Tài liệu Yukichi Fukuzawa tinh thần doanh nghiệp của nước Nhật hiện đại phần 1 doc

1846 Chiïịn tranh Myô-Mexico TaipingCuöơc triïín laômquöịc tïị ăíìu tiïn úê London Crime -1856 1856 Trúê vïì Nakatsu Harris ăïịn Shimoda vúâi Sannosuke Sau khi Sannosuke míịt, trúê thađn

Vộ Vi Phûúng, M.A dõch

NHÂ XUÊËT BẪN TRỄ

MUƠC LUƠC

Phíìn 1: Ăûâa treê möì cöi cha trong thúđi kyđ

Nhíơt Baên loaơn laơc, nùm 1835-59

1 Nakatsu vađ Nagasaki: nhûông Laônh chuâa phong kiïịn

vađ caâc thûúng gia ngûúđi Hađ Lan 27

2 Tòm kiïịm phûúng Tíy hoơc taơi Nagasaki vađ Osaka 48

3 Thíìy hiïơu trûúêng hoơc tiïịng Anh taơi Edo – “Nhûông tuâi

aâo kimono cuêa öng luâc nađo cuông chûâa ăíìy saâch” 64

Phíìn 2: Khaâm phaâ phûúng Tíy, 1860-67

4 Kanrinmaru: Chuýịn du hađnh xuýn Thaâi Bònh dûúng

ăíìu tiïn cuêa ngûúđi Nhíơt, thaâng 2 ăïịn thaâng 6 nùm 1860 75

5 London, kho baâu “lađm giađu cho ăíịt nûúâc vađ ăííy maơnh

quín ăöơi” – Möơt nùm úê chíu Íu, thaâng Giïng nùm 1862

ăïịn thaâng Giïng nùm 1863 87

6 Cuöơc tòm kiïịm vö voơng: Nhiïơm vuơ sang Hoa Kyđ, thaâng 2

Phêìn 3: Giấo duåc ngûúâi Nhêåt Bẫn, 1866-75

7 Quấ trịnh thûåc hiïån quyïín Nhûäng àiïìu kiïån sưëng úã

8 “Tưi khưng thïí àống vai trô phuå thuưåc” – Àưåc lêåp tẩi

trûúâng Keio, 1868, Tokyo (Edo) 136

9 Nhâ doanh nghiïåp-hổc giẫ – Sûå chuyïín hûúáng giûäa

Phêìn 4: “Hổc vâ kiïëm tiïìn, kiïëm tiïìn vâ hổc”

- nhâ doanh nghiïåp, 1869-93

10 Maruzen: Mưåt thûã nghiïåm vïì hịnh thûác cưí phêìn 167

11 Ngên hâng tiïìn àưìng Yokohama: Ngûúâi Bẫo vïå Vâng vâ

12 Mitsubishi: Ba viïn kim cûúng vâ Yataro Iwasaki 199

13 “Vêën àïì Mitsui quẫ thêåt lâ mưåt vêën àïì rêët nhẩy cẫm” 214

Phêìn 5: “Ngûúâi lậnh àẩo cuãa nhên dên”, 1879-1901

14 Sûå phên chia lao àưång cuãa mưåt hổc giẫ – “tưi sệ gùåp

nhûäng võ khấch úã Kojunsha” 229

15 Túâ Thúâi sûå tên bấo thoất khỗi cuưåc hưỵn loẩn chđnh trõ nùm

1881 – Rúâi khỗi chêu Ấ 244

16 Sûå xuêët hiïån cuãa nhûäng doanh nhên trûúâng Cao àùèng Keio

- “phûúng phấp kinh doanh thûåc thuå trong nïìn vùn minh” 265

N HÛÄNG LẬNH CHUÁA PHONG KIÏËN

BẪNG NIÏN ÀẨI CUÃA FUKUZAWA

(Tuyïín têåp Fukuzawa)

YFA: Autobiography of YF, vol 7 CWYF (Tûå truyïån Fukuzawa, trong

Tuyïín têåp, têåp 7)

YFL17: Tuyïín têåp Fukuzawa têåp 17

YFL18: Tuyïín têåp Fukuzawa têåp 18

Fukuzawa Tẩi Nhêåt Bẫn Hẫi ngoẩi 1835-58 YF úã Osaka, Nakatsu, Nagasaki vâ Osaka àïën nùm 23 tuưíi

1835 Sinh ngây 10 thấng

Oshio tẩi Osaka Victoria lïn ngưi

ngûúâi dđnh dấngàïën viïåc nghiïn cûáuTêy phûúng hổc

phiïån (-1842)

1846 Chiïịn tranh

Myô-Mexico

TaipingCuöơc triïín laômquöịc tïị ăíìu tiïn

úê London

Crime (-1856)

1856 Trúê vïì Nakatsu Harris ăïịn Shimoda

vúâi Sannosuke

Sau khi Sannosuke

míịt, trúê thađnh chuê

gia ằnh

Quay laơi Tekijuku

Canton

1858 Ăûâng ăíìu hoơc sinh Laônh chuâa Elgin Cuöơc nöíi díơy

taơi Tekijuku ăïịn Shinagawa cuêa ngûúđi da ăoêNhíơn traâch nhiïơm Hiïơp ûúâc Ansei

ặâng ăíìu trûúđng Cuöơc thanh trûđng

Hađ Lan hoơc cuêa Ansei

laônh ắa Nakatsu

úê Edo

1859-67 Fukuzawa taơi Edo (Tokyo) vađ ba chuýịn ăi sang phûúng Tíy, nùm 24-32 tuöíi

1859 Kïịt baơn vúâi Haêi caêng múê cho

Hoshu Katsuragawa thûúng maơi nûúâc

Ăûúơc Takichiro ngoađi Yokohama,

Moriyama daơy Nagasaki vađ Hakodate

tiïịng Anh

1860 Trïn tađu UÊy viïn Naosuke Ii Hiïơp ûúâc Pekin

Kanrinmaru bõ aâm saât giûôa Trung Quöịc

N HÛÄNG LẬNH CHUÁA PHONG KIÏËN

lâm biïn dõch viïn

Xuêët bẫn quyïín

Àẩi tûâ àiïín

1862 Trong àoân àẩi biïíu Cưng sûá Anh úã

cuãa chđnh quyïìn Tozenji bõ têën

Mẩc phuã àïën cưng lêìn nûäa

chêu Êu vâ mua Biïën cưë Richardson

nhiïìu sấch tẩi

London

1863 Con trai Ichitaro Cuưåc oanh tẩc cuãa

châo àúâi quên Anh úã Kagoshima

Nưỵ lûåc nưíi loẩn tẩitôa ấn Kyoto

1864 Thùm Nakatsu Cuưåc viïỵn chinh cuãa

chđnh quyïìn Mẩc phuãàïën Choshu

Bưën cûúâng quưëcoanh tẩc bùçngkhêíu àưåi phấoChoshu úãShimonoseki

1865 Dõch bấo tiïëng Anh Harry Parkes gùåp Giẫi phốngCon trai thûá Koin Kido vâ nư lïå úã

Sutejiro châo àúâi Kaoru Inoue Hoa Kyâ

Choshu bùỉt àêìumua vuä khđ tûâThomas Glover

1866 Bùưt ăíìu viïịt Liïn minh Satsuma Cuöơc chiïịn

Cuöơc viïîn chinhlíìn thûâ hai cuêachñnh quýìn Maơc phuêăïịn Choshu

1867 Trong ăoađn ăaơi biïíu Hoađng ăïị Liïn minhcuêa chñnh quýìn Komei bùng hađ Bùưc Ăûâc

Maơc phuê sang Myô vađ Hoađng ăïị Minh Trõ Hoa Kyđ muamua nhiïìu saâch giaâo lïn ngöi ăaêo Alaskakhoa bùìng tiïịng Anh Quýìn lûơc chñnh trõ

úê Washington & traê vïì cho Hoađng ăïị

New York

Míu thuíîn vúâi

Tomogoro Ono vïì

viïơc mua saâch

Xuíịt baên CW, quýín 1

1868-75 Fukuzawa úê Tokyo, nùm 33-40 tuöíi

1868 Dúđi khoêi nhađ cuêa Sùưc lïơnh caêi caâch Nöơi caâc Disraelilaônh ắa Nakatsu Nöơi chiïịn (-1869) ăíìu tiïn

úê Edo ăïịn Shinsenza Lúđi tuýn thïơ Nöơi caâc

Cao ăùỉng Keio (KC) Hiïịn chûúng Gladstone

úê Shinsenza Anh quöịc nhòn nhíơn ăíìu tiïn

Tûđ chöịi lúđi ăïì nghõ chñnh quýìn múâi

lađm viïơc cuêa chñnh Edo ặúơc ăöíi tïn

quýìn múâi thađnh Tokyo

Kinh doanh xuíịt baên Tïn niïn ăaơi Nhíơt

taơi KC ăöíi tûđ Keio sang

Minh Trõ

1869 Maruzen Sûơ trúê laơi cuêa Tađu hoêa xuýnChi nhaânh KC Thaâi íịp vađ Hoađng ăïị luơc ắa úê Hoa Kyđ

Tham gia Hiïơp höơi

xuíịt baên Tokyo

Xuíịt baên quýín

All about the world

N HÛÔNG LAÔNH CHUÂA PHONG KIÏỊN

1870 Chi nhaânh KC Ăiïơn tñn Tokyo Cuöơc chiïịn

1871 Trúê laơi Tokyo Dõch vuơ bûu ăiïơn Thöịng nhíịtDúđi ăïịn Mita Sùưc lïơnh múâi nûúâc Ăûâc

Baôi boê hònh thûâc Phaâi ăoađn

thiïịt líơp quíơn

1872 Thùm Nakatsu Cöng ty Mitsubishi

qua Osaka ăïí Tuýịn xe lûêa

ặa ra lúđi ăoâng Tokyo-Yokohama

goâp vúâi cöng ty Lõch dûúng lõch

Maruzen Sùưc lïơnh Ngín hađng

Phođng xuíịt baên KC Quöịc gia

Phođng thúđi trang Sùưc lïơnh tham gia

Khuýịn hoơc, tíơp 1

1873 Chi nhaânh KC Caêi caâch thúị Hoađng ăïị

Xuíịt baên quýín Phaâi ăoađn Iwakura líìn ăíìu tiïn gùơp

Ăöíi lõch, Khuýịn trúê laơi gúô böơ trûúêng

hoơc, tíơp 2-3, nûúâc ngoađi

Kïị toaân, Nûô hoađng

1874 Chi nhaânh KC Ăïì nghõ thađnh líơp Nöơi caâc Disraeli

úê Kyoto Quöịc höơi do dín líìn thûâ hai

tranh luíơn Mita Cuöơc viïîn chinh

Cûê Hikojiro Ăađi Loan

Nakamigawa & Tuýịn xe lûêa

Nobukichi Koizumin Osaka-Kobe

sang London Moê than Takashima

Xuíịt baên ặúơc chñnh quýìn

Khuýịn hoơc, tíơp 4-13 baân cho Shojiro Goto

1875 Lađm chûâng cuöơc Dõch vuơ tađu thuêy

hön nhín cuêa chaơy bùìng húi nûúâc

Arinori Mori thûúđng xuýn giûôa

Phođng tranh luíơn Mitsubishi Shanghai

Xuíịt baên Sùưc lïơnh thiïịt líơp

Khuýịn hoơc, tíơp 14, chñnh thïí hiïịn phaâp

Khaâi lûúơc vïì Luíơt Libel & Luíơt Baâo chñ

vùn minh

1876-81 Fukuzawa úê Tokyo, tûđ 41-46 tuöíi

1876 Gùơp Toshimichi Sùưc lïơnh cíịm

Viïịng thùm Osaka Ngín hađng Mitsui

Xuíịt baên Khuýịn hoơc, Sùưc lïơnh Ngín hađng

tíơp 15-17 Quöịc gia ặúơc ăiïìu

chónh

Cöng ty Thûúng maơi Mitsui

Cuöơc nöíi loaơn cuêacaâc cûơu voô sô úêtíy nam Nhíơt Baên

1877 Xuíịt baên Phín chia Cuöơc nöíi loaơn Chiïịn tranh

quýìn lúơi, Kinh tïị Satsuma Nga-Thöí

hoơc cho moơi ngûúđi Ăaơi hoơc Tokyo (-1878)

Cuöơc triïín laômtrong nûúâc

1878 Ăïơ trònh vïì Trûúđng Thûúng maơi Höơi nghõ BerlinNgín hađng tiïìn Mitsubishi

ăöìng lïn Shigenobu Trûúđng Cao ăùỉng

N HÛÔNG LAÔNH CHUÂA PHONG KIÏỊN

Ăïì nghõ sûơ Okubo bõ aâm saât

giuâp ăúô tađi chñnh Thõ trûúđng

cho KC nhûng chûâng khoaân Tokyo

Xuíịt baên

Lyâ thuýịt tiïìn tïơ,

Quýìn con ngûúđi,

Quýìn quöịc gia

1879 Ăûúơc bíìu lađm Viïơn Hađn Lím Tokyo Liïn ăoađn quöịcchuê tõch Viïơn Höơi ăöìng gia IrelandHađn lím Tokyo thađnh phöị Tokyo

Ăûúơc bíìu lađm phoâ Ryuku trúê thađnh

chuê tõch Höơi ăöìng thuöơc ắa Okinawa

Quyô Höî trúơ KC Ngín hađng tiïìn ăöìng Nöơi caâc

víịn ăïì moê than Phong trađo Tûơ do thûâ hai

Takashima vađ Nhín quýìn Siïu laơm phaâtĂûúơc Hirobumi Ito,

Kaoru Inoue vađ

Shigenobu Okuma

ăïì nghõ lađm

biïn tíơp viïn cho

túđ baâo cuêa chñnh phuê

1881 Phođng Minh Trõ Cöng ty Baêo hiïím Alexander IINhíơn lúđi ăïì nghõ Nhín thoơ Meiji bõ aâm saâtlađm biïn tíơp viïn Vuơ bï böịi liïn quan Liïn minh Ăûâc,cuêa túđ baâo chñnh phuê ăïịn vùn phođng AÂo vađ NgaVíịn ăïì moê than Hokkaido

Takashima ặúơc Cuöơc khuêng hoaêng

giaêi quýịt Chñnh trõ nùm

Kïị hoaơch túđ baâo thûâ 14 thúđi

chñnh phuê bõ thíịt baơi Minh Trõ

Xuíịt baên Okuma bõ híịt khoêi

Chuýơn ặúng thúđi ắa võ quýìn lûơc

Chñnh saâch giaêmlaơm phaât Matsukata

1882-90 Fukuzawa úê Tokyo, tûđ 47-55 tuöíi

1882 Thúđi sûơ tín baâo Hûúâng díîn cuêa Binh lñnh Triïìu

hoađng gia dađnh Tiïn nöíi lïncho binh lñnh chöịng laơi quínNgín hađng Nhíơt Baên ăöơi NhíơtTrûúđng Tokyo

Senmon Gakko(tiïìn thín cuêaĂaơi hoơc Waseda)

1883 Gúêi Ichitaro & Rokumeikan Ăiïơn thoaơi

Ăûúơc Kim Ok-kyun

viïịng thùm

1884 Chiïịn dõch chöịng Ngín hađng Tiïìn Chiïịn tranhTriïìu Tiïn trïn túđ ăöìng Yokohama, Trung-Phaâp

Thúđi sûơ tín baâo chi nhaânh London (-1885)

Cuöơc nöíi díơy bíịtthađnh cuêa nhûôngngûúđi Triïìu Tiïnthín Nhíơt, ặúơcquín Nhíơt höî trúơ

N HÛÔNG LAÔNH CHUÂA PHONG KIÏỊN

1885 Chiïịn dõch chöịng Hiïơp ûúâc Tienchin Hiïơp ûúâcTriïìu Tiïn & giûôa Trung Quöịc Tienchin giûôaTrung Quöịc & Nhíơt Baên Trung Quöịctrïn túđ Hïơ thöịng nöơi caâc vađ Phaâp

Thúđi sûơ tín baâo Nihon Yusen

Bađi xaô luíơn “Rúđi khoêi Ngín hađng Nhíơt Baên

chíu A” trïn túđ phaât hađnh giíịy baơc

Thúđi sûơ tín baâo coâ thïí ăöíi sang

tiïìn ăöìng

1886 Viïịng thùm Ăaơi hoơc Hoađng gia Nöơi caâc

Viïịng thùm Mito Giaâo duơc bùưt buöơc líìn thûâ ba

lađm chuê tõch Dõch vuơ ăiïơn Trung Haêicöng ty Ăûúđng sùưt Luíơt gòn giûô

Chuýín quýìn

súê hûôu tađi saên

úê Mita cho KC

1888 Ichitaro vađ Stejiro Sùưc lïơnh vïì hïơ

trúê vïì tûđ Myô thöịng thađnh phöị,

tónh thađnh

1889 Ichitaro tham gia Hiïịn phaâp cuêa Thaâp Eiffel

túđ Thúđi sûơ tín baâo Hoađng ăïị

Sutejiro tham gia Tuýịn xe lûêa

cöng ty Ăûúđng sùưt Tokaido

Sanyo Böơ trûúêng ngoaơi giao

Chiïịn dõch gíy quyô Okuma bõ aâm saât

cho Ăaơi hoơc Keio Khuêng hoaêng

Ăïịn thùm Kobe, kinh tïị ăíìu tiïn

Osaka, Nara, Kyoto,

Nagoya vađ Shizuoka

Ba giaâo sû ngûúđi Myô

ăïịn Nhíơt cuđng vúâi

Arthur Knapp

1890 Àẩi hổc Keio Luêåt thûúng mẩi

Ngây lïỵ Hakone Sùỉc lïånh vïì

tĩnh vâ quêånSùỉc lïånh vïìNgên hâng vâNgên hâng tiïët kiïåmCưng bưë cuãa

hoâng àïë vïì giấo duåcNghõ viïån hổpphiïn àêìu tiïn

1891-1901 YF úã tẩi Tokyo tûâ nùm 56-66 tuưíi

1891 Nakamigawa vâo Thấi tûã Nga

cưng ty Mitsui bõ têën cưng úã Otsu

1893 Bâi xậ luêån

“Luêån vïì nhâ kinh

doanh thûåc thuå”

àùng trïn bấo

Thúâi sûå tên bấo

1894 Àïën thùm Nakatsu Hiïåp ûúác Anh-Nhêåt Kim Ok-kyunChiïën dõch chưëng vïì Thûúng mẩi bõ ấm sấtTrung Quưëc trïn vâ Hâng hẫi úã Thûúång Hẫi

bấo Thúâi sûå tên bấo Chiïën tranh

Múã àêìu chiïën dõch Trung-Nhêåt

gêy quyä cho chi phđ (-1895)

chiïën tranh trong

cuưåc chiïën

Trung-Nhêåt

1895 Chiïën dõch chưëng Hiïåp ûúác

Trung Quưëc trïn Shimonoseki

túâ Thúâi sûå tên bấo Tiïìn bưìi thûúâng

tûâ Trung Quưëc

1896 Thùm Ise

N HÛÄNG LẬNH CHUÁA PHONG KIÏËN

1897 Thùm Nagoya, Bẫn võ vâng

Kyoto, Osaka,

Nara, Hiroshima

vâ Okayama

1898 Xuêët bẫn CWYF 5 têåp Chiïën tranh Myä

26 thấng 9

BoxerChiïën tranh Boxer

gịn giûä hôa bịnh

Mêët, 3 thấng 2

L ÚĐI MÚÊ ĂÍÌU

LÚĐI MÚÊ ĂÍÌU

Viïơc chín dung cuêa Yukichi Fukuzawa (1835-1901) ặúơc khùưchoơa trïn túđ giíịy baơc 10.000 ýn cuêa Nhíơt Baên lađ ăiïìu hoađn toađnthñch húơp Sau ba chuýịn ăi sang phûúng Tíy, Fukuzawa ăaô biïịtroô rùìng ăïí caơnh tranh hiïơu quaê vúâi phûúng Tíy, ngûúđi Nhíơt phaêigíy dûơng möơt ăùơc tñnh kinh doanh hûôu hiïơu vađ hiïơu quaê Vúâi muơctiïu nađy, öng ăaô ăađo taơo ra lúâp doanh nhín ăíìu tiïn úê Nhíơt Baên.Öng ăaô ăađo taơo hađng trùm thanh niïn taơi trûúđng Cao ăùỉng Keiovöịn ặúơc thađnh líơp vađo nùm 1868 sau nhûông nùm naâo loaơn cuêacuöơc Caêi caâch tûđ möơt ngöi trûúđng töìi tađn cuêa laônh ắa vađ phaâttriïín thađnh Ăaơi hoơc Keio vađo nùm 1890

Duđ mang hònh aênh lađ möơt hoơc giaê, baên thín Fukuzawa lađ möơttrong nhûông doanh nhín thađnh cöng nhíịt cuêa Nhíơt Baên vađo thúđiMinh Trõ Öng ăaô vaơch kïị hoaơch vađ ăiïìu khiïín viïơc thađnh líơp Ngínhađng tiïìn ăöìng Yokohama vađo nùm 1880, vúâi muơc ăñch thu huâttiïìn ăöìng bùìng vađng vađ baơc Nïịu khöng coâ Ngín hađng tiïìn ăöìng,Ngín hađng Nhíơt Baên (1882) hùỉn ăaô khöng thïí ặúơc thađnh líơpthađnh cöng Kïịt quaê lađ tûđ nùm 1885, nïìn kinh tïị Nhíơt Baên ăaô coâặúơc tiïìn tïơ öín ắnh Öng cođn lađ cöị víịn kinh doanh cho cöng tyMitsubishi múâi meê vađ cho cöng ty Mitsui, möơt haông buön cuêaTokugawa trûúâc ăíy vađ giuâp caê hai coâ thïí phaât triïín thađnh hai

tíơp ăoađn lúân maơnh (zaibatsu) vađo thïị kyê thûâ 20 Fukuzawa thađnh

líơp cöng ty xuíịt baên cuêa chñnh mònh vađo nùm 1868, nhúđ ăoâ, cöng

ty Maruzen, cûêa hiïơu baân caâc saâch phûúng Tíy thađnh cöng ăaô

ra ăúđi Trong quaâ trònh thiïịt líơp cöng viïơc kinh doanh cuêa baênthín vađ cöị víịn cho hai cöng ty Mitsubishi vađ Mitsui, Fukuzawachûa bao giúđ dûơa vađo böơ maây quan liïu cuêa chñnh phuê Thay vòvíơy, chñnh chñnh phuê ăaô chuê ýịu dûơa vađo khaê nùng kinh doanhcuêa öng trong trûúđng húơp cuêa Ngín hađng tiïìn ăöìng Yokohama.Lúâp doanh nhín ăíìu tiïn cuêa nûúâc Nhíơt hiïơn ăaơi mađ Fukuzawaăaô taơo dûơng nïn vúâi sûơ giuâp ăúô cuêa caâc cûơu sinh viïn Ăaơi hoơc Keio,ăaô ăoâng goâp ăaâng kïí vađo nïìn kinh tïị cuêa nûúâc Nhíơt Nhûông thađnhtûơu cuêa Fukuzawa vađ caâc cûơu sinh viïn Ăaơi hoơc Keio thíơt hiïínnhiïn khi trûúđng Ăaơi hoơc Hoađng gia ặúơc thađnh líơp úê Tokyo vađonùm 1886, võ hiïơu trûúêng ăíìu tiïn cuêa trûúđng chñnh lađ möơt cûơusinh viïn Ăaơi hoơc Keio Trong cuöơc ăúđi cuêa Fukuzawa, viïơc daơy kinhtïị, kinh doanh, thûúng maơi vađ tađi chñnh úê Ăaơi hoơc Keio lađ ăiïìu khöngviïơn giaâo duơc nađo kïí caê Ăaơi hoơc Hoađng gia coâ thïí saânh bùìng Sûơthađnh cöng cuêa nïìn kinh tïị Nhíơt Baên trong 25 nùm cuöịi cuêa thïịkyê thûâ 19 nhúđ möơt phíìn vađo khaê nùng kinh doanh cuêa öng.Sinh ra vađ lúân lïn taơi nûúâc Nhíơt phong kiïịn, lađm thïị nađoFukuzawa ăaô coâ thïí ăaơt ặúơc thađnh tûơu nađy? Trûúâc hïịt, chuâng

ta cuông cíìn nhúâ rùìng cha cuêa öng lađ möơt kïị toaân viïn coâ nùnglûơc trong chïị ăöơ cuô Vò víơy, khaê nùng kinh doanh cuêa Fukuzawalađ möơt di saên mađ cha öng ăïí laơi Hún thïị nûôa, Fukuzawa ăaô hoơccaâch kinh doanh cuêa phûúng Tíy trong ba chuýịn ăi sangphûúng Tíy trûúâc thúđi Minh Trõ Trong chuýịn ăi ăíìu tiïn sang

San Francisco vađo nùm 1860 trïn con tađu Kanrinmaru,

Fukuzawa ăaô nhíơn ra tíìm quan troơng cuêa tiïịng Anh vúâi võ trñ lađngön ngûô quöịc tïị Trong chuýịn ăi thûâ hai sang phûúng Tíy, vúâi

tû caâch lađ möơt thađnh viïn cuêa phaâi ăoađn Nhíơt Baên vađo nùm

1862, öng ăaô trođ chuýơn vúâi caâc doanh nhín úê London nhûRobert Chambers, nhađ xuíịt baên vađ cung cíịp saâch taơi Edinburgh.Öng cuông mua nhiïìu saâch tiïịng Anh, nguöìn tađi liïơu chñnh ýịu

L ÚĐI MÚÊ ĂÍÌU

ăïí hiïíu biïịt vïì phûúng Tíy cuêa öng Cuöịi cuđng, sau khi trúê vïì tûđchuýịn ăi sang chíu Íu, öng ăaô kyâ thuíơt laơi bùìng tiïịng Nhíơt

nhûông ăiïìu vïì phûúng Tíy trong quýín Conditions in the West

(Nhûông ăiïìu kiïơn söịng úê phûúng Tíy) Viïơc viïịt ra quýín saâchbaân chaơy nhíịt nađy cuông lađ möơt quaâ trònh hoơc hoêi ăöịi vúâiFukuzawa vađ giuâp öng thíịm nhuíìn tíìm quan troơng cuêa viïơc kinhdoanh trong thïị giúâi hiïơn ăaơi Cuöịi cuđng, trong chuýịn ăi sangMyô vađo nùm 1867, öng ăaô nhíơn ra tíìm quan troơng cuêa viïơc baânsaâch tiïịng Anh Öng cuông mua nhiïìu saâch giaâo khoa ăïí sûê duơngtrong viïơc daơy tiïịng Anh vađ caâc ngađnh khoa hoơc xaô höơi trongtrûúđng Cao ăùỉng Keio Öng cuông ăaô duđng nhûông saâch nađy ăïí ăađotaơo lúâp doanh nhín ăíìu tiïn cuêa Nhíơt Baên

Ăi sang phûúng Tíy coâ leô lađ giíịc mú tûđ líu cuêa Fukuzawa Nùm

1854, khi öng 19 tuöíi, öng ăaô may mùưn coâ cú höơi ăïịn Nagasaki,haêi caêng duy nhíịt múê cûêa vúâi phûúng Tíy trong khi caê nûúâc Nhíơtăoâng cûêa vúâi bïn ngoađi tûđ thíơp niïn 1630 Möơt khi ăaô nhíơn ranhûông ăiïìu ăang diïîn ra bïn ngoađi laônh ắa nhoê beâ núi öng úê,Fukuzawa ăaô tûđ chöịi quay vïì laơi gia ằnh úê Nakatsu, caâchNagasaki khoaêng 160 dùơm Trong khoaêng thúđi gian tuöíi treê cuêaFukuzawa, tûđ thíơp niïn 1840 ăïịn 1850, chïị ăöơ Tûúâng quín(samurai) keâo dađi 250 nùm ăaô khöng cođn hiïơu quaê nhû trûúâc.Tíìng lúâp voô sô cíịp cao thöịng trõ khöng thïí hiïíu ặúơc ăiïìu tíìnglúâp voô sô cíịp thíịp ăang lađm Nhíơn ra rùìng giúđ ăíy thaâi ăöơ khöngphuơc tuđng seô khöng bõ trûđng phaơt, Fukuzawa ăaô khöng cođn dodûơ nhòn laơi Ăiïìu ăaâng chuâ yâ lađ trong vođng baêy nùm kïí tûđ khi rúđikhoêi laônh ắa Nakatsu, öng ăaô rúđi Yokohama sang San Francisco

trïn con tađu chaơy bùìng húi nûúâc Kanrinmaru.

Trong nhûông nùm naâo loaơn cuêa cuöơc Caêi caâch, lađ möơt nhín viïncuêa chïị ăöơ cuô, Fukuzawa ăaô kheâo leâo choơn con ặúđng trung líơp.Öng lađ nhín viïn cuêa chñnh quýìn cuô trong vùn phođng dõch thuíơtnhûng luön thíơn troơng traânh neâ khöng liïn quan nhiïìu hún vađo

cöng viïơc cuêa chïị ăöơ cuô cuông nhû lo lùưng theo doôi cuöơc ăíịu tranhgiûôa chñnh quýìn cuô vađ quín ăöơi Hoađng gia Nùm 1868 khi chñnhquýìn Caêi caâch múâi hai líìn ăïì nghõ öng lađm viïơc trong vùn phođngngoaơi giao cuêa chñnh phuê, Fukuzawa ăïìu ýn lùơng tûđ chöịi trongcaê hai líìn Taơi sao öng laơi lađm nhû víơy? Fukuzawa biïịt rùìng öngkhöng thïí ăoâng vai trođ phuơ thuöơc trong hïơ thöịng caâc viïn chûâcquan liïu Mùơc duđ thónh thoaêng ăaêm nhíơn traâch nhiïơm cuêa voô sôcíịp thíịp úê laônh ắa Nakatsu, nùm 1868, Fukuzawa ặúơc lađm viïơcăöơc líơp trong 15 nùm Thíơt ra, vúâi vai trođ lađ biïn dõch viïn cuêavùn phođng chñnh quýìn cuô, öng víîn coâ thïí lađm viïơc taơi nhađ Trûúâcnùm 1868, öng cû nguơ taơi Edo hay Tokyo trong mûúđi nùm nhûngöng rúđi khoêi Nhíơt Baên trong hai nùm ăïí hoơc hoêi nhiïìu hún tûđphûúng Tíy Fukuzawa lađ ngûúđi duy nhíịt trong ăíịt nûúâc öngthûơc hiïơn ba chuýịn ăi sang phûúng Tíy trûúâc cuöơc Caêi caâch vađonùm 1868.

Fukuzawa cuông khöng coâ ăöơng cú tađi chñnh ăïí tham gia chñnh

quýìn Caêi caâch Quýín Nhûông ăiïìu kiïơn söịng úê phûúng Tíy cuêa

öng ăaô trúê thađnh möịi quan tím lúân úê Nhíơt Baên vađ trúê thađnh quýínsaâch baân chaơy nhíịt Ăiïìu nađy ăaô giuâp öng coâ ặúơc möơt khoaênthu nhíơp lúân hún thu nhíơp hùìng nùm cuêa möơt viïn chûâc chñnhquýìn cuô vađo nùm 1867 Öng xuíịt baên töíng cöơng saâu quýín saâchtrûúâc cuöơc Caêi caâch vađ tíịt caê ăïìu ặúơc baân ríịt chaơy Trïn hïịt,nhúđ vađo khaê nùng dõch baâo tiïịng Anh, Fukuzawa ăaô trúê thađnhmöơt cöị víịn quan troơng vïì caâc víịn ăïì ngoaơi giao cho chñnh quýìncuô vađ cho caâc viïn chûâc taơi caâc laônh ắa khaâc, lađ nhûông ngûúđihùm húê muöịn biïịt caâc diïîn biïịn xaêy ra trïn thïị giúâi Cöng viïơcdõch thuíơt nađy cuông thu laơi lúơi nhuíơn

Trûúâc ăoâ, trong chuýịn ăi sang chíu Íu vađo nùm 1862,Fukuzawa ăaô viïịt thû tûđ London cho möơt viïn chûâc cíịp cao cuêalaônh ắa Nakatsu rùìng ăiïìu ngûúđi Nhíơt cíìn lađm lađ “lađm giađu choăíịt nûúâc vađ ăííy maơnh quín ăöơi” Cíu noâi nađy ăaô trúê thađnh khííu

L ÚĐI MÚÊ ĂÍÌU

hiïơu khùưp caê nûúâc cuêa chñnh quýìn Minh Trõ Nhûng ăiïìu quantroơng hún lađ trong ba nùm cuêa cuöơc Caêi caâch, Fukuzawa ăaô thiïịtlíơp möơt khaâi niïơm mađ nûúâc Nhíơt hiïơn ăaơi cíìn lađm lađ “hoơc hoêi vađkiïịm tiïìn, kiïịm tiïìn vađ hoơc hoêi” Ăíy quaê lađ möơt cuöơc bûât phaâ mađchñnh Fukuzawa vađ caâc hoơc trođ cuêa öng cuöịi cuđng ăaô ặúơc thoaâtkhoêi thaâi ăöơ khinh miïơt vúâi nhûông víịn ăïì tiïìn baơc cuêa tû tûúêngKhöíng tûê keâo dađi hađng thïị kyê Fukuzawa ăaô coâ ặúơc sûơ ăöơc líơp vïìtađi chñnh khi nghiïn cûâu nhûông saâch tiïịng Anh vađ chùm chó viïịtsaâch vïì phûúng Tíy bùìng tiïịng Nhíơt Tûđ khúêi ăiïím nađy, Fukuzawaăaô taơo ra lúâp doanh nhín ngûúđi Nhíơt ăíìu tiïn Cuông tûđ khúêi ăiïímnađy, nïìn kinh tïị cuêa nûúâc Nhíơt hiïơn ăaơi ặúơc hònh thađnh.Tuy nhiïn, ăiïìu gíy sûơ tođ mođ lađ Fukuzawa ặúơc ngûúđi Nhíơtnhúâ ăïịn vúâi vai trođ lađ möơt nhađ tû tûúêng coâ aênh hûúêng nhiïìu nhíịttrong viïơc khai saâng nûúâc Nhíơt hiïơn ăaơi vađo thúđi Minh Trõ chûâkhöng phaêi lađ möơt nhađ kinh doanh xuíịt sùưc Taơi sao laơi nhû víơy?Öng chùưc chùưn lađ möơt nhađ vùn vúâi nhiïìu taâc phíím Öng lađ taâc

giaê cuêa nhûông quýín Nhûông ăiïìu kiïơn söịng úê phûúng Tíy,

Khuýịn hoơc, Lûúơc khaêo hoơc thuýịt vïì vùn minh Öng cuông lađ

ngûúđi saâng líơp ra túđ Thúđi sûơ tín baâo phaât hađnh vađo nùm 1882

vađ ăoâng goâp nhiïìu bađi xaô luíơn, bađi baâo vađ lyâ luíơn cho nïìn ăöơclíơp cuêa Nhíơt Baên vúâi phûúng Tíy Nùm 1890, öng ăaô thađnh líơpĂaơi hoơc Keio, trûúđng Ăaơi hoơc tû thuơc ăíìu tiïn úê Nhíơt Baên Nhûngchuâng ta cuông cíìn nhúâ rùìng vai trođ lađ ngûúđi truýìn baâ nïìn vùnminh cuêa öng cuông ăaô khöng dûđng laơi khi öng bùưt ăíìu chiïịn dõch

Rúđi khoêi chíu AÂ trïn túđ Thúđi sûơ tín baâo Khi ặa ra lúđi ăïì nghõ

Nhíơt Baên rúđi khoêi chíu AÂ, Fukuzawa ăaô khùng khùng cho rùìngNhíơt Baên cíìn ăöịi xûê vúâi Trung Quöịc vađ Triïìu Tiïn theo caâch mađcaâc cûúđng quöịc phûúng Tíy seô lađm

Cuông cíìn nhíơn biïịt rùìng khííu hiïơu “hoơc hoêi vađ kiïịm tiïìn, kiïịmtiïìn vađ hoơc hoêi” cuêa öng cuông gíy ra nhiïìu thaâi ăöơ thuđ hùìn Nhûôngngûúđi phï bònh Fukuzawa ăaô lïn aân vađ goơi öng lađ “nhađ kinh doanh

coâ hoơc thûâc” Hoơ lyâ luíơn rùìng Fukuzawa khöng phaêi lađ möơt hoơcgiaê thûơc thuơ mađ chó lađ möơt ngûúđi baân kiïịn thûâc Quaê thíơt, öng lađmöơt nhađ kinh doanh vûđa lađ möơt hoơc giaê Chùưc chùưn, nhûông keêchöịng ăöịi öng ăaô lyâ luíơn theo quan ăiïím Khöíng tûê vöịn xem kinhdoanh lađ möơt cöng viïơc thíịp heđn Liïơu viïơc khaê nùng kinh doanhcuêa Fukuzawa bõ boê qua taơi Nhíơt Baên coâ liïn quan gò ăïịn nhûônggiaâ trõ Khöíng tûê víîn cođn töìn taơi ăíu ăoâ khöng?

Vúâi tû caâch lađ taâc giaê, töi ăaô coâ vinh dûơ thûơc hiïơn phíìn cuöịicuêa viïơc viïịt saâch nađy trong möơt möi trûúđng hoơc thuíơt taơi giaêngặúđng Clare cuêa Ăaơi hoơc Cambridge Nhađ trûúđng ăaô taơo moơi ăiïìukiïơn thuíơn lúơi cho töi Trûúđng Ăaơi hoơc Keio ăaô hađo phoâng cho töiặúơc nghó pheâp möơt nùm tûđ thaâng 10 nùm 1999 ăïịn thaâng 9nùm 2000 Nhúđ ăoâ, quýín saâch nađy viïịt vïì nhín víơt Fukuzawaăaô ặúơc hoađn tíịt ăuâng vađo dõp kyê niïơm möơt trùm nùm ngađy míịtcuêa öng (1901) Töi cuông ríịt caêm kñch sûơ giuâp ăúô cuêa Hiïơp höơiNhíơt Baên, Ăaơi hoơc Keio, Seimeikai cuêa Mitsubishi, vađ UÊy ban NhíơtBaên cuêa Chûúng trònh Nghiïn cûâu chíu AÂ taơi Ăaơi hoơc Pittsburgh.Töi gúêi lúđi tri ín ăïịn tíịt caê quyâ võ

Ăïí chuíín bõ cho quýín saâch nađy, töi ríịt biïịt ún Kazumi U.Cunnison, Hilary vađ Robin Glasscok, Takayuki Kaga, StephenLees, Kouchiro Matsuda, Kazuko Matsumoto, Naoko Nishizawa,Yukiko vađ Tamio Takemura Noboru Koyama taơi thû viïơn cuêa Ăaơihoơc Cambridge vađ Yasuko Enosawa, trûúâc ăíy lađm viïơc taơi thûviïơn Ăaơi hoơc Keio, chûa bao giúđ khöng traê lúđi nhûông cíu hoêi khöngdûât cuêa töi Tíịt caê caâc baên ăöì vađ hònh aênh trong quýín saâch nađyăïìu do Jake Brown chuíín bõ Nhûông chuê ăïì liïn quan ăïịnFukuzawa ăaô ặúơc khuýịn khñch trong caâc höơi nghõ chuýn ăïìmađ möơt söị phíìn trong saâch nađy ặúơc lùơp laơi Töi ăùơc biïơt caêmkñch Janet Hunter vađ Shinya Sugiyama vúâi nhûông höơi thaêo taơiSheffield vađ Hakone vađo nùm 1998 vađ 1999; Richard Smethurstvúâi höơi nghõ Chûúng trònh chíu AÂ taơi Pittsburgh vađo nùm 1999

L ÚĐI MÚÊ ĂÍÌU

vađ Stephen Large vúâi höơi nghõ Nghiïn cûâu Nhíơt Baên taơi Cambridgevađo nùm 2000 Richard Smethurst ăaô ăoơc baên thaêo cuöịi cuđngtrong thúđi gian Richard vađ Mae úê vúâi chuâng töi taơi Keio vađo nùm

2000 Töi thíơt sûơ caêm kñch sûơ giuâp ăúô cuêa Richard

Trong suöịt thúđi gian lađm viïơc vúâi nhûông suy nghô khöng dûâtvïì Fukuzawa, bađ Olive Checkland ăaô khñch lïơ töi ríịt nhiïìu.Nhûông buöíi hoơc taơi Ferry Path vûđa thíơt thaâch thûâc vađ khñch lïơ

ÚÊ caê Tokyo vađ Cambridge, vúơ töi Setsuko ăaô giuâp ăúô töi trongkhi lađm viïơc vúâi nhûông tađi liïơu vùn thû taơi thû viïơn Keio vađCambridge cuông nhû trong viïơc ăaânh maây baên thaêo Con traichuâng töi, Taku úê Aberystwyth cuông höî trúơ chuâng töi khi ặa

ra nhûông nhíơn ắnh vïì Fukuzawa dûơa trïn nhûông tađi liïơu mađcon chuâng töi tûơ nghiïn cûâu

Töi hoađn toađn chõu traâch nhiïơm vïì moơi lúđi diïîn giaêi vađ nhûôngsai soât coâ trong saâch nađy

NORIO TAMAKI

Ăûâa treê möì cöi cha trong thúđi kyđ Nhíơt Baên loaơn laơc, nùm 1835-1859

Yukichi Fukuzawa, 1835-1901

Nakatsu vađ Nagasaki: nhûông Laônh chuâa

phong kiïịn vađ caâc thûúng gia ngûúđi Hađ Lan

Muđa xuín nùm 1855, Iki Okudaira, thíìy cuêa Yukichi Fukuzawaăaô ăuöíi Fukuzawa khoêi Nagasaki, núi öng ăaô chùm chó theo hoơcvïì ăíịt nûúâc Hađ Lan, vïì laơi Nakatsu, thuöơc laônh ắa Okudaira Tûâcgiíơn vò khöng ặúơc theo hoơc vïì caâc nûúâc phûúng Tíy, Fukuzawa,chađng trai treê 21 tuöíi nöíi loaơn ăaô ăïịn úê vúâi ngûúđi anh trai taơi Osakathay vò trúê vïì laônh ắa Nakatsu búêi thíịy rùìng chađng khöng thïíchõu nöíi viïơc söịng dûúâi chïị ăöơ phong kiïịn taơi Nakatsu möơt líìnnûôa Giúđ ăíy, khi ăaô ặúơc tiïịp xuâc vúâi nhûông ăiïìu tuýơt diïơu cuêaphûúng Tíy qua khu vûơc múê cûêa Nagasaki, chađng khöng chõunöíi viïơc khöng ặúơc tiïịp tuơc theo ăuöíi viïơc hoơc Phaêi chùng chócođn möơt caâch taâo baơo nhû ăi qua caâc nûúâc phûúng Tíy thò chađngmúâi coâ thïí traânh khoêi chïị ăöơ phong kiïịn? Möơt tham voơng ặúơcnaêy sinh trong lođng Fukuzawa vađ ăiïìu nađy ăaô khiïịn chađng khöngcođn choơn lûơa nađo khaâc ngoađi viïơc khöng tuín theo ngûúđi thíìyphong kiïịn cuêa mònh Hađnh ăöơng khöng chõu phuơc tuđng taơi

Nagasaki ăaô khiïịn Fukuzawa khaâc hùỉn nhûông voô sô cíịp thíịp khaâc.

Hađnh ăöơng chöịng ăöịi cuêa Fukuzawa sau ăoâ khöng hïì bõ trûđngphaơt, vađ ăiïìu nađy cho chađng thíịy roô rađng rùìng nhûông lïì luíơt,nguýn tùưc cöí huê vöịn chïị ngûơ nûúâc Nhíơt phong kiïịn löîi thúđi ăaôkhöng cođn taâc duơng nûôa1

Yukichi Fukuzawa sinh ngađy 10 thaâng 1 nùm 1835, coâ cha lađHyakusuke Fukuzawa vađ meơ lađ Ojun Fukuzawa Cha öng lađ möơt

voô sô cíịp thíịp vúâi mûâc lûúng 13 koku 2 men buchi möîi nùm vađ