaâc phaêi míịt vađithaâng ăïí sao cheâp laơi nhûông quýín saâch ăoâ, Fukuzawa thûúđngmíịt böịn ăïịn baêy ngađy ăïí sao cheâp möîi quýín Töi nhúâ lađtrang phuơc cuêa öng Fukuzawa ríịt giaên dõ vúâi lúâp aâo bïntrong mađu trùưng Öng Fukuzawa ñt khi noâi ăuđa vúâi ngûúđikhaâc, nhûng ăöi khi öng laơi noâi ăuđa vúâi töi Öng chúi trođ “möơttrùm bađi thú vađ möơt trùm taâc giaê” ríịt gioêi vađ ai chúi cuđng phevúâi öng thûúđng giađnh ặúơc phíìn thùưng Öng ríịt thöng minhvađ hađi lođng vúâi nhûông gò öng lađm Öng cuông ríịt am tûúđngnhiïìu viïơc khi kïí chuýơn cho töi nghe Khi ăïịn giúđ, öng seôngûđng laơi vađ khöng bao giúđ naân laơi líu hún Nhûông luâc ăoâ,töi nhíơn thíịy öng lađ möơt ngûúđi töịt nhûng ríịt bûúâng bónh.Öng khöng bao giúđ tíng böịc ngûúđi khaâc vađ ríịt chùm chuâ daơytreê nhoê Vađ töi, duđ ríịt nhoê thûúđng xem öng nhû möơt thíìygiaâo vađ duđ baơn coâ hoêi gò chùng nûôa, öng luön ặa ra moơi cíutraê lúđi.10

Mine thíơm chñ ăaô ặúơc coông ăïịn thùm nhađ cuêa Fukuzawa Öngduđng möơt phođng coâ saâu chiïịc chiïịu lađm phođng lađm viïơc, möơt phođng

ba chiïịc chiïịu vađ möơt phođng bïịp úê tíìng trïơt Khu vûơc trïn líìu lađnúi öng daơy hoơc viïn.11 Tònh baơn vúâi gia ằnh Katsuragawa ăaô ăoângmöơt vai trođ quan troơng Chùỉng bao líu, Fukuzawa ăaô coâ thïí thûơchiïơn giíịc mú mađ öng ăaô tûđng mú tûđ líu lađ ăi sang phûúng Tíy.Nùm 1858 lađ möơt nùm ăíìy thaâch thûâc trong lônh vûơc ngoaơi giaocuêa Nhíơt Baên Thaâng 7 nùm ăoâ, Laônh sûơ Myô, Townsend Harris

vađ chñnh quýìn Maơc phuê kyâ kïịt Hiïơp ûúâc Hûôu nghõ vađ Thûúng

maơi giûôa Nhíơt Baên vađ Hoa Kyđ Kïị ăoâ lađ nhûông hiïơp ắnh ặúơc kyâkïịt vúâi Hađ Lan, Nga, Anh vađ Phaâp Dûúđng nhû trong luâc thûúngthuýịt vúâi nhûông cûúđng quöịc phûúng Tíy, ngûúđi Nhíơt ăaô hoađn

toađn nhíơn ra lúơi thïị vađ tíìm quan troơng cuêa tiïịng Anh so vúâi tiïịngHađ Lan Nhíơn thûâc nađy ặúơc bûúâc chuê ăöơng cuêa Harris thuâc ăííy,hoađn toađn tíơn duơng möịi ăe doơa cuêa ngûúđi Anh, nhû ặúơc nhíơnthíịy taơi Canton vađo thaâng 12 nùm 1857, vađ sûơ xuíịt hiïơn sau ăoâcuêa Ngađi Elgin vađ ăöơi tađu chiïịn cuêa öng taơi haêi phíơn Nhíơt Baên.Khöng biïịt gò vïì nhûông ăiïìu ăang xaêy ra trong thïị giúâi cuêanhûông ngûúđi thöng dõch taơi Nagasaki, Fukuzawa ăaô than phiïìnvïì viïơc khöng coâ thíìy daơy tiïịng Hađ Lan gioêi vađo nùm 1854 vađ

1855.12 Quaê thíơt, ngay sau chuýịn viïịng thùm cuêa thiïịu tûúâng

haêi quín Perry vađo nùm 1853, chñnh quýìn Maơc phuê ăaô ra chó

thõ cho tíịt caê caâc thöng dõch viïn tiïịng Hađ Lan, tiïịng Anh vađ tiïịngPhaâp dúđi ăïịn Edo ăïí tham gia vađo vùn phođng dõch thuíơt cuêanhûông ngûúđi ặúơc uêy quýìn nûúâc ngoađi Vïì sau moơi viïơc roô rađngcho thíịy Takichiro Moriyama lađ möơt thöng dõch viïn tiïịng Anhkhöng thïí thiïịu trong nhûông cuöơc thûúng thuýịt vúâi caâc nûúâcphûúng Tíy Nhû möơt thöng dõch viïn tiïịng Hoa ngûúđi Myô trongăoađn tuđy tuđng cuêa Perry nhíơn xeât, tiïịng Anh cuêa Moriyama “gioêiăïịn nöîi khiïịn tiïịng Anh cuêa bíịt kyđ caâc thöng dõch viïn khaâc ăïìutrúê nïn khöng cíìn thiïịt”.13 Fukuzawa ăaô lađm thïị nađo gùơp ặúơcngûúđi thöng dõch viïn tađi gioêi nađy, ngûúđi ăang tham dûơ vađo nhûôngcuöơc thûúng thuýịt cuêa Maơc phuê vúâi phûúng Tíy tíơn trong líuăađi taơi Edo?

Coâ möơt söị nghi ngúđ vïì thúđi ăiïím Fukuzawa bùưt ăíìu hoơc tiïịngAnh Öng cho chuâng ta biïịt ăoâ lađ khoaêng thúđi gian ngùưn sau khimúê cûêa caêng taơi Yokohama vađo muđa heđ nùm 1859 Öng kïí laơirùìng khi nhòn xung quanh, öng chó thíịy tiïịng Anh ặúơc sûê duơngtrïn caâc baêng cuêa cûêa hiïơu chûâ khöng coâ chuât tiïịng Hađ Lan.14 Coâchuât rùưc röịi vúâi thúđi gian biïíu cuêa Fukuzawa.15 Lađm sao möơt ngûúđihay quan saât nhû Fukuzawa trong gíìn taâm thaâng laơi khöng chuâ

yâ rùìng Anh ngûô lađ thûâ tiïịng ặúơc sûê duơng röơng raôi khi tiïịp xuâcvúâi ngûúđi phûúng Tíy? Öng hùỉn ăaô phaêi ăïịn gùơp Moriyama ăïí

hoêi hoơc tiïịng Anh tûđ trûúâc röìi Genichiro Fukuchi, möơt thöng dõchviïn cho Maơc phuê ặúơc chó ắnh vïì viïơc giúâi thiïơu Moriyama, ăaôviïịt trong tûơ truýơn cuêa mònh nhû sau:

Töi ăaô ặúơc Maơc phuê tuýín duơng vađo ngađy 26 thaâng 6 nùm1859 Ngađy 3 thaâng 7 nùm 1859, töi rúđi Edo ăïí ăïịnKanagawa, tûâc Yokohama Trûúâc ăoâ, töi ăaô rúđi khoêi gia ằnh

úê Nagasaki vađ úê taơi nhiïìu núi trong Edo Cuöịi cuđng, muđaxuín nùm ăoâ, töi öín ắnh cuöơc söịng trong ngöi trûúđng tûthuơc cuêa öng Moriyma nùìm úê phña sau ngöi ăïìn Kongoji taơiKoishikawa Öng ăaô ặúơc lïơnh ăïịn Edo vađ tûđ ăoâ, tham dûơvađo nhûông cuöơc thûúng thuýịt vïì hiïơp ắnh giûôa Edo vađShimoda Vađo thúđi ăiïím ăoâ, chó coâ Moriyama vađ ManjiroNakahama lađ nhûông ngûúđi hiïíu ặúơc tiïịng Anh vađ töi hoơcặúơc thûâ tiïịng nađy tûđ hoơ Vò víơy, töi cho rùìng öng YukichiFukuzawa cuông ăaô ăïịn gùơp öng Moriyama ăïí hoêi xin hoơctiïịng.16

Fukuchi ăaô lùơp laơi cíu chuýơn nađy trong lúđi caâo phoâ cho Fukuzawavađo nùm 190117 cuông lađ cíu chuýơn ặúơc chñnh Fukuzawa khùỉngắnh vò öng nhúâ laơi:

Ngay khi nhûông hiïơp ûúâc ăang ặúơc thûúng thuýịt, öngMoriyama bíơn röơn ăïịn nöîi öng thíơt khoâ khùn múâi tòm ặúơcthúđi gian ăïí daơy [töi].18

Roô rađng lađ Fukuzawa ăaô ăïịn Koishikawa ăïí nhúđ Moriyama daơyöng tiïịng Anh Sûơ viïơc nađy coâ leô xaêy ra khöng líu sau khiFukuzawa ăïịn Edo vađo cuöịi muđa thu nùm 1858

Nïịu Fukuzawa ăaô coâ thïí liïn laơc vúâi Moriyama trong vođng vađithaâng sau khi ăïịn Edo, möơt ngûúđi nađo ăoâ hùỉn ăaô giuâp ăúô giúâithiïơu öng Nïịu khöng, thíơt khoâ cho möơt voô sô cíịp thíịp, bònh dínăïịn tûđ Nakatsu xa xöi coâ thïí liïn laơc vúâi möơt nhín víơt quan troơng

trong chñnh quýìn Maơc phuê Dûúđng nhû chó coâ HoshuKatsuragawa, baâc sô cuêa Tûúâng quín, ngûúđi coâ thïí ra vađo líu ăađiEdo19 múâi coâ thïí thûơc hiïơn viïơc giúâi thiïơu nađy.

Ban ăíìu, Moriyama ăïì nghõ Fukuzawa ăïịn nhađ öng luâc saângsúâm ăïí öng coâ thïí daơy Fukuzawa trûúâc khi öng ăi lađm taơi vùnphođng cuêa caâc böơ trûúêng ngoaơi giao Tuy nhiïn, giúđ hoơc buöíi saângsúâm víîn thûúđng bõ giaân ăoaơn vò nhûông cöng viïơc ăöơt xuíịt vađnhûông khaâch viïịng thùm nhađ Moriyama Sau ăoâ, Moriyama sùưpxïịp laơi giúđ hoơc vađo buöíi töịi Nhûng nhûông giúđ hoơc nađy cuôngthûúđng bõ huêy boê Mùơc duđ víơy, Fukuzawa víîn kiïn nhíîn vađ chùmchó ăi laơi giûôa Tsukiji vađ Koishikawa, caâch nhau ăïịn 5 dùơm möîingađy trong vođng gíìn ba thaâng Duđ ríịt bíịt tiïơn, nhûng Fukuzawaăaô hiïíu vïì tíìm quan troơng cuêa tiïịng Anh cho tûúng lai cuêa mònhnïn ríịt biïịt ún khaê nùng cuêa thíìy daơy Moriyama Moriyamathûúđng ặúơc ýu cíìu höî trúơ trong vai trođ thöng dõch vađ ăiïìu nađythuâc ăííy niïìm tin cuêa Fukuzawa vïì tíìm quan troơng cuêa viïơc hoơctiïịng Anh Sau ăoâ, Fukuzawa chuýín sang Institute for the

Investigation of Barbarian Books (Viïơn Nghiïn cûâu saâch vúê

phûúng Tíy) cuêa Maơc phuê, núi coâ möơt thû viïơn lúân vúâi nhiïìu saâch

tûơ ăiïín tiïịng Anh Nhûng viïơn khöng cho pheâp mûúơn tûơ ăiïín rangoađi, nïn trïn thûơc tïị, Fukuzawa ăaô tûơ hoơc tiïịng Anh Coâ leô kïịtquaê duy nhíịt cuêa nhûông nöî lûơc ăïịn gùơp Moriyama cuêa Fukuzawa

lađ quýín Tûơ ăiïín Hađ Lan vađ Anh ngûô cuêa John Holtrop, quýín

saâch ýu thñch cuêa Moriyama mađ Fukuzawa ăaô thíịy úê nhađ cuêaMoriyama Fukuzawa ăaô coâ ặúơc möơt baên sao cuêa quýín saâch

trïn vúâi chi phñ lađ 5 ryo mađ vùn phođng laônh ắa Nakatsu ăaô ăaơi

diïơn öng chi traê20

Mùơc duđ thúđi gian tòm tođi, hoơc hoêi tiïịng Anh vúâi Moriyama keâodađi khöng bao líu, nhûng möơt söị neât trong tñnh caâch cuêaFukuzawa ăaô löơ roô Nhû lúđi Mine, con gaâi cuêa Katsuragawa ăaôcho chuâng ta biïịt, Fukuzawa lađ möơt ngûúđi ríịt chùm chó, siïng

nùng Öng chûa bao giúđ phung phñ thúđi gian Khaê nùng sao cheâpsaâch vúê cuêa Fukuzawa lađ nhúđ vađo viïơc öng hoơc hađnh chùm chó

taơi Tekijuku úê Osaka Tuy nhiïn, duđ khaê nùng sao cheâp cuêa öng

coâ xuíịt sùưc thïị nađo chùng nûôa, coâ thïí nhanh gíịp taâm líìn khaênùng cuêa baơn beđ cuđng hoơc, öng chó coâ thïí lađm ặúơc nhû víơy lađ

vò öng lađ möơt ngûúđi coâ kyê luíơt Möơt ăiïìu khaâc cuông ăaâng chuâ yâ lađFukuzawa biïịt caâch kïịt baơn, nhû ăaô ặúơc thíịy qua caâch öng tiïịpcíơn vúâi Hoshu Katsuragawa

Fukuzawa bùưt ăíìu tûơ hoơc tiïịng Anh tûđ muđa xuín nùm 1859.Öng ăaô súâm nhíơn ra neât tûúng ăöìng giûôa vùn phaơm tiïịng Hađ Lanvađ vùn phaơm tiïịng Anh Ăiïìu nađy ăaô khñch lïơ öng ríịt nhiïìu Gíìncuöịi nùm 1859, öng ăaô ăaơt ặúơc mûâc coâ thïí viïịt möơt laâ thû ăúngiaên cho Katsuragawa bùìng tiïịng Anh

Thû gúêi öng Katoragawa:

Kñnh thûa Ngađi,

Theo nhû lúđi ăaô hûâa, töi thíơt vinh dûơ gúêi cho Ngađi quýín tûơăiïín cuêa Hovibery mađ Ngađi coâ thïí giûô laơi sûê duơng bao líuNgađi cíìn

Chuâng ta cuông cíìn lûu yâ rùìng Katsuragawa luâc bíịy giúđ cuông ăanghoơc tiïịng Anh Vò víơy, chùưc chùưn Katsuragawa lađ ngûúđi thöng tinliïn laơc hûôu duơng nhíịt vúâi Fukuzawa, lađ ngûúđi giuâp öng coâ thïíbûúâc vađo möơt thïị giúâi röơng lúân hún

Khaám phaá phûúng Têy, 1860-1867

Kanrinmaru:

Chuýịn du hađnh xuýn Thaâi Bònh Dûúng

ăíìu tiïn cuêa ngûúđi Nhíơt, thaâng 2 ăïịn thaâng 6 nùm 1860

Viïơc múê caâc caêng Nhíơt Baên cho ngûúđi phûúng Tíy vađo nùm 1859ăaô thíơt sûơ khñch lïơ caâc voô sô cíịp thíịp thiïịu kiïn nhíîn vađ ăíìy tham

voơng Trong hún hai trùm nùm, hoơ ăaô bõ chïị ăöơ Maơc phuê kòm haôm

bùìng caâch ặa ra hađng trùm luíơt lïơ vađ quy ắnh Ăïí phaâ vúô nhûôngăiïìu ăoâ, nhûông voô sô nöíi loaơn vađ ăíìy tham voơng ăaô sùĩn sađng lađmmoơi ăiïìu coâ lúơi cho hoơ Fukuzawa biïịt ríịt roô viïơc lađ möơt thađnhviïn trong möơt cöng taâc quan troơng vađ chûa tûđng xaêy ra nhû

chuýịn ăi Kanrinmaru sang Hoa Kyđ seô taơo cho öng ríịt nhiïìu

thuíơn lúơi Ăíy lađ möơt cú höơi quyâ giaâ mađ möơt ngûúđi thöng minhnhû Fukuzawa khöng thïí boê qua Thíơt víơy, khi 25 tuöíi, chađngthanh niïn Fukuzawa ăaô coâ thïí ăi ra khoêi Yokohama trïn con

tađu Kanrinmaru, chuýịn ăi ặúơc phï chuíín ăíìu tiïn cuêa ngûúđi

Nhíơt mađ ăñch ăïịn lađ möơt núi cuêa ngûúđi nûúâc ngoađi, trong trûúđnghúơp nađy lađ San Francisco Tuy nhiïn, ăíy chó múâi lađ ăiïím khúêiăíìu vò cuöịi cuđng, Fukuzawa ăaô sang caâc nûúâc phûúng Tíy trïn

ba chuýịn ăi khaâc nhau

Ngûúđi Myô, say sûa tûơ biïịn mònh lađ möơt cûúđng quöịc úê Thaâi Bònh

dûúng sau kïịt quaê cuêa nhûông hiïơp ûúâc Ansei ăaô ríịt sùĩn sađng chi

tiïìn ăïí ngûúđi Nhíơt coâ thïí thûơc hiïơn chuýịn viïịng thùm mađ thíơt

ra ngûúđi Myô ăaô chuê ăöơng trûúâc Vò víơy, phña Myô ăaô ăïì nghõ phñaNhíơt Baên cûê möơt ăoađn ăaơi diïơn sang Washington ăïí trao ăöíi viïơcthöng qua hiïơp ûúâc vađ chñnh quýìn Maơc phuê ăaô chíịp nhíơn lúđiăïì nghõ ăoâ Ăíìu muđa thu nùm 1859, nhûông bûúâc chuíín bõ vïìphña chñnh quýìn Maơc phuê ăaô ặúơc thûơc hiïơn, bao göìm caê viïơctuýín choơn thađnh viïn trong ăoađn ăaơi diïơn1 Joseph Heco hayHikozo Hamada, möơt thöng dõch viïn vöịn xuíịt thín tûđ möơt ngûphuê söịng úê nûúâc ngoađi, röìi lađ thađnh viïn cuêa ăoađn ăaơi diïơn phñaMyô, ăaô ăoâng möơt vai trođ quan troơng trong viïơc kïịt thuâc nhûông

thûúng thaêo giûôa chñnh quýìn Maơc phuê vađ ngûúđi Myô2 Chñnh

quýìn Maơc phuê ăíìu tiïn vađ ăoađn ăaơi diïơn Nhíơt Baên ăíìu tiïn sang

phûúng Tíy seô traêi qua cuöơc haêi trònh bùng Thaâi Bònh dûúng trïn

chiïịc tađu chiïịn cuêa Myô, chiïịc Powhatan, chiïịc tađu húi nûúâc vúâi

troơng taêi 2.415 tíịn Ăoađn ăaơi diïơn Nhíơt Baên göìm taâm mûúi möịt

thađnh viïn ăaô ra khúi trïn chiïịc Powhatan.

Sau khi kïịt thuâc nhûông hiïơp ûúâc vúâi phûúng Tíy, möơt kïị hoaơchtaâo baơo xuíịt hiïơn ăoâ lađ phaâi möơt chiïịc tađu hiïơn ăaơi vúâi möơt ăöơinguô thuêy thuê ngûúđi Nhíơt trïn tađu sang Myô Kïị hoaơch nađy göìmhai muơc tiïu Trûúâc hïịt, ăíy lađ lûơc lûúơng böí sung chñnh thûâc cho

ăoađn ăaơi diïơn ăi ăïịn Washington trïn chiïịc Powhatan Kïị ăïịn,

khöng mang ýịu töị chñnh thûâc nhûng quan troơng hún, ăíy lađchuýịn ăi thûê nghiïơm ăíìu tiïn cuêa lûơc lûúơng haêi quín cođn thiïịukinh nghiïơm cuêa chñnh quýìn Maơc phuê, vöịn lađ lûơc lûúơng chó múâicoâ vađi chiïịc tađu3 Nhûông bûúâc chuíín bõ nađy ặúơc thûơc hiïơn cuđng

luâc vúâi nhûông bûúâc chuíín bõ cho con tađu Powhatan Ngađy 17

thaâng 12 nùm 1859, Yoshitake Kimura, Phoâ Tû lïơnh Haêi quín,nhíơn ặúơc lïơnh lađ ngûúđi díîn ăíìu ăoađn ăaơi diïơn böí sung, lađ ăoađnăaơi diïơn taơm thúđi nïịu coâ bíịt kyđ sûơ cöị nađo xaêy ra vúâi ăoađn ăaơi

diïơn trïn chiïịc Powhatan Böịn ngađy sau, ngađy 21 thaâng 12,

Kimura ặúơc thùng chûâc vađ trúê thađnh ngûúđi ặâng ăíìu cuêa möơttrong hai chiïịc tađu chiïịn, tûâc trïn thûơc tïị lađ Tû lïơnh Haêi quín

Hai tuíìn sau khi ặúơc thùng chûâc, chñnh quýìn Maơc phuê vađKimura ăaô lađm viïơc cíơt lûơc ăïí choơn ra nhûông phaâi viïn vađ thuêythuê ăoađn cho kïị hoaơch chûa tûđng coâ trûúâc ăoâ Ngađy 4 thaâng 1

nùm 1860, chñnh quýìn Maơc phuê ăaô tuýn böị chñnh thûâc viïơc

chó ắnh Kimura lađ thiïịu tûúâng haêi quín vađ Kaishu Katsu lađ ăaơiuây Tíịt caê baêy quan chûâc cao cíịp ăïìu ặúơc tuýín choơn tûđ nhûôngsinh viïn töịt nghiïơp cuêa Hoơc viïn Haêi quín taơi Edo, lađ núi chñnhKumura vađ Katsu ăaô ăađo taơo hoơ Tíịt caê ăïìu coâ chuýn mön tronglônh vûơc phaâo hoùơc thiïn vùn hoơc Manjiro Nakahama, hay JohnMung, möơt voô sô cíịp thíịp höìi hûúng vöịn xuíịt thín lađ ngû phuê,ặúơc chó ắnh lađ thöng dõch viïn chñnh Fukuzawa ăaô tham giavađo chuýịn ăi nađy vúâi tû caâch lađ möơt trong nhûông trúơ lyâ chñnh.4

Khöng phaêi moơi thađnh viïn ăïìu vui mûđng vúâi viïơc ặúơc chó ắnh

lađ phaâi viïn trïn chiïịc Powhatan hay chiïịc Kanrinmaru Ăiïìu nađy

ăùơc biïơt ăuâng vúâi nhûông viïn chûâc cao cíịp trong chuýịn ăi, nhûôngngûúđi ặúơc chó ắnh tûđ nhûông viïn chûâc cíịp cao cuêa chñnh quýìnMaơc phuê, nhûông ngûúđi thíơm chñ xem viïơc ặúơc chó ắnh nađy lađmöơt thaêm hoơa Hoơ khöng míịy vui mûđng khi ăi trïn möơt chuýịnhađnh trònh nguy hiïím trïn biïín caê nhû thïị Phoâ ăaơi sûâ NorimasaMuragaki ăaô viïịt ríịt trung thûơc trong nhíơt kyâ cuêa mònh ngay vađongađy öng ặúơc chó ắnh tham gia chuýịn ăi nhû sau:

Ngađy 8 thaâng 10 nùm 1859, khi töi ăïịn líu ăađi nhû thûúđng

lïơ, töi nhíơn ặúơc lïơnh phaêi mùơc kamishimo (trang phuơc trang

troơng bùìng chíịt liïơu vaêi lanh) vađ ăi ăïịn saênh Rose Mallow Khiăöìng sûơ cuêa töi, Buzen no Kami Masaoki (Shinmi), thanh traOrugi Tadamasa vađ töi bûúâc vađo saênh, chuâng töi cuông gùơpnhûông viïn chûâc cao cíịp khaâc trong chñnh quýìn Maơc phuêặúơc chñnh Ngađi Hikone (Naosuke Ii) díîn ăíìu Kïị ăïịn, viïn thõthíìn Sabae baêo chuâng töi phaêi chuíín bõ ăïí ăi sang Myô nhùìmthûơc hiïơn viïơc trao ăöíi thöng qua hiïơp ûúâc Töịi ăoâ, khi trúê vïìnhađ, duđ lađ ngađy trùng rùìm, nhûng caê gia ằnh töi ăïìu buöìn ríìu

vïì nhiïơm vuơ bíịt ngúđ ăi ăïịn möơt ăíịt nûúâc xa xöi nađy nïn ăaôkhöng coâ möơt lúđi nađo chuâc mûđng töi Suy nghô maôi vïì traâchnhiïơm nùơng nïì nađy, töi khöng thïí caêm nhíơn ăiïìu gò khaâc ngoađitím traơng cùng thùỉng ngađy cađng cao.5

Ăöịi vúâi Muragaki, möơt voô sô cao cíịp úê ăöơ tuöíi trung niïn trong

chïị ăöơ Maơc phuê, hùỉn lađ möơt ăiïìu ríịt khoâ khùn khi nghô ăïịn viïơc

phaêi ăi trïn möơt chuýịn hađnh trònh dađi vađ nguy hiïím ăïịn möơtăíịt nûúâc “man rúơ” nhû Myô Chùưn chùưn nöîi lo lùưng ăoâ cuông lađ cuêaăaơi ăa söị ngûúđi Nhíơt, duđ lađ voô sô hay thûúđng dín vađo luâc ăoâ Haithïị kyê söịng taâch biïơt ăaô khiïịn ngûúđi Nhíơt, duđ úê giai cíịp xaô höơinađo, ăïìu caêm thíịy lo lùưng vađ khöng muöịn maơo hiïím Hoơ dïî dađngcaêm thíịy súơ haôi trûúâc nhûông ăiïìu cuêa phûúng Tíy Vò víơy, hoơ cöịtûơ khùỉng ắnh mònh vúâi caêm giaâc hoơ cao hún nhûông ngûúđi phûúngTíy “man rúơ”

Traâi laơi vúâi quan ăiïím nađy, nhûông voô sô cíịp thíịp bíịt maôn vađăíìy tham voơng laơi nhòn kïị hoaơch cuêa chuýịn ăi hoađn toađn khaâcvađ ăaânh giaâ cao viïơc ặúơc coâ mùơt trïn tađu6 Ăiïìu nađy thïí hiïơn roôtrong trûúđng húơp cuêa Fukuzawa Ngay tûđ luâc ăïịn Edo vađo muđathu nùm 1858, öng ăaô tòm kiïịm möơt söị möịi quan hïơ quan troơngnhùìm giuâp öng múê mang kiïịn thûâc vađ níng cao ắa võ xaô höơi cuêaöng Trong trûúđng húơp cuêa öng, möịi quan hïơ nađy lađ HoshuKatsuragawa Qua öng, Fukuzawa biïịt ặúơc tíìm quan troơng cuêaviïơc hoơc tiïịng Anh vađ gùơp gúô vúâi Moriyama Chùưc chùưn, thöng

tin vïì chiïịc Kanrinmaru ặúơc Fukuzawa biïịt ăïịn thöng qua

Katsuragawa

Hoshu ăaô kïị nghiïơp cha mònh vađ trúê thađnh baâc sô theo phûúng

Tíy cho chñnh quýìn Maơc phuê vađo nùm 1844 Öng ặúơc chó ắnh

lađ baâc sô cho Tûúâng quín vađo nùm 1846 Vađo nùm ăoâ, theo sûơsùưp xïịp ặúơc Tûúâng quín chíịp thuíơn, Hoshu kïịt hön vúâi Kuni,con gaâi cuêa Matasuke Kimura, ngûúđi ặâng ăíìu Hama Goten, hay