Pháp luật thi hành án hình sự việt nam về bảo vệ quyền đối với nhóm phạm nhân là người chưa thành niên

- Điều 1 Công ước quốc tế về quyền trẻ em được Đại hội đồng Liên Hợp quốc thông qua ngày 20/11/1989 có ghi: “Trong phạm vi Công ước này, trẻ em có nghĩa là người dưới 18 tuổi, trừ trường

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

-HỌC PHẦN: LUẬT THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ

ĐỀ TÀI:

PHÁP LUẬT THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ BẢO VỆ

QUYỀN ĐỐI VỚI NHÓM PHẠM NHÂN LÀ NGƯỜI CHƯA THÀNH

NIÊN

Hà Nội, năm 2022

MỤC LỤC

1 Khái quát về người chưa thành niên

- Người chưa thành niên là người chưa phát triển, hoàn thiện đầy đủ về thể chất, tinh thần và nhân cách, chưa có đầy đủ quyền lợi và nghĩa vụ của một công dân Pháp luật ở mỗi quốc gia có quy định độ tuổi cụ thể của người chưa thành niên

- Điều 1 Công ước quốc tế về quyền trẻ em được Đại hội đồng Liên Hợp quốc thông qua ngày 20/11/1989 có ghi: “Trong phạm vi Công ước này, trẻ em có nghĩa là người dưới 18 tuổi, trừ trường hợp luật pháp áp dụng đối với trẻ em có quy định tuổi thành niên sớm hơn”

- Theo quan niệm quốc tế:

+ Trẻ em (Child): người dưới 18 tuổi

+ Người chưa thành niên (Juvenile): người từ 15 đến 18 tuổi

+ Thanh niên (Youth): Người từ 15 đến 24 tuổi

+ Người trẻ tuổi (Young persons): Bao gồm trẻ em, người chưa thành niên và thanh niên

- Ở Việt Nam, người chưa thành niên được quy định cụ thể tại khoản 1 Điều

21 Bộ luật Dân sự 2015: “Người chưa thành niên là người chưa đủ mười tám tuổi” Tuy nhiên không phải người chưa thành niên nào cũng có thể coi là trẻ em Bởi

theo quy định tại Điều 1 Luật trẻ em 2016: “Trẻ em là người dưới 16 tuổi” -> Như

vậy, theo pháp luật Việt Nam, khái niệm người chưa thành niên có nội hàm rộng hơn trẻ em bởi người chưa thành niên bao gồm trẻ em và người từ đủ 16 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi

2 Nguyên tắc thi hành án hình sự đối với người chưa thành niên

- Căn cứ pháp lý: Theo khoản 5 Điều 4 Luật thi hành án hình sự 2019: “

Thi hành án đối với người dưới 18 tuổi chủ yếu nhằm giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh và trở thành người có ích cho xã hội”

- Ý nghĩa của nguyên tắc: Nguyên tắc này phù hợp với tâm sinh lý, những

tâm tư tình cảm khác biệt đang trong giai đoạn phát triển chỉ có ở lứa tuổi chưa thành niên, bởi:

+ Người dưới 18 tuổi là tương lai của đất nước, là độ tuổi đang diễn ra nhiều

sự thay đổi về tâm sinh lý, tò mò, thích tìm tòi, khám phá, hiếu động, thích bắt chước những điều mới lạ, dễ hành động bộc phát Bên cạnh đó, đây cũng là độ tuổi còn thiếu hiểu biết về xã hội, hạn chế trong nhận thức pháp luật -> dễ dẫn tới những hành vi lệch chuẩn, vi phạm pháp luật hình sự

+ Đây là độ tuổi trong giai đoạn dễ uốn nắn, dễ dạy bảo, dễ răn đe, dễ nhận

ra sai lầm của chính mình Việc trừng phạt hình sự đối với người dưới 18 tuổi không phải chỉ là để trừng phạt mà còn nhằm hỗ trợ người vi phạm phục hồi và tái hòa nhập cộng đồng, không để hình ảnh pháp luật tồn tại trong tâm trí các em quá

sợ hãi hoặc quá khắt khe, dễ gây ra sự bất mãn, lòng thù hận

- Mục đích của nguyên tắc: Giúp người chưa thành niên nhận thức sâu sắc

hành vi phạm tội của mình đã vi phạm các chuẩn mực và quy tắc của nhà nước và của xã hội

-> Việc áp dụng hình phạt không phải chỉ để trừng phạt người phạm tội mà còn giúp đỡ người chưa thành niên sửa chữa sai lầm, phục hồi, tái hòa nhập cộng đồng và phát triển lành mạnh, trở thành công dân có ích cho xã hội

-> Mọi biện pháp áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội được quy định trong pháp luật nước ta đảm bảo phù hợp với hoàn cảnh và tương xứng với tính chất và mức độ vi phạm của người chưa thành niên

3 Những quy định đối với phạm nhân là người chưa thành niên theo quy định của Luật thi hành án hình sự 2019

3.1 Quy định của pháp luật thi hành án hình sự về chế độ sinh hoạt và giam giữ của phạm nhân là người chưa thành niên

Xuất phát từ tính chất đặc biệt về nhân thân của của người dưới 18 tuổi (sự thiếu hoàn thiện về tâm sinh lí, vấn đề thể chất, ít trải nghiệm về cuộc sống, suy nghĩ và hành động chưa chín chắn, thấu đáo, ) nên việc áp dụng những quy định của người từ đủ 18 tuổi trở nên có vẻ là không hợp lý, thậm chí nó còn được xem là một cách áp dụng máy móc và thiếu hiệu quả Chính vì lẽ đó, pháp luật thi hành án hình sự của Việt Nam đã xây dựng những quy phạm độc lập về chế độ sinh hoạt và giam giữ của phạm nhân là người dưới 18 tuổi Những quy phạm này là hợp lý và cần thiết, vừa đảm bảo mục đích của việc thi hành án, vừa bảo vệ quyền con người

a Chế độ quản lý, giáo dục, học văn hóa, học nghề , lao động

- Phạm nhân là người dưới 18 tuổi được giam giữ theo chế độ riêng phù hợp

với sức khỏe, giới tính và đặc điểm nhân thân.

- Trại giam có trách nhiệm giáo dục phạm nhân là người dưới 18 tuổi về văn hóa, pháp luật và dạy nghề phù hợp với độ tuổi, học vấn, giới tính và sức khỏe, chuẩn bị điều kiện để họ hòa nhập cộng đồng sau khi chấp hành xong án phạt tù Thực hiện phổ cập giáo dục tiểu học và giáo dục trung học cơ sở Giáo dục tiểu học

là bắt buộc đối với phạm nhân chưa học xong chương trình tiểu học

- Phạm nhân là người dưới 18 tuổi được lao động ở khu vực riêng và phù hợp với độ tuổi; không phải làm công việc nặng nhọc, nguy hiểm hoặc tiếp xúc với các chất độc hại

Phạm nhân là người dưới 18 tuổi không bị giam chung với người từ đủ 18 tuổi trở lên Trong suốt thời gian chấp hành hình phạt tù, phạm nhân phải lao động

để thấy được trách nhiệm cần lao động, thấy được giá trị của lao động và dần hình thành thói quen lao động Nhờ lao động sản xuất mà đời sống vật chất, tinh thần của phạm nhân được nâng lên đáng kể Đồng thời cải thiện tình trạng suy kiệt, ốm đau về thể trạng Tuy nhiên, pháp luật thi hành án hình sự đặt ra những giới hạn

nhất định về lao động với người chưa đủ 18 tuổi để phù hợp quy định của Bộ luật lao động, phù hợp với đặc điểm thể chất của người dưới 18 tuổi, bảo vệ sức khỏe

họ từ những nguồn nguy hiểm Pháp luật thi hành án hình sự cũng đặc biệt quan tâm tới khả năng được thụ hưởng các quyền về giáo dục cho nhóm phạm này Cụ thể là việc quy trách nhiệm cho trại giam đảm bảo để phạm nhan là người dưới 18 tuổi được tiếp cận với giáo dục Giáo dục với độ tuổi này là vô cùng cần thiết, không những giúp họ nhận thức được phải trái đúng sai, xử sự cho đúng mực mà còn giúp học không bị tụt hậu, tạo cơ hội để phát triển, nhất là sau khi được tái hòa nhập cộng đồng

b Chế độ ăn mặc, chăm sóc y tế, sinh hoạt văn hóa, văn nghệ và vui chơi giải trí

- Phạm nhân là người dưới 18 tuổi được bảo đảm tiêu chuẩn định lượng ăn

và được chăm sóc y tế như phạm nhân là người từ đủ 18 tuổi trở lên và được tăng

thêm thịt, cá nhưng không quá 20% so với định lượng

- Ngoài tiêu chuẩn mặc và tư trang như phạm nhân là người đủ 18 tuổi trở

lên, mỗi năm phạm nhân là người dưới 18 tuổi được cấp thêm quần áo theo mẫu

thống nhất và đồ dùng cá nhân khác theo quy định

- Thời gian và hình thức tổ chức các hoạt động thể dục, thể thao, sinh hoạt văn hóa, văn nghệ, nghe đài, đọc sách, báo, xem truyền hình và các hình thức vui chơi giải trí khác phù hợp với đặc điểm của người dưới 18 tuổi

Khẩu phần ăn uống, định lượng về đồ dùng sinh hoạt phục vụ nhu cầu thiết yếu của người dưới 18 tuổi là nhiều hơn hẳn so với người từ đủ 18 tuổi trở lên Đây

là những quy phạm không chỉ hợp pháp mà còn chứa đựng cả yếu tố hợp lí Nó được lí giải trên cơ sở rằng: Đây là độ tuổi mà con người đang phát triển, nhu cầu

về dinh dưỡng, quân tư trang thiết yếu cần được bổ sung Mặc dù, người dưới 18 tuổi phải trả giá cho hành vi sai trái của họ bằng việc thi hành bản án đã có hiệu lực pháp luật do tòa án nhân danh nhà nước tuyên, nhưng điều đó không đồng nghĩa

với việc họ mất đi về các quyền con người cơ bản Họ còn là những nhóm người mang đặc điểm về nhân thân hết sức đặc biệt Nhà nước còn thể hiện thái độ đặc biệt quan tâm đối với việc tiếp cận các quyền về văn hóa, giáo dục cho nhóm người này, tạo những điều kiện thuận lợi để các em không bị bỡ ngỡ khi tái hòa nhập với cộng đồng xong khi thụ án xong

c Chế độ gặp, liên lạc điện thoại với thân nhân

- Phạm nhân là người dưới 18 tuổi được gặp thân nhân không quá 03 lần trong 01 tháng, mỗi lần gặp không quá 03 giờ Căn cứ kết quả xếp loại chấp hành

án, yêu cầu giáo dục cải tạo, thành tích lao động, học tập của phạm nhân, Giám thị trại giam quyết định kéo dài thời gian gặp nhưng không quá 24 giờ

Phạm nhân là người dưới 18 tuổi được khen thưởng thì được gặp thân nhân thêm 01 lần trong 01 tháng

- Phạm nhân là người dưới 18 tuổi được liên lạc bằng điện thoại trong nước với thân nhân không quá 04 lần trong 01 tháng, mỗi lần không quá 10 phút, có sự giám sát của cán bộ trại giam và tự chịu chi phí

- Nhà nước khuyến khích thân nhân của phạm nhân là người dưới 18 tuổi quan tâm gửi sách vở, đồ dùng học tập, dụng cụ thể dục, thể thao, vui chơi, giải trí cho phạm nhân

Số lần và thời gian gặp nhân thân của người dưới 18 tuổi cũng được ưu ái hơn hẳn so với người từ đủ 18 tuổi trở lên Việc bị hạn chế tự do và phải chịu sự giám sát chặt chẽ của trại giam sẽ làm cho nhóm người này không tránh khỏi những bức bối, khó chịu Ở độ tuổi mới lớn, có rất nhiều điều bỡ ngỡ, lạ lẫm, việc tìm nơi để tâm sự, giãi bày là vô cùng cần thiết và không có nơi làm tốt công tác tư tưởng hơn là thân nhân và gia đình Vì vậy, pháp luật thi hành án hình sự kéo dài thời gian gặp và số lần gặp thân nhân của người chưa đủ 18 tuổi nhằm giúp họ tìm kiếm được sự an ủi, động viên, hơi ấm tình thương từ gia đình; giải tỏa bớt những căng thẳng, chia sẻ những nỗi niềm tâm sự Bên cạnh đó, chính những lần gặp thân

nhân này lại tiếp thêm cho họ động lực, sự tiến bộ trong cải tạo, giáo dục để họ có thể nhanh chóng trở về với gia đình Đây là những quy định hết sức nhân văn và tiến bộ

3.2 Quy định của pháp luật thi hành án hình sự về việc giảm chấp hành

án phạt cải tạo không giam giữ đối với phạm nhân là người chưa thành niên

a Điều kiện giảm thời hạn chấp hành án

- Căn cứ pháp lý: khoản 1 Điều 102 Luật thi hành án hình sự 2019

- Điều kiện:

+ Người dưới 18 tuổi phải chấp hành được 1/4 thời hạn án phạt

+ Trong thời gian thử thách người chấp hành án đã chấp hành nghiêm chỉnh các nghĩa vụ của mình, tích cực học tập, lao động, sửa chữa lỗi lầm hoặc lập thành tích trong lao động, bảo vệ an ninh, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội được cơ quan nhà nước

có thẩm quyền khen thưởng

+ Bồi thường được một phần nghĩa vụ dân sự trong trường hợp có nghĩa vụ quân sự

b Thời gian được giảm chấp hành án:

- Căn cứ pháp lý: khoản 2 Điều 102 Luật thi hành án hình sự 2019

- Thời gian được giảm:

+ Người chấp hành án mỗi năm được xét giảm thời hạn chấp hành án 1 lần, mỗi lần có thể được giảm từ 3-9 tháng

+ Người chấp hành án có thể được giảm thời hạn chấp hành án nhiều lần nhưng phải đảm bảo thời gian thực tế chấp hành án là 2/5 mức án

+ Đặc biệt người chấp hành án là người dưới 18 tuổi nếu lập công hoặc bị bệnh hiểm nghèo thì được xét giảm ngay thời hạn chấp hành án, mức giảm mỗi lần

cao nhất là 1 năm Trường hợp đã chấp hành được 2/5 mức án thì có thể được giảm hết thời hạn còn lại

c Ý nghĩa của những quy định về việc giảm chấp hành án phạt cải tạo không giam giữ trong việc bảo vệ quyền đối với phạm nhân là người chưa thành niên

Việc giảm án cho phạm nhân: tạo cơ sở, động lực giúp phạm nhân có ý thức chấp hành tốt bản án; đồng thời tạo cho họ những suy nghĩ tích cực, họ vẫn còn cơ hội trở về cuộc sống bình thường bên ngoài xã hội Những phạm nhân là người chưa thành niên thuộc nhóm người dễ bị tổn thương trong xã hội vì vậy họ cần được bảo vệ và khuyến khích Vì sự thiếu hoàn thiện về tâm sinh lí, suy nghĩ hành động chưa chín chắn nên họ cần có những chế độ đãi ngộ đặc biệt để giáo dục suy nghĩ, giúp họ phát triển tâm lý theo chiều hướng tốt, khuyến khích, tạo động lực cho họ

3.3 Thi hành biện pháp tư pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng

- Căn cứ pháp lý: điều 141 đến điều 157 Luật thi hành án hình sự 2019

- Vai trò của các quy định pháp luật về việc thi hành biện pháp tư pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng trong việc bảo vệ quyền đối với phạm nhân là người chưa thành niên:

+ Bảo vệ quyền cơ bản của phạm nhân là người chưa thành niên; giáo dục nhận thức về đạo đức, pháp luật cho người bị kết án, giúp phát triển toàn diện về nhân cách, loại bỏ hoàn toàn những suy nghĩ tiêu cực, lệch lạc về xã hội, từ đó họ

có thể trở thành những người có ích cho cộng đồng

+ Tránh những hành vi xúc phạm, ngược đãi đối với học sinh tại trường giáo dưỡng Những người bị áp dụng biện pháp tư pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng

đã bị tước quyền tự do đi lại, cư trú, tuy nhiên họ vẫn là con người và thuộc nhóm người dễ bị tổn thương trong xã hội, cần phải được chăm sóc đặc biệt hơn Theo Đ10 ICCPR (Việt Nam cũng là thành viên): những người bị tước tự do vẫn phải

được tôn trọng về nhân phẩm, danh dự và được đối xử nhân đạo Do đó, việc quy định về vấn đề thi hành biện pháp tư pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng theo pháp luật Việt Nam là phù hợp với quy định của Công ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên

+ Bảo đảm cho phạm nhân là những người chưa thành niên có quyền được giáo dục bởi: mọi người đều có quyền được học tập, tìm hiểu văn hóa để nâng cao tri thức của mình, dù là phạm nhân cũng không ngoại lệ Điều này giúp họ có cơ hội để lĩnh hội thêm nhiều tri thức mới mẻ, nâng cao nhận thức; từ đó làm tiền đề

để giảm thiểu khả năng tiếp tục phạm tội của họ sau này Trong quá trình giáo dục phạm nhân là người chưa thành niên thì việc tạo điều kiện cho phạm nhân là những người ở độ tuổi là học sinh được tổ chức các hoạt động văn nghệ, giải trí phù hợp với lứa tuổi, có chế độ khen thưởng phù hợp giúp họ cảm thấy vui vẻ, không còn cảm giác tù túng khi bị tước tự do và sống xa gia đình

+ Bảo đảm cho phạm nhân là những người chưa thành niên có quyền được hưởng và duy trì tiêu chuẩn sống thích đáng: Điều 149 - 151, học sinh được đảm bảo về sức khỏe với chế độ chăm sóc y tế tại trường giáo dưỡng; chế độ ăn, ở, mặc được đảm bảo với mức sống tối thiểu của một con người, không bị bỏ đói, đảm bảo mức định lượng lương thực, thực phẩm cần thiết cho sự phát triển của người dưới

18 tuổi

3.4 Hoãn, tạm đình chỉ chấp hành biện pháp tư pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng

- Căn cứ pháp lý: điều 142 Luật thi hành án hình sự 2019

Theo quy định của pháp luật hiện hành, người phạm tội phải chấp hành biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng mà bị bệnh nặng, đang cấp cứu hoặc vì lý do sức khỏe khác mà không thể đi lại được và được cơ sở khám bệnh, chữa bệnh từ cấp huyện trở lên xác nhận hoặc được Thủ trưởng cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện cho phép thì được hoãn chấp hành biện pháp giáo dục tại

trường giáo dưỡng Còn đối với trường hợp học sinh trường giáo dưỡng bị bệnh nặng thì có thể được xem xét, quyết định tạm đình chỉ hấp hành biện pháp giáo dục

tại trường giáo dưỡng.

- Vai trò của việc hoãn, tạm đình chỉ việc thực hiện biện pháp tư pháp giáo dục tạo trường giáo dưỡng: tạo điều kiện để đảm bảo sức khỏe, tính mạng

cho người phải thi hành biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng mà cụ thể ở đây

là người dưới 18 tuổi

+ Trường hợp hoãn thi hành các biện pháp giáo dưỡng đối với người chưa

đủ 18 tuổi với lý do phạm nhân đang mắc bệnh nặng và phải chữa trị để đảm bảo sức khỏe và sự sống cho phạm nhân Đến khi sức khoẻ, tính mạng đã được đảm bảo thì người đó có thể chấp hành các biện pháp tư pháp tại trường giáo dưỡng

+ Trường hợp tạm đình chỉ các biện pháp giáo dưỡng đối với người phạm tội dưới 18 tuổi với lý do sức khỏe, tính mạng của trẻ chưa thành niên gặp vấn đề mà các cơ sở y tế tại trường giáo dưỡng không đảm bảo đáp ứng được thì phải tạm đình chỉ các biện pháp tư pháp để tiến hành điều trị cho trẻ dưới 18 tuổi, tránh các trường hợp xấu xảy ra, ảnh hưởng tới tính mạng của người phạm tội dưới 18 tuổi

4 Thực tiễn thi hành án đối với nhóm phạm nhân là người chưa thành niên

4.1 Thuận lợi

Trong gần một thập kỷ rưỡi vừa qua (kể từ năm 2005), nhất là từ năm 2012 đến nay, Việt Nam đã có những tiến bộ vượt bậc trong việc tổng hòa những quy định mới nhằm xây dựng một hệ thống tư pháp người chưa thành niên toàn diện, hiệu quả, thân thiện, có thể đáp ứng tốt hơn các nhu cầu của người chưa thành niên khi vi phạm pháp luật Bên cạnh đó, các cấp chính quyền, xã hội dành sự quan tâm đặc biệt đối với người chưa thành niên; đã có nhiều quy định pháp luật liên quan