Mục lục Chương 1: Vài nét về dân ca Việt Nam và việc giảng dạy môn dân ca ở trường Đại học Đồng Nai 6 1.2.. Môn dân ca cũng được đưa vào giảng dạy cho hệ cao đẳng của trường Đại học Đồng
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HOÁ, THỂ THAO VÀ DU LỊCH
HỌC VIỆN ÂM NHẠC QUỐC GIA VIỆT NAM
_
TRẦN THỊ KIM NGA
NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG GIẢNG DẠY MÔN DÂN CA CHO HỆ CAO ĐẲNG TẠI TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐÔNG NAI
LUẬN VĂN THẠC SĨ NGHỆ THUẬT ÂM NHẠC
HÀ NỘI, NĂM 2013
Trang 2BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HOÁ, THỂ THAO VÀ DU LỊCH
HỌC VIỆN ÂM NHẠC QUỐC GIA VIỆT NAM
_
TRẦN THỊ KIM NGA
NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG GIẢNG DẠY MÔN DÂN CA CHO HỆ CAO ĐẲNG TẠI TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐÔNG NAI
Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học Âm nhạc phổ thông
Mã số: 60.14.10
LUẬN VĂN THẠC SĨ NGHỆ THUẬT ÂM NHẠC Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS BÙI HUYỀN NGA
HÀ NỘI, NĂM 2013
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả thực nghiệm nêu trong luận văn là trung thực và chưa được ai công
bố trong bất kì công trình nào khác Nếu có điều gì trái với lời cam đoan, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm
Hà Nội, ngày tháng năm 2013
Tác giả luận văn
Trần Thị Kim Nga
Trang 4LỜI CẢM ƠN
Trước tiên, tôi xin cảm ơn tới các thầy cô giáo, các cán bộ của học viện
âm nhạc Quốc gia và học viện âm nhạc Huế đã giúp đỡ và trang bị cho tôi những kiến thức quý báu trong quá trình học tập
Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS Bùi Huyền Nga – Người đã trực tiếp hướng dẫn và tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thiện đề tài
Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Ban giám hiệu, các đồng nghiệp
và sinh viên trường Đại học Đồng Nai đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện đề tài
Thành công này của tôi, cũng nhờ có sự động viên, khuyến khích tạo mọi điều kiện của những người thân yêu và bạn bè đã luôn bên tôi để tôi hoàn thành tốt công việc
Luận văn chắc chắn sẽ không tránh khỏi các thiếu sót Rất mong được
sự đóng góp ý kiến của thầy cô và các bạn đồng nghiệp
Tác giả luận văn
Trần Thị Kim Nga
Trang 5DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
ANDG : Âm nhạc dân gian
CĐSP : Cao đẳng sư phạm CNTT : Công nghệ thông tin
ĐHSP : Đại học sư phạm
GV : Giảng viên KHXH : Khoa học xã hội NCKH : Nghiên cứu khoa học NXB : Nhà xuất bản
PPDH : Phương pháp dạy học QHBN : Quan họ Bắc Ninh
SV : Sinh viên TCSP : Trung cấp sư phạm UBND : Uỷ ban nhân dân
Trang 6Mục lục
Chương 1: Vài nét về dân ca Việt Nam và việc giảng dạy môn dân ca ở trường Đại học Đồng Nai
6
1.2 Việc giảng dạy môn dân ca ở trường Đại học Đồng Nai 22
Chương 2: Một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy môn dân ca ở trường Đại học Đồng Nai
41
2.1 Giải pháp về xây dựng nội dung chương trình và giáo trình 41 2.2 Giải pháp về phương pháp dạy môn dân ca 47 2.3 Dạy hát dân ca kết hợp với các loại hình nghệ thuật khác 53
Trang 7PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài:
Việt Nam là một quốc gia đa dân tộc, vì vậy Việt Nam có một kho tàng dân ca rất phong phú và đa dạng Mỗi vùng miền đều có những thể loại dân ca với những làn điệu mang âm hưởng khác nhau Những thể loại, những làn điệu này luôn gắn liền với cuộc sống của người dân lao động xưa Vì thế, qua những bài dân ca, người nghe có thể cảm nhận được những tâm tư tình cảm, những hoạt động lao động của người dân ở mỗi vùng miền
Dân ca Việt Nam là một kho tàng lớn, để nắm bắt được cái hồn và thể hiện được nó đòi hỏi cần có một quá trình, và Hát là con đường tiếp cận dễ nhất Có thể nói, chỉ cần nắm bắt được cái hồn và tính chất vùng miền, đặc trưng của bài dân ca thì ai cũng có thể hát được Nhưng với cuộc sống hiện nay dân ca đang dần bị lãng quên, thay vào đó là những “làn gió mới” của âm nhạc nước ngoài như thể loại Rock, Jazz, hay những ca khúc nhạc ngoại lời Việt Đây là những thể loại nhạc mà trong thời đại mở cửa này phù hợp với tâm lý của tuổi trẻ Bởi vậy, lớp trẻ ngày nay thường say mê các ca khúc nước ngoài hơn là dân ca Dân ca được xem là lỗi thời, không hợp mốt và nếu họ có hát thì các bài dân ca đó được cách điệu với phong cách biểu diễn hiện đại, sống động, náo nhiệt khác với truyền thống Dân ca là một di sản văn hóa lớn
mà cha ông đã để lại cho chúng ta Vậy, phải làm sao để lớp trẻ yêu môn dân
ca và thông qua môn dân ca để hiểu biết về văn hóa Việt Nam Nói cách khác làm thế nào để giữ gìn, bảo tồn và phát huy dân ca Việt Nam trong đời sống đương đại Và, với thực trạng như vậy thì cách làm hiệu quả nhất hiện nay là đưa dân ca vào giảng dạy trong nhà trường
Trường Đại học Đồng Nai với bề dày 35 năm truyền thống đã và đang góp phần vào việc đào tạo giáo viên mầm non, tiểu học, trung học cơ sở trong toàn tỉnh Đối với việc đào tạo hệ sư phạm, mục tiêu đưa ra là cung cấp một
Trang 8đội ngũ giáo viên tương lai có đầy đủ kiến thức, kỹ năng nghề nghiệp về các
cơ sở giáo dục từ mầm non, tiểu học cho đến trung học cơ sở Đây là công việc rất khó khăn cho những người làm công tác giáo dục tại trường Đặc biệt
là chuyên nghành Hát của các em sinh viên sư phạm âm nhạc cần phải được quan tâm Là giảng viên giảng dạy âm nhạc của trường, chúng tôi hiểu rất rõ được những điều kiện cần và đủ của các sinh viên, hiểu được tầm quan trọng của việc giáo dục âm nhạc nói chung và giảng dạy hát nói riêng Đặc biệt vốn kiến thức, kỹ năng thực hành và thể hiện bài hát dân ca của các em sinh viên còn rất hạn chế, chính vì thế mà rất cần thiết cung cấp cho các em những kiến thức cơ bản, những vốn hiểu biết về dân ca các vùng miền, cần thực hiện được kỹ năng, kỹ xảo hát dân ca; tính chất, tâm hồn của những bài dân ca,… Qua đó các em có thể tìm hiều về văn hóa, phong tục của các địa phương khác nhau
Môn dân ca cũng được đưa vào giảng dạy cho hệ cao đẳng của trường Đại học Đồng Nai Tuy nhiên, chương trình cũng như phương pháp giảng dạy còn nhiều điều bất cập và hạn chế nên chưa đáp ứng được mục tiêu đào mà môn học hướng tới
Vì những lý do trên, tôi chọn đề tài “Nâng cao chất lượng giảng dạy
môn dân ca cho hệ Cao đẳng tại trường Đại học Đồng Nai” làm đối tượng
nghiên cứu cho luận văn thạc sỹ chuyên ngành Phương pháp và lý luận dạy
học phổ thông cho mình
2 Lịch sử đề tài:
Các công trình nghiên cứu về vấn đề giáo dục dân ca và âm nhạc dân gian nói chung cho trường học hay tầm quan trọng, sức sống của âm nhạc dân gian trong lịch sử … đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu:
Trong cuốn “Sức sống của nền âm nhạc cổ truyền Việt Nam” của PGS
Tô Vũ xuất bản năm 1996, tác giả có đề cấp đến vấn đề “Xây dựng khoa
Trang 9thanh nhạc cổ truyền” trong hệ thống đào tạo chuyên nghiệp và đặc biệt nhấn
mạnh đến tầm quan trọng của nội dung chương trình, phương pháp giảng dạy cũng như đội ngũ giáo viên
Nhà nghiên cứu âm nhạc Bùi Trọng Hiền có bài viết “Giáo dục cổ
nhạc Việt Nam – những bài học thực tiễn từ giảng đường” (hội khảo khoa
học – viện Âm nhạc – năm 2003) đã nêu lên sự “thờ ơ” đối với âm nhạc cổ truyền của công chúng và đặc biệt là giới trẻ Bài viết nêu rõ vai trò của giáo dục – đào tạo trong việc truyền bá vốn âm nhạc truyền thống cho các em, nhất
là tầng lớp thanh niên, những chủ nhân tương lai của đất nước
Tháng 3 năm 2010, tại Hà Nội Bộ Giáo dục và đào tạo tổ chức hội thảo Tăng cường năng lực cho giảng viên các trường, khoa sư phạm đào tạo giáo viên thể dục, âm nhạc, mỹ thuật cho tất cả các trường cao đẳng sư phạm và đại học sư phạm Hội thảo đã đưa ra rất nhiều ý kiến, quan điểm về nhu cầu cần thay đổi chương trình, phương pháp nhằm đáp ứng với yêu cầu thực tế giáo dục hiện nay
Năm 2010, tác giả Lại Thị Phương Thảo đã hoàn thành luận văn cao
học văn hóa với tiêu đề: Âm nhạc dân gian trong công tác đào tạo tại trường
Đại học sư phạm Nghệ thuật trung ương nhằm đưa ra một cái nhìn tổng quan
và chi tiết về diện mạo của việc đưa âm nhạc dân gian vào công tác giảng dạy, đào tạo sinh viên hệ Đại học sư phạm Nghệ thuật trung ương nhằm góp phần nâng cao hiệu quả… Bên cạnh đó, đề tài còn hướng đến giữ gìn, phát triển các giá trị âm nhạc dân gian cổ truyền thông qua việc đào tạo các lớp sinh viên là những thầy cô giáo dạy nhạc tương lai [20, tr7] Và, nhiều luận văn khác có
đề cập đến việc đưa dân ca địa phương vào chương trình môn hát nhạc ở các trường phổ thông trên địa bàn đất nước
Trang 10Những công trình nghiên cứu, những bài viết trên có sự liên quan gián tiếp đến đề tài của chúng tôi Đây sẽ là những gợi ý, tài liệu để chúng tôi có thể tham khảo hướng phát triển luận văn của mình
Mặc dầu vậy, cho đến nay vẫn chưa có công trình nào đề cập đến việc nâng cao chất lượng giảng dạy môn dân ca cho hệ cao đẳng tại trường Đại học Đồng Nai
Song, các tập dân ca do tác giả Trần Viết Bính sưu tầm, ghi âm gồm:
“51 bài dân ca Mạ, Chau Ro, S`Tiêng ở Đồng Nai”, hay, “Dân ca Chau Ro ở
Bà Rịa – Vũng Tàu” gồm 32 bài dân ca của tác giả Trần Viết Bính – Võ Lê khảo cứu và sưu tầm… đã khẳng định được giá trị to lớn của âm nhạc dân gian và dân ca của các tộc người bản địa tại khu vực Đồng Nai sẽ là tư liệu quí giá để chúng tôi có thể tham khảo và đưa vào sử dụng trong luận văn
3 Mục đích nghiên cứu:
Dựa trên cơ sở phân tích thực tế về nội dung chương trình, phương pháp giảng dạy, đối tượng học,… kết hợp với những kiến thức đã được học, tôi hy vọng sẽ đưa ra được những giải pháp cụ thể góp phần vào việc nâng cao chất lượng giảng dạy môn dân ca cho hệ cao đẳng trường Đại Học Đồng Nai trong thời gian tới
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
- Đối tượng:
+ Thực trạng giảng dạy môn dân ca trong trường Đại học Đồng Nai, những mặt được và chưa được cùng những nguyên nhân
+ Vai trò của dân ca trong cuộc sống đương đại và việc truyền dạy môn dân ca trong hệ thống các trường cao đẳng ở nước ta hiện nay
+ Yếu tố vùng miền trong việc giảng dạy môn dân ca cho hệ Cao đẳng
sư phạm âm nhạc tại trường Đại học Đồng Nai
- Phạm vi: Việc truyền dạy dân ca ở trường Đại học Đồng Nai
Trang 115 Phương pháp nghiên cứu:
- Phương pháp khảo sát, thâm nhập thực tế
- Phương pháp phân tích tổng hợp
Ngoài ra, ở một mức độ nhất định có sử dụng phương pháp thống kê, so sánh đối chiếu và kế thừa những tư liệu của các tác giả đi trước
6 Đóng góp của đề tài:
- Đề tài là công trình nghiên cứu về những vấn đề giảng dạy môn dân
ca hệ Cao đẳng trường Đại học Đồng Nai
- Đề tài đưa ra những kiến nghị, đề xuất giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả vào chất lượng đào tạo, góp phần giữ gìn những giá trị văn hóa cổ truyền
7 Bố cục luận văn:
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn gồm có hai chương
- Chương 1: Vài nét về dân ca Việt Nam và việc giảng dạy môn dân ca
ở trường Đại học Đồng Nai
- Chương 2: Một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy môn dân ca ở trường Đại học Đồng Nai
Trang 12Chương 1 VÀI NÉT VỀ DÂN CA VIỆT NAM VÀ VIỆC GIẢNG DẠY MÔN
DÂN CA Ở ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI 1.1 Vài nét về dân ca Việt Nam
1.1.1 Giới thiệu một số thể loại dân ca Việt Nam tiêu biểu
Trong kho tàng âm nhạc dân gian của nước ta, dân ca được xem như một tài sản vô giá và lâu đời nhất Dân ca nói lên được tập tục sinh hoạt, phong cách, đặc điểm riêng của từng dân tộc bằng những câu ca hết sức mộc mạc, giản dị nhưng lại hết sức mượt mà phong phú
Dân ca là sản phẩm của người dân lao động, là tiếng nói tình cảm, sản phẩm tinh thần, nguồn nuôi dưỡng tâm hồn con người Việt Nam từ thế hệ này đến thế hệ khác và có sức sống mãnh liệt
Dân ca gắn liền với con người từ khi sinh ra cho đến khi từ giã cõi đời Khi vừa chào đời chúng ta được nghe những bài hát ru ngọt ngào từ những người mẹ (hát ru, ru con,…), lớn hơn một chút thì ta được hát cùng bạn bè những bài đồng dao, đến tuổi cập kê thì hát tặng nhau những bài hát giao duyên, khi nhắm mắt xuôi tay thì có những bài hát đưa tiễn Khi lao động thì
có những bài hát lao động (hò giã gạo, hò đua thuyền, hò kéo gỗ,…) Đến các dịp lễ cũng có các bài hát lễ nghi phong tục (như trong hát Xoan có: Hát chúc, giáo trống, giáo pháo,… và bài hát Dậm như: Dâng hương, hoa sắc,…)
Ở miền Bắc âm nhạc dân ca giàu chất trữ tình, lãng mạn; miền Trung thì dịu dàng kín đáo, mang nhiều tự sự; miền Nam dí dỏm, tình cảm đậm đà tình làng nghĩa xóm bởi những điệu lý câu hò; còn dân ca của các dân tộc ít người ở Tây Nguyên, Tây Bắc,… do ảnh hưởng của thiên nhiên nên âm nhạc mộc mạc, chân chất và đầy huyền bí,…
Hát dân ca là tìm đến cội nguồn dân tộc để hiểu rõ hơn về đời sống phong tục tập quán, sinh hoạt văn hóa của ông cha ta
Trang 13Ngày nay các giá trị cao đẹp của kho tàng dân ca, là nguồn sáng tạo để các nhạc sĩ nghiên cứu sử dụng vào các ca khúc góp phần xây dựng nền âm nhạc hiện thực xã hội chủ nghĩa dân tộc và hiện đại
- Hát ru:
Là thể loại dùng để ru trẻ ngủ Lần đầu tiên cảm nhận được hơi ấm là được nghe tiếng ru của người mẹ Hát ru là tiếng lòng người mẹ, là hạt nhân
cơ bản của gia đình Người mẹ nuôi dưỡng con khôn lớn không phải chỉ bằng dòng sữa ngọt ngào mà còn bằng những sáng tạo của mình đó là tiếng hát ru Bài hát ru đặt nền móng cho cuộc sống sinh vật và tâm hồn Lời ru là bản sắc văn hóa dân tộc
“Âm điệu của hát ru khá phong phú Hát ru của mỗi dân tộc lại có những âm điệu ru mang âm hưởng khác nhau Những bài hát ru ở Miền Bắc thường có nội dung ngụ ngôn Hình ảnh những con vật thân thuộc gần với cuộc sống của người nông dân như hình ảnh con cò, con vạc, con tôm, con kiến, con mèo,… được đưa vào bài hát để dỗ trẻ con ngủ Lời của các bài hát
ru này thường ở các loại thơ bốn chữ, lục bát, lục bát biến thể, song thất lục bát, bảy chữ, tám chữ,… Những bài hát ru miền Trung là những bài hát kết hợp giữa hát nói và hát ngâm, sử dụng nhiều loại thơ dân gian và thơ tự do Những bài hát ru này là tiếng nói tâm tình của các bà mẹ, các chị, các bà nên nội dung mang tính chất tâm tình, trữ tình, đôi khi mang nội dung giáo dục nhân cách, lịch sử, ca ngợi quê hương đất nước, thời sự Đó là những bài hát với nội dung nhắn gửi tâm sự của người phụ nữ, của người vợ với người chồng, của mẹ với con,… Điệu hát có nhịp điệu dịu dàng đong đưa của nhịp võng Thường sử dụng thang âm ngũ cung, thể thơ thông thường được dùng làm lời hát ru là thơ lục bát” [11,tr 22,94,111]
Thật vậy, hát ru không chỉ bày tỏ tình cảm trực tiếp đối với đứa trẻ đang ôm ru trong lòng mà nội dung hát ru còn mang tâm sự của người vợ đối
Trang 14với chồng, của người con đối với cha mẹ ông bà, hay những câu than thân trách phận hoặc giải bày nỗi niềm chua xót với tình duyên lận đận lao đao do
lễ giáo phong kiến áp đặt Lời lẽ hát ru còn để tự nói với mình về lòng chung thủy, về mối tình nghèo, về lòng hiếu thảo, về tính nhân ái, về cách dạy con,
về cách đối nhân xử thế, về những bài học rút ra từ cuộc sống,
“Thể loại hát ru hình thành từ rất sớm, được lưu truyền một cách mạnh
mẽ, dai dẳng và lâu bền từ thế hệ này sang thế hệ khác Chúng được phân
bổ đều khắp, rộng khắp trên lãnh thổ Việt Nam, từ đất tổ Hùng Vương xuống đồng bằng sông Hồng, chạy dọc theo miền duyên hải Trung Bộ, vô đến khu vực đồng bằng sông Cửu Long
Hát ru cũng có mặt lâu đời trong cộng đồng các dân tộc thiểu số, từ Đông Bắc và Tây Bắc Bộ, dài theo dải Trường Sơn, tích tụ trên các buôn làng Tây Nguyên, thẳng vô núi rừng miền Đông Nam Bộ và trong các phum sóc Khmer ” [26, tr.bìa]
Hát ru miền Bắc thường sử dụng dạng 5 âm điệu thức Bắc, sắc thái có
khi khỏe khoắn, sáng sủa, tươi vui tình tứ như trong 1 số bài như Hát ru con (Đồng bằng bắc Bộ), Hát ru (Hà Nam), Ru con (Việt Trì), có khi lại dịu dàng duyên dáng, sâu lắng như: Giọng ru (Hát ghẹo Phú Thọ), Hát ru (Phú Thọ)
Hát ru miền Trung đặc biệt là vùng Bình - Trị - Thiên, gọi hát ru là Hát
ru con, thường sử dụng trên thơ lục bát, là loại diễn xướng cá nhân đơn lẻ, lời chứa đựng nhiều tâm trạng và thường bộc lộ cảm xúc của người mẹ đang ru con ngủ Nhịp điệu chậm rãi, sắc thái thiết tha dịu dàng, đều đặn chất chứa nỗi buồn
Ở miền Nam, thể loại hát ru được gọi là Hát đưa em hoặc Hát ầu ơ Chúng mang sắc thái âm nhạc độc đáo Nhịp điệu lúc khoan thai, buông lơi rơi đều theo nhịp võng, tao nôi và khi dỗ đứa trẻ khóc thì dồn dập, khẩn