skkn THIẾT kế và tổ CHỨC dạy học CHỦ đề “NHỮNG TRẬN QUYẾT CHIẾN CHIẾN lược CHỐNG NGOẠI xâm TRONG LỊCH sử dân tộc (THẾ kỷ XI XVIII) CHO học SINH lớp 10 TRUNG học PHỔ THÔNG

Nghị quyết hội nghị Trung ương II khóa VIII đã chỉ đạo mục tiêu và nhiệm vụ của giáo dục là : “nhằm xây dựng những con người và thế hệ thiết tha gắn bó với lý tưởng độc lập dân tôc và ch

BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN

1 LỜI GIỚI THIỆU

Trong bối cảnh hiện nay, sự phát triển của khoa học công nghệ hiện đại đangtạo ra những biến đổi về chất chưa từng có trong lực lượng sản xuất, đưa nhân loạitừng bước quá độ sang một trình độ văn minh mới – văn minh trí tuệ Với xu thế hộinhập và phát triển, nền giáo dục nước nhà đang đứng trước những bước đi đầythách thức Xu hướng đổi mới giáo dục đòi hỏi một cuộc cách mạng mạnh mẽ vàtáo bạo mới để có thể xây dựng một nền giáo dục đáp ứng nhu cầu của thời đại

Đảng và Nhà nước ta luôn quan tâm đến giáo dục, “coi giáo dục là quốc sách hàng đầu”, là chìa khóa mở cửa tiến vào tương lai Nghị quyết hội nghị Trung ương II khóa VIII đã chỉ đạo mục tiêu và nhiệm vụ của giáo dục là : “nhằm xây dựng những con người và thế hệ thiết tha gắn bó với lý tưởng độc lập dân tôc và chủ nghĩa xã hội, có đạo đức trong sáng, có ý chí xây dựng tổ quốc, công nghiệp hóa, hiện đại hóa, giữ gìn và phát huy những giá trị dân tộc, có năng lực tiếp thu văn hóa nhân loại, phát huy được tiềm năng dân tộc con người Việt Nam, có ý thức cộng đồng và phát huy tích cực của cá nhân, làm chủ tri thức và công nghệ hiện đại, có tư duy sáng tạo, có cá tính, tình cảm, kỉ luật, sức khỏe, là những người kết thừa xây dựng chủ nghĩa xã hội vừa “ hồng” , lại vừa “ chuyên” như lời căn dặn của chủ tịch Hồ Chí Minh.[4; 25]

Gần đây vấn đề thu hút được sự quan tâm của toàn xã hội đối với ngành giáodục và đào tạo nói chung là việc đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục nước nhà; đổimới phương pháp dạy học từ tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực người họchiện đang trở thành định hướng cơ bản nhất của giáo dục phổ thông nói chung và

bộ môn Lịch sử nói riêng

Bộ môn Lịch sử với những đặc trưng riêng, là một trong những môn học có

ưu thế trong việc phát triển con người toàn diện, góp phần thực hiện mục tiêu giáodục ở trường THPT nói chung Trong nhiều năm qua, đội ngũ giảng dạy ở cáctrường với trình độ chuyên môn nghiệp vụ vững vàng đã có đóng góp quan trọngtrong việc nâng cao chất lượng dạy học bộ môn, đặc biệt là công tác bồi dưỡngphẩm chất, giáo dục nhân cách cho học sinh

Tuy nhiên, cũng phải thừa nhận một thực tế đáng lo ngại là hiện nay nhiều học sinhđang “ thờ ơ”, hay “ quay lưng lại với bộ môn lịch sử”, “ coi môn lịch sử là mônhọc phụ” Sự yêu thích bộ môn cũng như chất lượng học tập bộ môn đang

1

có chiều hướng giảm sút Nguyên nhân của tình trạng trên do tập hợp của nhiều yếu

tố, trong đó có hạn chế cả về nội dung và phương pháp dạy học Vì vậy, việc dạy vàhọc lịch sử ở các bậc học nói chung, đặc biệt ở bậc THPT nói riêng đang rất cần đổimới vê nội dung và phương pháp

Đổi mới về nội dung dạy học lịch sử không phải là thay đổi nội dung các sựkiện lịch sử hay đơn thuần chỉ là việc tăng hay giảm về dung lượng các sự kiện màđiều quan trọng là phải luôn làm mới kiến thức cho học sinh, tạo ra tư duy lịch sửmềm dẻo, sự thấu hiểu và khả năng vận dụng các tri thức lịch sử, tạo ra phong cáchọc lịch sử là hiểu biết, khám phá và sáng tạo Đối với các học sinh học sinh THPTbên cạnh việc dạy những bài học trong sách giáo khoa, rất cần có những tiết dạyhọc theo chủ đề nhằm bồi dưỡng, mở rộng và nâng cao kiến thức, đồng thời giảm

áp lực về số lượng kiến thức mà nâng cao khả năng hứng thú trong học tập mônlịch sử cho học sinh từ đó giúp các em tối ưu hóa các nhiệm vụ trong học tập Nộidung dạy học chủ đề không dừng lại ở việc biết lịch sử mà nâng cao trình độ nhậnthức lịch sử, tức là hiểu và vận dụng kiến thức các em đã học vào việc giải quyếtcác vấn đề các em đang học và sẽ học, đồng thời gắn kiến thức đã học vào giảiquyết các vấn đề thực tiễn đòi hỏi Do đó sẽ góp phần phát triển tư duy nói chung

và tư duy lịch sử nói riêng

Đổi mới về nội dung phải đi liền với đổi mới về phương pháp, nhưng cầnnhấn mạnh vai trò quyết định của phương pháp học tập Để tổ chức dạy học chủ đề

ở các trương THPT một cách hiệu quả, giáo viên phải có những biện pháp thíchhợp để khơi gợi hứng thú cho học sinh, phát huy tính tích cực, chủ động, phát triểncác phẩm chất thông minh, sáng tạo của người học nhằm tạo ra khả năng tự giáodục, tự học, tự nghiên cứu

Chính vì thế, người thầy giáo lịch sử cần phải nỗ lực không chỉ trau dồi kiếnthức, mà phải thực sự là tấm gương về đạo đức, đồng thời phải đổi mới phươngpháp tích cực phù hợp với bộ môn để truyền lửa và xây dựng tình yêu lịch sử chohọc sinh, nâng cao chất lượng bộ môn và lấy lại vị thế môn học trong hệ thốnggiáodục

Để thực hiện được vấn đề đặt ra đó, yêu cầu giáo viên là thông qua các bàigiảng và đặc biệt là quá trình thiết kế và tổ chức dạy học hiệu quả của giáo viên cóthể định hướng được và khơi dậy, phát huy được năng lực nhận thức của học sinhngay từ lớp đầu cấp học- Lớp 10 Đặc biệt trong khóa trình lịch sử lớp 10 có mộtlợi thế là một phần kiến thức rất hấp dẫn, dễ lôi cuốn và xây dựng tình cảm lịch sửdân tộc cho học sinh - nội dung lịch sử các trận quyết chiến chiến lược chống ngoại

2 xâm từ thế kỷ XI đến thế kỷ XVIII Đây là một nội dung lịch sử quan trọng, khôngchỉ nằm trong nội dung kiến thức cơ bản, ôn tập thi olympic, thi học sinh giỏi mà

quan trọng hơn, chính lịch sử các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm từ thế kỷ XIđến thế kỷ XVIII sẽ giúp học sinh định hướng lòng yêu nước, niềm tin, niềm tự hào

về một quá khứ hào hùng của dân tộc, thông qua đó, học sinh hình thành đượckhông chỉ năng lực nhận biết mà còn có năng lực đánh giá, phân tích qua nghệ thuậtquân sự của cha ông ta, thấy được sự sáng tạo của người Việt trong các cuộc đấutranh chống giặc ngoại xâm, từ đó có những vận dụng cần thiết cho cuộc sống hiệntại, góp phần hình thành các năng lực nhận thức cho học sinh

2.TÊN SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

“THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC CHỦ ĐỀ “NHỮNG TRẬN QUYẾT CHIẾN CHIẾN LƯỢC CHỐNG NGOẠI XÂM TRONG LỊCH SỬ DÂN TỘC (THẾ KỶ XI-XVIII) CHO HỌC SINH LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG”

3 TÁC GIẢ SÁNG KIẾN

4 CHỦ ĐẦU TƯ TẠO RA SÁNG KIẾN:

5 LĨNH VỰC ÁP DỤNG SÁNG KIẾN

- Chương trình lịch sử lớp 10 gồm các bài:

+ Bài 19: Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm thế kỉ X-XV

+ Bài 23: Phong trào Tây Sơn và sự nghiệp thống nhất đất nước bảo vệ tổ quốc cuối thế kỉ XVIII

6 NGÀY SÁNG KIẾN ĐƯỢC ÁP DỤNG LẦN ĐẦU HOẶC ÁP DỤNG THỬ: Tháng 1/2018

7 MÔ TẢ BẢN CHẤT CỦA SÁNG KIẾN

3

PHẦN I: NỘI DUNG Chương 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌCTHEO CHỦ ĐỀ TRONG MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

1.1 Cơ sở lí luận và xuất phát của đề tài

1.1.1.Một số khái niệm, thuật ngữ cơ bản sử dụng trong đề

tài * Thiết kế và thiết kế (dạy học) chủ đề

Theo từ điển Tiếng Việt của tác giả Hoàng Phê, thiết kế là lập tài liệu, kĩthuật toàn bộ bao gồm các bản tính toán và xây dựng được thực thi trong quá trìnhhoàn thiện nội dung Bởi vậy thiết kế mang nội dung thiết kế ý tưởng và xây dựngchi tiết đưa ra giúp quá trình thực hiện tiến trình công việc khoa học

Trong dạy học, thiết kế chủ đề là một quá trình người giáo viên xây dựng nộidung bài dạy phù hợp với trọng tâm kiến thức chương trình đồng thời đưa ra những

ý tưởng tổ chức tiến trình bày học mang yếu tố linh hoạt

Bởi vậy, việc thiết kế chủ đề, xây dựng tiến trình dạy học và tổ chức thực hiện chủ

đề hoàn toàn linh hoạt, giao quyền chủ động cho giáo viên, không khuôn mẫu,cứng nhắc mang tính sáng tạo và đổi mới

*Dạy học theo chủ đề

Nếu thiết kế là một khâu lên ý tưởng cả về nội dung và hình thức bài dạy thì

tổ chức dạy học chính là quá trình cụ thể hóa nội dung bài dạy theo các kĩ thuật vàphương pháp dạy học linh hoạt Tổ chức là một hoạt động có tính mục đích củagiáo viên trong tiến trình dạy học trên lớp nhằm điều khiển các hoạt động nhậnthức của học sinh Tiến hành tổ chức một giờ học như thế nào, các hoạt động dạyhọc ra sao…, tất cả đều phụ thuộc vào sự định hướng, điều khiển của người giáoviên

Trong một chủ đề có nhiều tiết học thì có thể soạn chung, không phải tách ratheo từng tiết, không phải lặp lại những phần chung (như: mục tiêu chủ đề, yêu cầuchuẩn kiến thức, kỹ năng, thái độ những nội dung này chỉ ghi một lần nhưng đãphản ánh đầy đủ cho cả chủ đề)

Khái niệm “ chủ đề” ( subject) được sử dụng phổ biến trong các lĩnh vực

nhất là văn học Theo từ điển Tiếng Việt, chủ đề là nội dung chủ yếu, nổi bật được

đề cập đến Ở góc độ văn học, chủ đề là vấn đề chủ yếu, trung tâm, là phương diện

Dạy học theo chủ đề là hình thức tìm tòi những khái niệm, tư tưởng, đơn vị kiến thức, nội dung bài học, chủ đề,… có sự giao thoa, tương đồng lẫn nhau, dựa trên cơ sở các mối liên hệ về lí luận và thực tiễn được đề cập đến trong các môn học hoặc các hợp phần của môn học đó (tức là con đường tích hợp những nội dung

từ một số đơn vị, bài học, môn học có liên hệ với nhau) làm thành nội dung học trong một chủ đề có ý nghĩa hơn, thực tế hơn, nhờ đó học sinh có thể tự hoạt động nhiều hơn để tìm ra kiến thức và vận dụng vào thực tiễn

Dạy học theo chủ đề là sự kết hợp giữa mô hình dạy học truyền thống và hiện đại, ở đó giáo viên không dạy học chỉ bằng cách truyền thụ (xây dựng) kiến thức mà chủ yếu là hướng dẫn học sinh tự lực tìm kiếm thông tin, sử dụng kiến thức vào giải quyết các nhiệm vụ có ý nghĩa thực tiễn

Dạy học theo chủ đề là một mô hình mới cho hoạt động lớp học thay thế cho lớp học truyền thống (với đặc trưng là những bài học ngắn, cô lập, những hoạt động lớp học mà giáo viên giữ vai trò trung tâm) bằng việc chú trọng những nội dung học tập có tính tổng quát, liên quan đến nhiều lĩnh vực, với trung tâm tập trung vào học sinh và nội dung tích hợp với những vấn đề, những thực hành gắn liền với thực tiễn

Với mô hình này, học sinh có nhiều cơ hội làm việc theo nhóm để giải quyết những vấn đề xác thực, có hệ thống và liên quan đến nhiều kiến thức khác nhau Các em thu thập thông tin từ nhiều nguồn kiến thức

Việc học của học sinh thực sự có giá trị vì nó kết nối với thực tế và rèn luyện được nhiều kĩ năng hoạt động và kĩ năng sống Học sinh cũng được tạo điều kiện minh họa kiến thức mình vừa nhận được và đánh giá mình học được bao nhiêu và giao tiếp tốt như thế nào.Với cách tiếp cận này, vai trò của giáo viên chỉ là người hướng dẫn, chỉ bảo thay vì quản lý trực tiếp học sinh làm việc

Dạy học theo chủ đề ở bậc trung học là sự cố gắng tăng cường tích hợp kiến thức, làm cho kiến thức có mối liên hệ mạng lưới nhiều chiều; là sự tích hợp vào nội dung những ứng dụng kĩ thuật và đời sống thông dụng làm cho nội dung học có

5

ý nghĩa hơn, hấp dẫn hơn Một cách hoa mỹ; đó là việc “thổi hơi thở” của cuộc sống vào những kiến thức cổ điển, nâng cao chất lượng “cuộc sống thật” trong các bài học

Theo một số quan điểm, dạy học theo chủ đề thuộc về nội dung dạy học chứ không phải là phương pháp dạy học nhưng chính khi đã xây dựng nội dung dạy học theo chủ đề, chính nó lại tác động trở lại làm thay đổi rất nhiều đến việc lựa chọn phương pháp nào là phù hợp, hoặc cải biến các phương pháp sao cho phù hợp với

nó

Vì là dạy học theo chủ đề nên căn bản quá trình xây dựng chủ đề tạo ra quá trình tích hợp nội dung (đơn môn hoặc liên môn) trong quá trình dạy

*Thiết kế chủ đề lịch sử

Chủ đề lịch sử là những vấn đề nổi bật, quan trọng rút ra từ các giai đoạn (thời kì)

lịch sử hay từ hệ thống các sự kiện, hiện tượng lịch sử có mối quan hệ mật thiết vớinhau Lịch sử là những gì đã diễn ra, tồn tại khách quan ngoài ý muốn của conngười Lịch sử xã hội loài người là lịch sử của tất cả các quốc gia, dân tộc và cộngđồng người Các sự kiện lịch sử bản thân nó rất phong phú, đa dạng, nhưng có mốiquan hệ mật thiết với nhau, nổi bật là quan hệ lịch đại và đồng đại Vì thế khi xemxét các sự kiện, hiện tượng lịch sử phải vừa nhìn thấy các nét đặc trưng riêng của

nó, vừa đặt nó trong cái chung thống nhất với các sự kiện khác để thấy tính liên tục,

kế thừa và phát triển của lịch sử

Khi dạy học lịch sử, “ người giáo viên phải luôn chú ý đến mối quan hệ ngang dọc, trước sau của các vấn đề lịch sử cũng như mối quan hệ ngang, nội tại giữa các mặt chính trị, kinh tế, văn hóa để cung cấp cho học sinh những tri thức lịch sử khoa học mang tính hệ thống và hoàn chỉnh” [21,141] Việc sắp xếp kiến

thức lịch sử theo từng chủ đề sẽ làm rõ được mối quan hệ đó giữa các sự kiện, hiệntượng lịch sử

Thiết kếchủ đề lịch sử là sự sáng tạo nội dung bài dạy trên cơ sở những sự

kiện, hiện tượng có mối quan hệ mật thiết với nhau

Trong xu thế đổi mới giáo dục hiện nay, người ta thường nhấn mạnh đếnnhững quan điểm dạy học tích cực, nâng cao tính tự lực của học sinh trong quátrình học tập bằng nhiều biện pháp, hình thức dạy học khác nhau trong đó có dạyhọc theo chủ đề Dạy học theo chủ đề là xây dựng một nội dung học thành một kếtcấu chặt chẽ, logic theo một hệ thống chứ không thành những bài học rời rạc Học

6 sinh phải tự tìm tòi các kiến thức thực tế liên quan đến nội dung và vận dụng kiến thức vào giải quyết các nhiệm vụ học tập

Các chủ đề dạy học thường có sự tích hợp liên môn làm cho nội dung học có

ý nghĩa hơn, thực tế hơn và học sinh có thể tự hoạt động nhiều hơn để tìm ra kiếnthức và vận dụng vào thực tiễn Xu thế phát triển của khoa học ngày nay là tiếp tụcphân hóa sâu, song song với tích hợp liên môn, liên ngành ngày càng rộng Việcgiảng dạy các môn khoa học trong nhà trường phải phản ánh sự phát triển hiện đạicủa khoa học

Khác với quá trình nhận thức trong nghiên cứu khoa học, quá trình nhận thứctrong học tập không nhằm phát hiện ra những điều loài người chưa biết mà nhằmphát hiện lại những tri thức loài người đã tích lũy được Trong học tập, học sinhcũng phải khám phá những hiểu biết mới đối với bản thân thì các em mới ghi nhớ,thông hiểu và vận dụng được Tuy nhiên, hoạt động học tập không phải là quá trình

mò mẫm tự phát mà là quá trình hoạt động có sự hướng dẫn của giáo viên Nghệthuật của người giáo viên chính là làm thế nào khi trang bị kiến thức cho học sinh,dẫn dắt các em tuần tự đến những nhiệm vụ ngày càng phức tạp thêm và đồng thờichuẩn bị cho các em hoàn thành những nhiệm vụ này, nhưng phải tính toán sao choviệc giải quyết mỗi nhiệm vụ mới đòi hỏi ở học sinh lao động tự lực và suy nghĩcăng thẳng tương đương với khả năng đặc biệt mà lứa tuổi và cá thể của học sinhcho phép trong những điều kiện cụ thể của dạy học

Đối với bộ môn lịch sử ở trường THPT, bên cạnh những bài học quy địnhtrong chương trình sách giáo khoa, rất cần xây dựng các chủ đề nhằm bồi dưỡng,

mở rộng và nâng cao kiến thức lịch sử ( cả về nội dung và phương pháp) để giúpcác em tối ưu hóa nhiệm vụ học tập của mình Nội dung các chủ đề không dừng lại

ở biết lịch sử mà nâng cao trình độ nhận thức lịch sử, tức là hiểu và vận dụng cáckiến thức mà các em đã học vào giải quyết các vấn đề thực tiễn đòi hỏi Từ đó sẽgóp phần phát triển tư duy nói chung, đề cập đến mọi lĩnh vực, đời sống xã hội conngười, do đó chủ đề lịch sử cũng rất đa dạng, phong phú

*Căn cứ vào nội dung, chương trình lịch sử ở trường phổ thông, chúng ta có

thể phân loại các dạng chủ đề thường gặp như sau:

Chủ đề về các nhân vật

lịch sử

Chủ đề thường đi sâu vào cuộc đời, sự nghiệp,

đóng góp của nhân vật, đánh giá về nhân vật –

7 những đại biểu điển hình của một giai cấp, một tập đoàn xã hội hay những nhân vật kiệt xuất của lịch

sử dân tộc mà tên tuổi của họ thường gắn liền với các chiến công hiển hách làm rạng rỡ lịch sử dân tộc

Chủ đề về các cuộc

khởi nghĩa, kháng

chiến

Chủ đề thường đi sâu vào những cuộc kháng

chiến, khởi nghĩa tiêu biểu trong cuộc kháng chiếnchống ngoại xâm của dân tộc, đặc biệt là nhữngtrận thắng có ý nghĩa quyết định làm nổi bật nghệthuật đánh giặc tài giỏi của cha ông Chủ đề này cókhi được lồng ghép gắn với các nhân vật lịch sử

Chủ đề về đời sống kinh

tế vật chất

Chủ đề nói về quá trình cải tiến công cụ lao động,

hoạt động sản xuất của con người, những thành tựucủa con người trong quá trình chế ngự thiên nhiên,trong lao động sáng tạo sản xuất ra của cải vật chất

và ý nghĩa của những thành tựu đó

Chủ đề về thành tựu

văn hóa tinh thần

Đề cập đến các thành tựu văn hóa do con ngườisáng tạo ra trong tiến trình lịch sử, các di sản vănhóa vật thể và phi vật thể, các tôn giáo, tín ngưỡngdân gian, lễ hội truyền thống…

Chủ dềvề đấu tranh

ngoại giao

Đề cập đến đường lối chính sách ngoại giao từngthời kì, sự liên hệ, đánh giá quá trình đấu tranhngoại giao trong một giai đoạn

8

- Nội dung chủ đề “Những trận quyết chiến chống ngoại xâm của lịch sử dân

tộc (thế kỉ XI- XVIII)” nằm trong nội dung chủ đề các cuộc khởi nghĩa và kháng

chiến của lịch sử dân tộc Trong nội dung chủ đề xây dựng, tác giả tập trung vào

những trận chiến quan trong tác động và có ý nghĩa lớn trong tiến trình lịch sử Việt Nam thời kì phong kiến độc lập

*Trận quyết chiến chiến lược

Các cuộc chiến tranh giữ nước và giải phóng dân tộc của ông cha đều kết thúc thắng lợi bằng một trận quyết chiến chiến lược

Tùy theo so sánh lực lượng và hoàn cảnh cụ thể, của các cuộc kháng chiến,những trận quyết chiến chiến lược diễn ra hết sức khác nhau, với những hình thứcphong phú và hầu như không có trận nào giống trận nào Nhưng nhìn chung trậnquyết chiến chiến lược là lúc dân tộc ta tập trung tất cả sự nỗ lực của mình để giànhthắng lợi có ý nghĩa quyết định về mặt quân sự, tiêu diệt thật nhiều sinh lực địch,làm thất bại mọi cố gắng chiến tranh và âm mưu thủ đoạn của kẻ thù, đánh bại ý chíxâm lược của chúng

Mức độ thắng lợi của các trận quyết chiến chiến lược phản ánh thắng lợi chung của toàn bộ cuộc chiến tranh và là cơ sở có ý nghĩa quyết định để kết thúc chiến tranh bằng biện pháp chính trị, ngoại giao khéo léo và mềm dẻo đảm bảo giữ vững độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ

1.1.2 Cơ sở xuất phát của việc thiết kế và tổ chức dạy học theo chủ đề trong dạy học ở trường THPT

- Xuất phát từ mục tiêu giáo dục ở trường THPT hiện nay

Mục tiêu giáo dục là cái “đích” phải nhằm tới để đạt những kết quả trong sựhình thành và phát triển nhân cách HS, bao gồm các mặt trí - đức - thể - mĩ Nóphải được xây dựng trên cơ sở lí luận và thực tiễn, tuân thủ những nguyên tắc: Đápứng mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, xuất phát từ vị trí, chức năng, nhiệm vụ củacác bậc, cấp giáo dục, kế thừa di sản giáo dục của dân tộc và nhân loại; định hướngxây dựng kế hoạch dạy học, xây dựng chương trình, SGK… theo quy định về giáodục

Trên cơ sở đó, mục tiêu của bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông là nhằm giúp HS có được những kiến thức cơ bản, cần thiết về lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới; góp phần hình thành thế giới quan khoa học, giáo dục HS lòng yêu quê

hương, đất nước, truyền thống dân tộc, cách mạng; bồi dưỡng năng lực tư duy hành động, thái độ ứng xử đúng đắn trong đời sống xã hội

9

- Xuất phát từ đặc trưng của việc dạy học Lịch sử ở trường THPT

Lịch sử là những sự việc cụ thể diễn ra trong quá khứ Đó là kết quả hoạt động của con người trong không gian và thời gian xác định, trong những điều kiện

cụ thể Do đó, khác với tri thức của nhiều bộ môn khoa học khác, tri thức lịch sử

mang tính quá khứ; tính không lặp lại; tính cụ thể; tính hệ thống (tính logic lịch sử); tính thống nhất giữa “sử” và “luận”

Từ những đặc điểm cơ bản trên của tri thức lịch sử nó có ảnh hưởng và quyếtđịnh đến việc dạy – học lịch sử Vì tri thức lịch sử mang tính quá khứ và không lặplại cho nên trong quá trình học tập, học sinh không thể trực tiếp quan sát (trực quansinh động) đối tượng như các môn khoa học tự nhiên, không thể tiến hành trongphòng thí nghiệm dựng lại hiện thực lịch sử quá khứ Nhận thức của HS trong họctập lịch sử cũng tuân theo quy luật chung của quá trình nhận thức bắt đầu tự nhậnthức cảm tính đến nhận thức lý tính Tuy nhiên, trong quá trình học tập lịch sử họcsinh nhận thức lịch sử thông qua các phương pháp tiếp cận nội dung bài học khácnhau Bởi vậy, quá trình thiết kế và tổ chức dạy học theo chủ đề của bộ môn Lịch

sử ở trường THPT là yếu tố vô cùng quan trọng giúp định hướng quá trình tiếp thu

và bổ sung cách nhận thức lô gic đối với lịch sử tránh tình trạng “ hiện đại hóa” lịch

sử Khi xây dựng chủ đề lịch sử, giáo viên và học sinh sẽ được trải nghiệm vớinhững phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực giúp quá trình tiếp nhận tri thứckhông mang tính áp đặt từ đó sẽ giúp quá trình định hướng và tiếp nhận tri thứcmang tính khách quan

- Xuất phát từ định hướngđổi mới phương pháp dạy học ở trường THPT hiện nay chuyển từ tiếp cận nội dung sang phát triển năng lực người học

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện

giáo dục và đào tạo xác định: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học”; “Tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời” [2;80-81] Theo tinh thần đó, các yếu tố của quá trình giáo dục

trong nhà trường trung học cần được tiếp cận theo hướng đổi mới Trong đó, đổi

10 mới phương pháp dạy học từ tiếp cận nội dung sang dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học được coi là yếu tố quan trọng

Dirk Schneckenberg & Johannes Wildt và các cộng sự nghiên cứu đã môhình hóa quy trình hình thành, phát triển NLHS và NL nghề trải qua 7 nấc thangsau [8,10]:

1 - Tiếp nhận KT/thông tin (khởi đầu của HĐ dạy – học);

2 - Xử lí KT/thông tin (thể hiện sự hiểu biết của mỗi HS qua HĐ); 3 - Áp dụng/vận dụng KT (thể hiện khả năng của mỗi HS khi tham gia HĐ);

4 - Thái độ (biểu hiện qua hành động, hành vi cụ thể của HS khi tham gia HĐ);

5 - Khi HS kết hợp được cả 4 nấc thang trên→ tạo thành NL;

Để có sự chuyên nghiệp ở một lĩnh vực, nội dung nào đó thì người học cònphải bổ sung thêm nhiều NL hợp lại, kết hợp học hỏi thêm nhiều kinh nghiệm mới

sẽ hình thành NL nghề nghiệp

6 - Thể hiện tính trách nhiệm để tạo nên sự chuyên nghiệp, thành thạo; 7 - Kếthợp với kinh nghiệm/qua trải nghiệm để hình thànhNL nghề nghiệp

Sơ đồ về các nấc thang trong quá trình hình thành, phát triển NL

(theo Dirk Schneckenberg & Johannes Wildt, 2006)

Nhìn vào sơ đồ trên, khi GV thiết kế các nhiệm vụ học tập trong một bài học/chủ đề theo hướng phát triển NLHS sẽ phải bao quát được các mức độ NL từ

11 thấp đến cao Đồng thời, việc xây dựng công cụ đánh giá cho mỗi HĐ cũng phải có tiêu chí cụ thể để đảm bảo đo lường được sự phát triển NL của mỗi đối tượng HS

Phương pháp dạy học theo quan điểm phát triển năng lực không chỉ chútrọng tính tích cực hoá học sinh về hoạt động trí tuệ mà còn chú ý rèn luyện nănglực GQVĐ gắn với những tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp, đồng thời gắnhoạt động trí tuệ với hoạt động thực hành, thực tiễn Tăng cường việc học tập trongnhóm, đổi mới quan hệ giáo viên – học sinh theo hướng cộng tác có ý nghĩa quantrọng nhằm phát triển năng lực xã hội cho HS

Bộ Giáo dục và Đào tạo (GDĐT) đã giao quyền tự chủ xây dựng và thực hiện

kế hoạch giáo dục, phát huy vai trò sáng tạo của nhà trường và giáo viên; chỉ đạocác cơ sở giáo dục trung học, tổ chuyên môn và giáo viên chủ động, linh hoạt trongviệc xây dựng kế hoạch giáo dục định hướng phát triển năng lực học sinh phù hợpvới điều kiện thực tế của nhà trường, địa phương và khả năng của học sinh Từ nămhọc 2013- 2014, các trường phổ thông được giao quyền tự chủ trong việc xây dựng

và triển khai kế hoạch giáo dục dựa vào mục tiêu giáo dục quy định trong chươngtrình góp phần nâng cao chất lượng giáo dục, phù hợp với điều kiện cụ thể của nhàtrường theo tinh thần các văn bản chỉ đạo của Bộ GDĐT:

Công văn số3535/BGDĐT- GDTrH ngày 27 tháng 5 năm 2013 về việcHướng dẫn triển khai thực hiện phương pháp “Bàn tay nặn bột” và các phươngpháp dạy học tích cực khác; Công văn số 791/HD-BGDĐT ngày 25 tháng 6 năm

2013 về việc hướng dẫn thí điểm phát triển chương trình giáo dục nhà trường phổthông; Công văn số 5555/BGDĐT-GDTrH ngày 08 tháng 10 năm 2014 về việchướng dẫn sinh hoạt chuyên môn về đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra,đánh giá; tổ chức và quản lí các hoạt động chuyên môn của trường trung học/trungtâm giáo dục thường xuyên qua mạng; các công văn hướng dẫn thực hiện nhiệm vụgiáo dục trung học hằng năm

Theo đó, thay cho việc dạy học đang được thực hiện theo từng bài/tiết trongsách giáo khoa như hiện nay, GV căn cứ vào chương trình và sách giáo khoa hiệnhành, lựa chọn nội dung để xây dựng các chủ đề dạy học trong mỗi môn học và cácchủ đề tích hợp liên môn phù hợp với việc sử dụng phương pháp dạy học tích cựctrong điều kiện thực tế của nhà trường Trên cơ sở rà soát chuẩn kiến thức, kĩ năng,thái độ theo chương trình hiện hành và các hoạt động học dự kiến sẽ tổ chức chohọc sinh theo phương pháp dạy học tích cực, xác định các năng lực và phẩm chất

có thể hình thành cho học sinh trong mỗi chuyên đề đã xây dựng

Các kiến thức dạy học theo chủ đề có thể nằm ở chương trình của các lớp

12 khác nhau và đều có thể được lựa chọn để xây dựng thành các chủ đề dạy học thíchhợp Tùy vào điều kiện, hoàn cảnh cụ thể, nhà trường có thể xây dựng các chủ đềmang tính thiết thực cao Trong thời gian đầu, để tránh sự xáo trộn nhiều gây khókhăn cho việc thực hiện kế hoạch giáo dục chung, nhà trường có thể chọn các nộidung kiến thức liên môn nằm trong chương trình của một lớp để xây dựng chủ đềdạy học tích hợp liên môn, đảm bảo hoàn thành chương trình môn học của khối đótrong năm học Trong những năm học tiếp theo, trên cơ sở các chủ đề tích hợp liênmôn đã được xây dựng và thực hiện, nhà trường tiếp tục mở rộng xây dựng các chủ

đề tích hợp liên môn trong toàn bộ kế hoạch giáo dục nhà trường

Trước yêu cầu đổi mới trên, trong DHLS đổi mới phương pháp dạy học theo

định hướng phát triển năng lực HS tức là ngoài việc giúp HS nắm được những trithức khoa học cơ bản của bộ môn còn rèn luyện cho các em các kĩ năng học tập cơbản, giáo dục phẩm chất đạo đức đáp ứng được yêu cầu thực tiễn cuộc sống vàchuẩn đầu ra của cấp học Mặt khác, trong DHLS năng lực giải quyết vấn đề đượccoi là một trong những năng lực chuyên biệt cần hình thành và phát triển cho ngườihọc Vì vậy, thiết kế và tổ chức dạy học theo chủ đề trong dạy học lịch sử để pháttriển năng lực học sinh là một trong những phương pháp đáp ứng được yêu cầu đổimới trên

1.1.3 Đặc điểm tâm lí học sinh THPT khi học tập lịch sử theo chủ đề Đối tượng

dạy học ở trường THPT là các em học sinh tuổi từ 16 đến 18 Đây là lứa tuổi cónhững biến đổi tâm lí lớn so với cấp THCS Ở tuổi này, khả năng nhận thức của các

em sẽ có sự biến đổi sâu sắc về “ chất” và “ lượng” Đặc biệt, trình độ tư duy đãphát triển với khả năng lí luận, tư duy trừu tượng độc lập và khả năng sáng tạo Các

em đã biết phân tích những nội dung chính của những khái niệm trừu tượng, nắmđược mối quan hệ nhân quả trong các sự kiện, hiện tượng lịch sử Nếu ở cấp THCS,nhận thức của các em mang tính cụ thể và cảm tính, thì sang cấp THPT, tính năng

động và độc lập cao trở thành đặc trưng cơ bản nhất

Mặt khác, bước vào lớp 10, các em đã ý thức rất rõ về nghề nghiệp tương lai.Với đa số học sinh, nếu môn học nào không nằm trong khối thi đại học thì rất khóyêu cầu các em chuyên tâm học tập Một bộ phận khác chỉ có nhu cầu học hết cấpIII hoặc không có hứng thú học tập thưc sự với bộ môn Sự đa dạng về đối tượngđặt ra yêu cầu đối với giáo viên phải đảm bảo cung cấp kiến thức cơ bản, tối thiểu(chuẩn) cho đa số học sinh Đồng thời, phải tạo điều kiện cho những học sinh khágiỏi, có hứng thú với bộ môn có điều kiện học tập tốt trên cơ sở những kiến thức “chuẩn” đó

13

Do đó, tiến hành hoạt động dạy học với học sinh THPT có ưu thế hơn, đồng thời cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với giáo viên trong việc làm như thế nào để tổ chức giờ dạy có hiệu quả Đây là cơ sở để đảm bảo việc thực hiện chuẩn kiến thức song song với việc đảm bảo tính vừa sức trong dạy học

Như vậy, cơ sở xuất phát của đề tài là từ mục tiêu giáo dục, đặc trưng môn học, đặc điểm tâm lí học sinh và yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học, nâng cao chất lượng bộ môn trong bối cảnh hiện nay, hướng đến mục tiêu là làm thế nào để cung cấp cho học sinh những kiến thức khoa học, cơ bản và cần thiết để trang bị chocác em trước khi bước vào đời

Với đặc điểm tâm lí chung của học sinh THPT và yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay việc tổ chức và thiết kế hoạt động dạy học theo chủ đề sẽ giúp các em học

sinh say mê tìm hiểu kiến thức, tự giác học tập và tìm kiếm tri thức cho bản thân từ

đó chủ động lĩnh hội tri thức một cách hiệu quả Đồng thời, thông qua hình thức tổ chức dạy học theo chủ đề học sinh sẽ được làm theo sở thích của bản thân với sự định hướng và hướng dẫn của giáo viên Bởi vậy, nếu trong một giờ dạy, giáo viên hiểu rõ tâm lí học sinh từ đó sẽ giúp học sinh khai thác hiệu quả bài học đồng thời các kiến thức lĩnh hội được sẽ mang tính khách quan và thiết thực

1.1.4 Những ưu điểm của dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử ở

trường THPT

Mọi sự so sánh giữa bất kì mô hình hay phương pháp dạy nào cũng trở nênkhập khiễng bởi mỗi một mô hình hay phương pháp đều có những ưu thế hoặcnhững hạn chế riêng có

Tuy nhiên, nếu đặt ra vấn đề cho ngành giáo dục hiện nay là: Làm thế nào để nội dung kiến thức trở nên hấp dẫn và có ý nghĩa trong cuộc sống? Làm thế nào để việc học tập phải nhắm đến mục đích là rèn kĩ năng giải quyết vấn đề, đặc biệt là các vấn đề đa dạng của thực tiễn? Có phải cứ phải dạy kiến thức theo từng bài thì học sinh mới hiểu và vận dụng được kiến thức? Làm thế nào để nội dung chương trình dạy luôn được cập nhật trước sự bùng nổ vũ bão của thông tin để các kiến thức của việc học và dạy học thực sự là thế giới mới cho những người học?

Việc trả lời các câu hỏi trên đồng nghĩa với việc xác định mục tiêu giáo dục,

mô hình dạy học trong thời đại mới Đồng thời, cũng sẽ chỉ ra cho ta thấy những lợithế nhất định của từng mô hình khi áp dụng vào giảng dạy

14

Rõ ràng, nếu căn cứ vào việc tìm câu trả lời cho những câu hỏi này thì dạyhọc theo chủ đề khi so sánh với dạy học theo cách tiếp cận truyền thống hiện nay,

sẽ có những ưu điểm sau:

Dạy học theo cách tiếp cận

truyền thống hiện nay

Dạy học theo chủ đề

1- Tiến trình giải quyết vấn đề tuân

theo chiến lược giải quyết vấn đề

trong khoa học vật lý: logic, chặt chẽ,

khoa học do giáo viên (SGK) áp đặt

(G.viên là trung tâm)

1- Các nhiệm vụ học tập được giao,học sinh quyết định chiến lươc họctập với sự chủ động hỗ trợ, hợp táccủa giáo viên (Học sinh là trung tâm)

2- Nếu thành công có thể góp phần đạt

tới mức nhiều mục tiêu của môn học

hiện nay: chiếm lĩnh kiến thức mới

thông qua hoạt động, bồi dưỡng các

phương thưc tư duy khoa học và các

phương pháp nhận thức khoa học: PP

thực nghiệm, PP tượng tự, PPmô hình,

suy luận khoa học…)

2- Hướng tới các mục tiêu: chiếm lĩnhnội dung kiến thức khoa học, hiểu biếttiến trình khoa học và rèn luyện các kĩnăng tiến trình khoa học như: quan sát,thu thập thông tin, dữ liệu; xử lý (sosánh, sắp xếp, phân loại, liên hệ…thông tin); suy luận, áp dụng thựctiễn

3- Dạy theo từng bài riêng lẻ với một

thời lượng cố định

3- Dạy theo một chủ đề thống nhất được tổ chức lại theo hướng tích hợp

từ một phần trong chương trình học

4- Kiến thức thu được rời rạc, hoặc

chỉ có mối liên hệ tuyến tính (một

chiều theo thiết kế chương trình học)

4- Kiến thức thu được là các khái niệmtrong một mối liên hệ mạng lưới vớinhau

6- Kết thúc một chương học, học sinh 6- Kết thúc một chủ đề học sinh có một

15 không có một tổng thể kiến thức mới

mà có kiến thức từng phần riêng biệt

hoặc có hệ thống kiến thức liên hệ

tuyến tính theo trật tự các bài học

tổng thể kiến thức mới, tinh giản, chặtchẽ và khác với nội dung trong sáchgiáo khoa

7- Kiến thức còn xa rời thực tiễn mà

người học đang sống do sự chậm cập

nhật của nội dung sách giáo khoa

7- Kiến thức gần gũi với thức tiễn màhọc sinh đang sống hơn do yêu cầucập nhật thông tin khi thực hiện chủđề

8- Kiến thức thu được sau khi học

thường là hạn hẹp trong chương trình,

nội dung học

8- Hiểu biết có được sau khi kết thúc chủ đề thường vượt ra ngoài khuôn khổ nội dung cần học do quá trình tìm kiếm, xử lý thông tin ngoài nguồn tài liệu chính thức của học sinh

9- Không thể hướng tới nhiều mục

tiêu nhân văn quan trọng như: rèn

luyện các kĩ năng sống và làm việc:

giao tiếp, hợp tác, quản lý, điều hành,

ra quyết định…

9- Có thể hướng tới, bồi dưỡng các kĩnăng làm việc với thông tin, giao tiếp,ngôn ngữ, hợp tác

* Điểm tương đồng giữa dạy học chủ đề và dạy học truyền thống là VẪN COI

VIỆC LĨNH HỘI NỘI DUNG LƯỢNG KIẾN THỨC NỀN TẢNG, vì thế dạy họctheo chủ đề là mô hình dạy học có thể vận dụng vào thực tiển hiện nay dễ dàng hơn

một số mô hình khác Điều cần làm để có thể vận dụng nó là phải tổ chức lại một

số bài học thành một chủ đề được cho là sự tích hợp tốt hơn, có ý nghĩa thực tiễn hơn cách trình bày của sách giáo khoa mà chúng ta đang có

* Điểm khác biệt cơ bản dẫn tới nhiều khác biệt ở trên là:

Một, dạy học theo chủ đề cũng như một số mô hình tích cực khác, giáo viên

không được coi học sinh là chưa biết gì trước nội dung bài học mới mà trái lại, luônphải nghĩ rằng các em tự tin và có thể biết nhiều hơn ta mong đợi, vì thế dạy họccần tận dụng tốt đa kiến thức, kinh nghiệm, kĩ năng có sẵn của các em và khuyếnkhích khả năng biết nhiều hơn thế của học sinh về một vấn đề mới để giảm tối đathời gian và sự thụ động của học sinh trong khi tiếp nhận kiến thức mới, để tănghiểu biết lên nhiều lần so với nội dung cần dạy

Hai, dạy học theo chủ đề nhắm tới việc sử dụng kiến thức, hiểu biết vào thực

tiễn các nhiệm vụ học tập nhắm tới sự lĩnh hội hệ thống kiến thức có sự tích hợp

16 cao, tinh giản và tính công cụ cao, đồng thời hướng tới nhiều mục tiêu giáo dục tích cực khác (VD các năng lực), trong khi dạy học theo truyền thống lại coi trọng việc xây dựng kiến thức nên chỉ nhắm tới các mục tiêu được cho là quá trình này có thể mang lại

Ba, trong dạy học theo chủ đề kiến thức mới được học sinh lĩnh hội trong

quá trình giải quyết các nhiệm vụ học tập, đó là kiến thức tổ chức theo một tổng

thể mới khác với kiến thức trình bày trong tất cả các nguồn tài liệu Hơn nữa, với

việc học sinh lĩnh hội kiến thức trong quá trình giải quyết nhiệm vụ học tập, cũngmang lại một lợi thế to lớn đó là mở rộng không gian, thời gian dạy học, tinh giảnthời gian dạy, độ ứng dụng thực tế cao hơn nhiều

Bốn, với dạy học theo chủ đề, vai trò của giáo viên và học sinh cơ bản là

thay đổi và khác so với dạy học truyền thống Người giáo viên từ chỗ là trung tâmtrong mô hình truyền thống đã chuyển sang là người hướng dẫn, học sinh là trungtâm

1.1.5.Quy trình thiết kế và tổ chức dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử

ở trường THPT

Khi tổ chức dạy học theo chủ đề, GV có thể sử dụng nhiều phương pháp khác nhau nhưng hiệu quả nhất là phương pháp dạy học theo dự án Mỗi chủ đề dạy học sẽ được giải quyết trọng vẹn một vấn đề học tập Vì vậy, việc xây dựng mỗi chủ đề dạy học cần thực hiện theo quy trình như sau:

BƯỚC 1: Xác định lí do xây dựng chủ đề(xác định tên chủ đề)

Căn cứ vào nội dung chương trình và sách giáo khoa của môn học, giáo viên

có thể xác định các nội dung kiến thức liên quan với nhau được thể hiện ở một số bài/tiết hiện hành, từ đó xây dựng thành một vấn đề chung để tạo thành một chủ đề dạy học đơn môn Trường hợp có những nội dung kiến thức liên quan đến nhiều môn học, giáo viên có thể lựa chọn nội dung để xây dựng các chủ đề tích hợp, liên môn

Lí do xây dựng chủ đề sẽ tập trung vào vị trí và ý nghĩa của nội dung bài họctrong chương trình DHLS tại trường THPT Giáo viên sẽ căn cứ vào thực tế nộidung chương trình nhằm thiết kế và xây dựng những chủ đề mang nội dung logic

và phù hợp với năng lực nhận thức học sinh

Các chủ đề có thể sẽ được đưa ra hoặc gợi ý trong chương trình Tuy nhiên, các GV có thể cùng nhau xác định các chủ đề cho phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh

17 địa phương, tâm lí học sinh Để xác định lí do thiết kế chủ đề cần lưu ý những điều sau:

- Đối tượng học sinh: Cần xem xét và cân nhắc trình độ, kinh nghiệm và sở thích của học sinh để lựa chọn chủ đề sao cho phù hợp và hấp dẫn

- Năng lực định hướng phát triển cho học sinh trong chủ đề: Đó có thể lànăng lực chung và các năng lực chuyên biệt, tuy nhiên cần có sự lựa chọn các nănglực định hướng hình thành để tránh ôm đồm phát triển quá nhiều năng lực cùng mộtlúc sẽ không đạt được kết quả như mong muốn

- Các phạm vi môn học liên quan trong chủ đề: Khi xác định các chủ đề học tập không nhất thiết phải đảm bảo sự công bằng về phạm vi nội dung giữa các môn học mà chỉ cần dựa vào mực đích xây dựng chủ đề, việc giải quyết các nhiệm vụ liên quan đến chủ đề bao gồm những phạm vi kiến thức nào

- Xác định logic và mạch phát triển của chủ đề

- Xác định thời lượng cho chủ đề ( trong bao nhiêu tiết)

- Xác định cấp/lớp tiến hành dạy học chủ đề

BƯỚC 2: Xác định mục tiêu dạy học của chủ đề

Xác định mục tiêu của chủ đề bao gồm: kiến thức, kĩ năng, thái độ, địnhhướng các năng lực cần hình thành ở người học (các năng lực chung và năng lựcchuyên biệt định hướng phát triển/ hình thành cho HS khi kết thúc chủ đề)

Khi xác định mục tiêu cho phép, giáo viên có thể hoàn thành bảng sau:

Mục tiêu dạy học

Đóng góp của môn(các môn) vào chủ

Phát triển năng lực hợp tác Các hoạt động dạy học nhằm phát

triển/ hình thành năng lực hợp tác

với bạn để thực hiện tốt nhiệm vụ trong nhóm

Sơ đồ Mục tiêu, định hướng sản phẩm đầu ra của dạy học theo chủ đề

Khi xác định mục tiêu dạy học theo chủ đề, giáo viên cần lưu ý các phẩm chất, năng lực hướng tới cho học sinh theo định hướng sau:

Có ý thức tìm hiểu và giữ gìn các truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam,…

Yêu thương con người; sẵn sàng giúp đỡ mọi người và tham gia cáchoạt động tập thể, xã hội; hoà nhập, hợp tác với mọi người xungquanh; tôn trọng sự khác biệt của mỗi người; Phê phán và tham giangăn chặn các hành vi bạo lực,…

Sống hoà hợp với thiên nhiên, thể hiện tình yêu đối với thiên nhiên;

có ý thức tìm hiểu và sẵn sàng tham gia các hoạt động tuyên truyền,chăm sóc, bảo vệ thiên nhiên; phê phán những hành vi phá hoại thiênnhiên,…

Tôn trọng các dân tộc, các quốc gia và các nền văn hoá trên thế giới,

Có ý thức giải quyết công việc theo lẽ phải, công bằng,…

Tự lực, chủ động, tích cực học hỏi để thực hiện những công việc hàngngày của bản thân trong học tập, lao động và sinh hoạt,…

Tự tin trong giao tiếp, sinh hoạt, học tập, hoạt động cộng đồng, …

Ý thức được thuận lợi, khó khăn trong học tập và sinh hoạt của bản thân và chủ động khắc phục vượt qua., …

Có thói quen tự chăm sóc, rèn luyện thân thể, …

Có ý thức tự hoàn thiện bản thân,…

Biết xây dựng và thực hiện kế hoạch học tập; có ý thức lựa chọn nghề nghiệp tương lai cho bản thân ,…

Có ý thức đạo đức trong học tập và trong cuộc sống,…

Tìm hiểu và chấp hành những quy định chung của tập thể và cộng đồng; tránh những hành vi vi phạm kỷ luật, …

Tôn trọng và tuân thủ các quy định của pháp luật; phê phán những hành vi trái quy định của pháp luật, …

Tôn trọng, giữ gìn và tuyên truyền, vận động, nhắc nhở các bạn cùng giữ gìn di sản văn hoá của quê hương, đất nước …

Quan tâm đến những sự kiện chính trị, thời sự nổi bật ở địa phương, trong nước và quốc tế, …

20Một số năng lực cần hình thành và phát triển cho học sinh trong dạy học

ra và điều chỉnh được những sai sót, hạn chế của bản thân khi thựchiện các nhiệm vụ học tập; tự đặt ra yêu cầu và vận dụng kiến thứcvào thực tiễn; tích cực, chủ động tìm thông tin bổ sung và mở rộngthêm kiến thức…

Đặt những câu hỏi khác nhau về một sự vật, hiện tượng; phát hiệnyếu tố mới trong tình huống quen thuộc; tôn trọng các quan điểmtrái chiều; phát hiện yếu tố mới, tích cực trong những ý kiến khácnhau; phân tích, tóm tắt những thông tin liên quan từ nhiều nguồnkhác nhau, xác định và làm rõ thông tin, tư tưởng mới; hứng thú,độc lập trong suy nghĩ, chủ động nêu ý kiến, vấn đề và tư tưởngmới…

Đề xuất một hoặc nhiều giải pháp khả thi; so sánh và bình luận về các giải pháp đề xuất; lựa chọn được giải pháp phù hợp; hh́ình thành

tư tưởng về giải pháp mới dựa trên các nguồn thông tin đă cho; đề xuất giải pháp cải tiến hay thay thế các giải pháp không còn phù ̣ hợp…

Giải quyết vấn đề theo giải pháp đã lựa chọn; nhận ra sự khôngphù hợp và điều chỉnh được giải pháp; chủ động tìm sự hỗ trợ khigặp khó khăn; giải quyết được vấn đề…

Suy nghĩ và khái quát hóa thành kiến thức mới khi giải quyết vấnđề; áp dụng tiến tŕình đă biết vào giải quyết tình hu h́ ống tương tựvới những điều chỉnh hợp lí

Xác định được trách nhiệm, vai trò của mình trong nhóm; tự đánhgiá khả năng của mình và đánh giá khả năng của các thành viêntrong nhóm để phân công công việc phù hợp; chủ động hoàn thànhphần việc được giao; nêu mặt được, mặt thiếu sót của cá nhân vàcủa cả nhóm; khiêm tốn, lắng nghe tích cực trong giao tiếp, học hỏicác thành viên trong nhóm

Nghe hiểu nội dung chính hay nội dung chi tiết các bài đối thoại,chuyện kể, lời giải thích, cuộc thảo luận; diễn đạt tư tưởng mộtcách tự tin; có biểu cảm phù hợp với đối tượng và bối cảnh giaotiếp; nói chính xác, đúng ngữ điệu và nhịp điệu, trình bày được nộidung chủ

đề thuộc chương tŕnh học tập; đọc hiểu nội dung chính hay nội dung chi tiết các văn bản, tài liệu ngắn; viết đúng các dạng văn bản về những chủ đề quen thuộc

Tìm kiếm thông tin với các chức năng tìm kiếm đơn giản và tổchức thông tin phù hợp; đánh giá sự phù hợp của thông tin, dữ liệu

đã tìm thấy với nhiệm vụ đặt ra; xác lập mối liên hệ giữa kiến thức

đă biết với thông tin mới thu thập và dùng thông tin đó để giảiquyết các nhiệm vụ học tập và trong cuộc sống…

BƯỚC 3: Nghiên cứu nội dung kiến thức cơ bản (theo định hướng chương trình môn Lịch sử ở trường phổ thông)

Căn cứ vào tiến trình sư phạm của phương pháp dạy học tích cực được sử dụng để

tổ chức hoạt động học cho học sinh, từ tình huống xuất phát đã xây dựng, dự kiếncác nhiệm vụ học tập cụ thể tiếp theo tương ứng với các hoạt động học của học

sinh, từ đó xác định các nội dung cần thiết để cấu thành chủ đề Lựa chọn

22 các nội dung của chủ đề từ các bài/tiết trong sách giáo khoa của một môn học hoặc/và các môn học có liên quan để xây dựng chủ đề dạy học

BƯỚC 4: Lựa chọn các phương pháp, kĩ thuật và tài liệu hỗ trợ khi dạy học chủ đề

Khi thiết kế và tổ chức dạy học chủ đề, giáo viên xác định các yếu tố:

- Hình thức tổ chức dạy học

- Phương pháp và kĩ thuật tổ chức dạy học

- Phương tiện và thiết bị dạy học

- Tài liệu tham khảo khi hướng dẫn, định hướng cho học sinh giải quyết nhiệm vụ học tập

BƯỚC 5: Thiết kế và tổ chức các hoạt động dạy học chủ đề theo hướng phát triển năng lực học sinh

Ở bước này, bằng kiến thức chuyên môn, kinh nghiệm, nghiệp vụ sư phạmcủa mình (căn cứ vào thời gian dự kiến, mục tiêu dạy học, phương pháp, kĩ thuậtdạy học, đặc điểm tâm sinh lí, yếu tố vùng miền… ), giáo viên sẽ thiết kế kịch bản

tổ chức hoạt động dạy học theo chủ đề cho phù hợp

Việc thiết kế tiến trình dạy học chủ đề thành các hoạt động học được tổ chức cho học sinh có thể thực hiện ở trên lớp và ở nhà, mỗi tiết học trên lớp có thể chỉ thực hiện một số hoạt động trong tiến trình sư phạm của phương pháp và kĩ thuật dạy học được sử dụng Trong chuỗi hoạt động học, đặc biệt quan tâm xây dựng tình huống xuất phát

Trong quá trình tổ chức hoạt động dạy học mỗi chủ đề theo phương pháp dạyhọc tích cực, học sinh cần phải được đặt vào các tình huống xuất phát gần gũi vớiđời sống, dễ cảm nhận và các em sẽ tham gia giải quyết các tình huống đó Trongquá trình tìm hiểu, học sinh phải lập luận, bảo vệ ý kiến của mình, đưa ra tập thể thảo luận những ý nghĩ và những kết luận cá nhân, từ đó có những hiểu biết mà nếuchỉ có những hoạt động, thao tác riêng lẻ không đủ tạo nên Những hoạt động dogiáo viên đề xuất cho học sinh được tổ chức theo tiến trình sư phạm nhằm nâng caodần mức độ học tập Các hoạt động này làm cho các chương trình học tập đượcnâng cao lên và dành cho học sinh một phần tự chủ khá lớn Mục tiêu chính củaquá trình dạy học là giúp học sinh chiếm lĩnh dần dần các khái niệm khoa học và kĩthuật, học sinh được thực hành, kèm theo là sự củng cố ngôn ngữ viết và nói

BƯỚC 6: Xây dựng bộ công cụ đánh giá cho các hoạt động dạy học

23 Công cụ đánh giá cho phép GV biết được mục tiêu dạy học đề ra có đạt đượchay không Quá trình đánh giá có thể lồng ghép với quá trình dạy học hoặc sử dụngcác công cụ đánh giá học tập Công cụ đánh giá bao gồm cả câu hỏi/bài tập/hoạtđộng trong quá trình thực hiện chủ đề/ tình huống và các câu hỏi/bài tập/ phiếuquan sát… sau khi kết thúc chủ đề/tình huống Ví dụ:

Nội dung Mục tiêu dạy

học

Minh chứng sản phẩm đầu ra

Các sản phẩm cụ thể do giáo viên đưa ra (Nêu được/phân biệt được…)

Câu hỏi/Yêu cầu:Lập bảng so sánhvề…; Hãy phânbiệt…

Diễn biến của

Tổng khởi

nghĩa tháng

Tám 1945

- Khái quát được …;

- Tóm tắt đượcdiễn biến củaTổng khởi nghĩatháng Tám…

Các sản phẩm cụ thể do giáo viên đưa ra (Khái quát được/Tóm tắt được/ Lược thuật…)

Câu hỏi/Bài tập: Lập niên biểu về Tổng khởi nghĩa….; Trình bày trên lược đồ…

- Phân tích được…;

- Đánh giá được…

Các sản phẩm cụthể do giáo viênđưa ra (Trình bàyđược/Phân tíchđược/Đánh giáđược…)

Bài luận/Bảngtiêu chí đánh giá:Đưa ra các luậnđiểm, lập luận,kèm dẫn chứng

Các sản phẩm dự

án do giáo viênđưa ra (tài liệukhai thác trênInternet, bản trìnhbày PowerPoint,

tờ rơi thiết kếtrêncác phần mềmtin học

Bảng đánh giá từng sản phẩm dự

án theo các tiêu chí (do giáo viên đưa ra)

Các sản phẩm cụ thể do giáo viên đưa ra (Bảng phâncông công việc và sản phẩm của nhóm)

Phiếu đánh giálàm việc nhóm donhóm hoặc giáoviên đưa ra

1.1.6 Vai trò, ý nghĩa của việc thiết kế và tổ chức DHLS theo chủ đề ở trường THPT

Dạy học nói chung, dạy học lịch sử nói riêng là một quá trình Đó là một quátrình nhận thức đặc thù trong đó GV tổ chức, dẫn dắt HS có mục đích, có kế hoạch

sư phạm để HS nắm vững những tri thức cơ sở về lịch sử quân sự, kinh tế, chính trị,văn hóa, khoa học – kĩ thuật và các kĩ năng cơ bản, phát triển năng lực nhận thức,dần dần hình thành thế giới quan duy vật biện chứng, nhân cách và đạo đức họcsinh Sự hình thành kiến thức lịch sử là một quá trình vận động của nhận thức, từkhông biết đến biết, biết không đầy đủ, hời hợt đến hiểu biết đầy đủ, sâu sắc, có suynghĩ Với đặc trưng đó, chúng ta không thể tiến hành dạy học lịch sử theo lối mộtchiều “thầy là nguồn cung cấp kiến thức duy nhất” mà cần sử dụng nhiều phươngpháp học tập khác nhau nhằm kích thích hứng thú học tập, tự nghiên cứu và pháthuy tính độc lập, sáng tạo trong tư duy của học sinh Trong các biện pháp nâng caohiệu quả dạy học lịch sử ở trường THPT, việc tổ chức dạy học các chủ đề lịch sử có

ý nghĩa quan trọng trên cả ba mặt: kiến thức- thái độ và kĩ năng

- Kiến thức:

Tổ chức dạy học các chủ đề lịch sử sau khi đã hoàn thành nghiên cứu mộtgiai đoạn, một thời kì hay một khóa trình của chương trình có tác dụng thiết thựctrong việc củng cố, hoàn thiện tri thức của học sinh Do đặc trưng của khoa học lịch

sử mang tính cụ thể, tính thống nhất, tính không lặp lại, nên những kiến thức lịch

sử thường chỉ được giảng dạy cho học sinh một lần và không trình bày lại, điều nàygây khó khăn cho việc học tập, ghi nhớ các sự kiện lịch sử cơ bản Việc bổ sung cácchủ đề lịch sử sẽ đảm bảo cho HS nắm được hệ thống tri thức, kĩ năng, kĩ xảo cầnthiết, đi sâu vào một phần nào đó của nội dung cơ bản tương ứng

25 với nội dung sách giáo khoa, giúp các em có cơ hội đào sâu và mở rộng những tri thức đã học, nâng cao hiểu biết

Ý nghĩa của các chủ đề lịch sử còn ở chỗ nó làm cho kiến thức đã học trở nênphong phú, lôgic nhờ một tư tưởng mới, nó xem xét những điều đã học dưới mộtgóc nhìn mới và dẫn đến kết quả là không những điều đã học được củng cố, mà cáctri thức còn được sắp xếp thành hệ thống và học sinh có ý thức sâu sắc hơn về ýnghĩa của các sự kiện, hiện tượng lịch sử ấy Tính hệ thống là một trong những đặcđiểm nổi bật của tri thức lịch sử Vì vậy, khi giảng dạy lịch sử, người GV phải chú

ý đến mối quan hệ ngang dọc, trước sau của các sự

kiện lịch sử, vì có nắm được tri thức theo một hệ thống và trật tự lôgic thì mới cóthể ứng dụng những tri thức đó để giải quyết những vấn đề có tính chất thực tiễn

Các chủ đề lịch sử đi sâu vào những nội dung khác nhau còn giúp các em cónhững hiểu biết lịch sử một các toàn diện trên nhiều lĩnh vực của quá khứ như kinh

tế, chính trị, xã hội, văn hóa tư tưởng…, khắc phục được một trong những hạn chếcủa chương trình lịch sử hiện nay là còn nặng về nội dung chính trị, chiến tranh;biết cách liên kết kiến thức của hai khóa trình: khóa trình lịch sử thế giới và khóatrình lịch sử dân tộc trong cùng giai đoạn để hiểu sâu sắc các vấn đề lịch sử, giúp

HS hiểu rõ mối quan hệ giữa các sự kiện- hiện tượng trong mối quan hệ đa dạng,thống nhất, mối quan hệ giữa không gian và thời gian

- Thái độ, tư tưởng

Môn lịch sử ở trường phổ thông có nhiều ưu thế trong việc giáo dục họcsinh Những con người và những việc thực của quá khứ có sức thuyết phục, có sựrung cảm mạnh mẽ đối với các thế hệ trẻ Giáo dục tình cảm, tư tưởng cho HS quadạy học lịch sử là “dạy chữ để dạy người” Trên cơ sở cung cấp kiến thức thực sựkhoa học, có hệ thống, hiện đại, cơ bản, phổ thông mà giáo dục cho HS tính tíchcực, tự giác, chủ động ứng xử trong mọi tình huống Thông qua các chủ đề lịch sử,

HS hình thành những hiểu biết hệ thống về lịch sử thế giới, lịch sử dân tộc; nhậnthức đúng đắn về quy luật vận động của lịch sử thế giới, lịch sử dân tộc Từ đó hìnhthành thế giới quan khoa học, có thái độ trân trọng những thành tựu của nhân loại,

tự hào về truyền thống dân tộc và có ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc…

Việc tổ chức dạy học các chủ đề lịch sử được tiến hành theo hướng phát huytính tích cực của HS thông qua các hoạt động học tập như trao đổi, thảo luận, giảiquyết vấn đề, hoàn thành bài tập, thực hiện các dự án học tập…, qua đó HS đượctích cực, sáng tạo trong tư duy và độc lập trong nhận thức, góp phần hình thành ý

26 thức, thái độ học tập đúng đắn như tính chuyên cần, kiên trì vượt khó và thêm yêu

Việc tổ chức dạy học các chủ đề lịch sử có tác dụng thiết thực trong việc rènluyện các kĩ năng học tập bộ môn như: kĩ năng ghi nhớ, trình bày các sự kiện cơbản; kĩ năng lập bảng niên biểu hệ thống các sự kiện theo chủ đề; kĩ năng thu thập

và xử lý các tài liệu lịch sử; kĩ năng nghe giảng kết hợp với tự ghi chép; kĩ năngphát hiện vấn đề và giải quyết vấn đề; kĩ năng đánh giá; kĩ năng vận dụng dụngkiến thức đã học để giải quyết các nhiệm vụ học tập hay yêu cầu của thực tiễn… Bằng các biện pháp dạy học tích cực khi tổ chức dạy học các chủ đề lịch sử còn rènluyện kĩ năng sống cho HS Đó là những phẩm chất, năng lực, kĩ năng cần thiết cho

cuộc sống như hợp tác, làm việc nhóm, thuyết trình, giải quyết vấn đề…

⇨Hướng tới hình thành và phát triển các năng lực: giải quyết vấn đề và

sáng tạo, hợp tác, tìm kiếm, xử lí thông tin, công nghệ thông tin

Tóm lại, dạy học lịch sử theo chủ đề ở trường THPT có vai trò, tác dụng vềnhiều mặt góp phần hoàn thành mục tiêu, nhiệm vụ môn học Trước tiên, nó có vaitrò trong việc củng cố, hoàn thiện tri thức, làm sâu sắc hơn những hiểu biết của HS

về sự kiện, hiện tượng lịch sử, sau đó là giáo dục tư tưởng, tình cảm, đạo đức, rènluyện kĩ năng, kĩ xảo và đặc biệt là phát triển tư duy độc lập sáng tạo của HS Do

đó dạy học lịch sử theo chủ đề sẽ là một hướng đi tích cực trong quá trình đổi mớidạy học lịch sử hiện nay

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1.Khái quát về thực tiễn dạy học LS ở trường THPT

Những năm gần đây, việc dạy học lịch sử ở trường PT đã có nhiều tiến bộ về nhận thức, nội dung và phương pháp dạy học Đa phần giáo viên hiện nay đã

27 nhận thức được việc cần thiết phải đổi mới phương pháp dạy học lịch sử theohướng phát huy tính tích cực, tự giác của học sinh và đã vận dụng khá nhiều

phương pháp dạy học mới như: hỏi đáp, thảo luận nhóm, dạy học dự án… Kết quảmang lại cũng đáng kể Không chỉ học sinh lĩnh hội kiến thức một cách tốt hơn màbản thân người giáo viên cũng trở nên năng động, sáng tạo trong việc áp dụngnhiều phương pháp dạy học mới và bồi đắp thêm tình yêu nghề

Tuy nhiên, có thể thấy sự đổi mới phương pháp dạy học của GV phổ thông còn rất chậm Những nghiên cứu phương pháp dạy học mới chưa được áp dụng rộng rãi và thường xuyên vào thực tế Hiện nay dạy và học lịch sử ở trường phổ thông vẫn còn nhiều vấn đề yếu kém, sai sót dẫn đến chất lượng dạy và học sử không cao

Hiện tượng GV coi nhẹ việc xác định kiến thức cơ bản, hình thành kháiniệm, khắc sâu bài học và quy luật lịch sử là kha sphoor biến Vì giáo viên chưabiết cách xác định kiến thức cơ bản một cách logic và có hệ thống nên các sự kiệncòn tản mạn, rời rạc, không tập trung… Từ đó học sinh học lịch sử một cách thụ động, rắc rối và có quá nhiều sự kiện để nhớ Đa số học sinh đều cảm thấy học lịch

sử khó nhớ và mau quên Do không nhớ được các sự kiện lịch sử và nhớ không sâu,không chắc nên các em thường có sự nhầm lẫn về thời gian xảy ra sự kiện, về địadanh, tên cuộc khởi nghĩa, nhân vật lịch sử Quan trọng hơn, đa số học sinh lạikhông hiểu sự kiện lịch sử, các em thường không thể giải thích được ý nghĩa của sựkiện lịch sử, đánh giá được vai trò, công lao của nhân vật lcihj sử, không có hiểubiết về mối quan hệ giữa quá khứ với hiện tại… Ngoài ra, giáo viên còn chưa chú ýđến việc tổng kết, ôn tập để củng cố kiến thức cơ bản, tiếp tục hướng dẫn phươngpháp tự học cho HS, dẫn đến HS không nhớ được nhiều sự kiện lịch sử cơ bản Họclịch sử cũng như học bất cứ môn nào khác cũng cần phải nhớ một cách chính xác,ngắn gọn nhưng đầy đủ Yêu cầu đối với các em là nắm chắc tên người, tên địadanh, niên đại, diễn biến, nguyên nhân, kết quả, ý nghĩa… Trên thực tế, các emthường không nhớ hoặc nhầm lẫn các sự kiện, nhân vật lịch sử với nhau Phươngpháp giảng dạy của GV hiện nay cũng chưa thật sự gây hứng thú cho HS trong quátrình học tập Học sinh không nắm được kiến thức cơ bản lại lười học, kiến thứclịch sử khso nhớ mau quên nên các em sợ và không yêu thích môn lịch sử

Tóm lại, trong DHLS hiện nay, GV chưa có biện pháp hiệu quả để tổ chứchoạt động nhận thức của học sinh trong từng bài dạy; phương pháp học tập của HScòn thụ động, máy móc; chất lượng kiến thức của HS còn rất hạn chế Vậy nguyênnhân là do đâu?

28 Nguyên nhân trước hết ở ngay ý thức của người GV Vẫn còn một bộ phận

GV chưa có cách nhìn nhận đánh giá đúng về môn lịch sử nên vẫn chưa toàn tâmtoàn ý say mê nghiên cứu để tìm ra phương pháp dạy học sinh động, hấp dẫn

Phương pháp dạy học truyền thống vẫn còn tồn tại phổ biến ở các trường PThiện nay và không thể một sớm một chiều mà thay đổi cách nghĩ, cách làm của tất

cả giáo viên Trong khi đó, việc đổi mới phương pháp, vận dụng phương pháp khácnhau trong một giờ giảng, hướng cho HS cùng làm việc đòi hỏi GV không chỉ vữngvàng về chuyên môn mà còn cần nhiều năng lực khác, đặc biệt là năng lực tổ chứcđiều hành Đây là khó khăn, đồng thời cũng là trở ngại lớn đối với GV PT hiện nay

Vấn đề đặt ra là phải dạy học lịch sử như thế nào để trong khuôn khổ của nhàtrường phổ thông hiện nay, với điều kiện dạy và học hiện nay, chúng ta có thể đẩymạnh việc chống nhồi nhét, phát triển tư duy và trí thông minh cho HS Từ đó, tạo

ra một chuyển biến nâng cao chất lượng DH, chất lượng giáo dục của bộ môn, thựchiện nhiệm vụ đào tạo những con người mới theo yêu cầu của Đảng

1.2.2.Điều tra, khảo sát thực tiễn DHLS theo chủ đề ở trường THPT Trên

cơ sở nghiên cứu và tìm hiểu chúng tôi thấy rằng việc thiết kế và tổ chức dạy học theo chủ đề trong giảng dạy lịch sử là điều cần thiết Việc tổ chức cho HS lĩnh hội các kiến thức theo hệ thống lgic nội dung những vấn đề liên quan và tác động đến nhau mang ý nghĩa rất quan trọng Trên thực tế, qua phương pháp tổ chức dạy học này học sinh sẽ được chủ động và tích cực tham gia lĩnh hội kiến thức với nhiều kĩ thuật linh hoạt trong một giờ Nhưng trên thực tế ở các trường phổ thông hiện nay rasao?

Để hiểu rõ thực tiễn việc tổ chức dạy học theo chủ đề trong DHLS để pháttriển năng lực GQVĐ ở trường THPT hiện nay chúng tôi đã tiến hành điều tra thực

tế tại một số trường THPT trên địa bàn huyện Lập Thạch và Sông Lô Cụ thể làtrường: THPT Ngô Gia Tự, THPT Triệu Thái, THPT Trần Nguyên Hãn, THPT LiễnSơn, THPT Sáng Sơn Thông qua phiếu điều tra, phỏng vấn GV dạy học bộ mônLịch sử, các em HS, chúng tôi đã điều tra 15 GV, 200 HS và thu được kết quả

về tình hình thực tế như sau:

1.2.2.1.Về phía giáo viên

Chúng tôi đưa ra một số câu hỏi nhằm tìm hiểu về thực trạng và nhận thức của GV đối với phương pháp thiết kế và tổ chức cho HS trong quá trình DHLS ở trường THPT, kết quả thu được như sau:

29

Thứ nhất, nhận thức của GV về dạy học theo chủ đề trong bộ môn Lịch sử tại

các trường THPT

Số lượng / tỷ lệ GV Câu hỏi và mức độ Số

lượn g GV

Tỷ lệ (%)

1 Theo Thầy/Cô thiết kế và tổ chức dạy học theo chủ đề là

gì?

Là quá trình xây dựng nội dung bài dạy với những sự

kiện và vấn đề có liên quan đến nhau

Là hình thức tìm tòi những khái niệm, tư tưởng, đơn vị

kiến thức, nội dung bài học, chủ đề,… có sự giao thoa,

tương đồng lẫn nhau, dựa trên cơ sở các mối liên hệ về

2 Theo Thầy/Cô có cần thiết tổ chức dạy học theo chủ đề

trong DHLS ở trường THPT không?

53,3 33,3 13,4

3 Việc sử dụng tổ chức dạy học theo chủ đề của thầy (cô)

như thế nào trong quá trình dạy học?

26,7 66,7 6,6

4 Việc tổ chức dạy học theo chủ đề có vai trò, ý nghĩa như

thế nào?

Giúp học sinh nắm vững kiến thức lịch sử của bài học

Học sinh sẽ hiểu được bản chất của sự kiện, hiện

13,3

40 20

30

Củng cố, sâu chuỗi các kiến thức logic trong bài học 4 26,7

Dựa vào kết quả điều tra, có khoảng 60% GV nhận thức đúng dạy học theo chủ đề

là gì Điều đó chứng tỏ phần lớn GV đã nhận thức đúng về thiết kế và tổ chức dạyhọc theo chủ đề Tuy nhiên, vẫn có GV nhận thức chưa đúng thế nào là tổ chức dạyhọc theo chủ đề, chưa thấy được tầm quan trọng của quá trình xây dựng và tổ chứcdạy học theo chủ đề trong dạy học bộ môn Xét về một mặt nào đó, thực trạng cũngbắt nguồn từ việc giáo viên chưa có sự sự nhất quán về kiến thức chuyên môn vàphân biệt rõ ràng giữa khái niệm dạy học theo chủ đề và dạy học truyền thống, vìvậy trong quá trình giảng dạy GV vẫn còn rất mơ hồ về phương pháp và các kĩthuật tổ chức dạy học Khi được hỏi về mức độ cần thiết sử dụng phương pháp dạyhọc theo chủ đề trong DHLS ở trường THPT, có 53,3% GV cho là cần thiết, nhưng

có 13,4% GV cho rằng không cần thiết Điều đó chứng tỏ thực trạng DHLS ởtrường phổ thông bên cạnh phương pháp dạy học truyền thống, phần lớn GV hiểuđược sự cần thiết của việc sử dụng linh hoạt các phương pháp dạy học tích cựctrong DHLS, nhưng một số GV vẫn chưa chú trọng xây dựng ý tưởng thực hiện nộidung bài học

Với câu hỏi về tần suất sử dụng phương pháp dạy học theo chủ đề trong dạyhọc bộ môn kết quả thu được cho thấy mức độ sử dụng thường xuyên chiếm 4/15(26,7%); thỉnh thoảng chiếm 10/15 (66,7%) và chưa bao giờ 1/15 (6,6%) Kết quảtrên cho thấy trong nhận thức của GV phần lớn đều biết rằng sử dụng phương phápdạy học theo chủ đề là cần thiết nhưng tần suất GV sử dụng không thường xuyên Điều đó được GV giải thích bằng nhiều khó khăn khác nhau: Do trình độ HS cònhạn chế, không có thời gian trên lớp, HS không hứng thú học tập, công việc đòi hỏiphải chuẩn bị công phu, mất thời gian…

Với câu hỏi: “Việc sử dụng phương pháp dạy học theo chủ đề có vai trò, ý nghĩa nào như thế nào?”, đa số GV đã hiểu được tầm quan trọng của việc sử dụng

phương pháp dạy học theo chủ đề

Thứ hai, tìm hiểu về quy trình và phương pháp GV sử dụng phương pháp

dạy học theo chủ đề trong DHLS, kết quả thu được như sau:

31

g ý

Tỷ lệ (%)

5 Theo thầy ( cô) dạy học theo chủ đề gồm những

quy trình nào?

Giao nhiệm vụ học tập – tổ chức, hướng dẫn học sinh giải

quyết nhiệm vụ- khởi động- tổ chức, điều khiển học

sinh báo cáo và đánh giá sản phẩm- nhận xét, đánh giá

hoạt động

Khởi động- Giao nhiệm vụ, định hướng sản phẩm đầu

ra- tổ chức, hướng dẫn học sinh giải quyết nhiệm vụ học

tập- tổ chức, điều khiển, hướng dẫn học sinh báo cáo

nhận xét, đánh giá

Hướng dẫn học sinh giải quyết nhiệm vụ học tập- giao

nhiệm vụ, định hướng sản phẩm đầu ra- khởi động- tổ

chức, điều khiển học sinh báo cáo- nhận xét, đánh giá

6 Theo Thầy/Cô việc sử dụng phương pháp dạy học theo

chủ đề sẽ phát triển những năng lực gì cho học sinh?

Năng lực đánh giá

Năng lực tư duy (phân tích, tổng hợp, …)

Năng lực giải quyết vấn đề

Năng lực tổng hợp

8

3

14 4

53,3

20 93,2 26,7

7 Theo thầy (cô) có những phương pháp sư phạm nào

khi sử dụng trong quá trình tổ chức dạy học theo chủ

đề cho HS?

Phương pháp thuyết trình

Cho học sinh thảo luận nhóm

Hướng dẫn học sinh về nhà tự tìm hiểu

Kết hợp đa dạng các phương pháp

11

15

7 8

73,3

100 46,7 53,3

1.2.2.2.Về phía học sinh

32

Để tìm hiểu sự hứng thú, phương pháp học tập của HS đối với bộ môn vàkhả năng giải quyết các vấn đề lịch sử trên cơ sở sử dụng phương pháp dạy họctheo chủ đề, chúng tôi đã tiến hành khảo sát, điều tra thực tiễn thu được kết quả nhưsau:

Thứ nhất, mức độ yêu thích bộ môn Lịch sử và hứng thú học tập của HS khi

được tham gia tiết học theo chủ đề trong giờ học

Với câu hỏi, “Em có thích học môn lịch sử không?” kết quả thu được là

5/200 ý kiến (2,5%) HS rất thích học bộ môn, 26/200 ý kiến (13%) HS thích họclịch sử, 115/200 ý kiến (57,5%) bình thường, còn lại là số HS không thích học lịch

sử Theo đó số HS thích và rất thích học Lịch sử đa số là HS đội tuyển HS giỏihoặc thi khối C

Khảo sát về mức độ tiếp xúc với phương pháp học theo chủ đề thông qua tiết

học trên lớp với câu hỏi: “Trong tiết học, thầy (cô) có sử dụng hình thức tổ chức dạy học theo chủ đề nhằm định hướng hoạt động và hướng dẫn các em giải quyết vấn đề học tập (câu hỏi) không?” Kết quả thu được là HS đã được tiếp xúc với

phương pháp dạy học theo chủ đề nhưng với các mức độ khác nhau trong đó39/200 ý kiến (19,5%) thường xuyên, 132/200 ý kiến (66%) ít khi, 29/200 ý kiến(14,5%) không bao giờ

Đại đa số HS nhận thức đúng sự cần thiết của việc học tập theo nội dung chủ

đề trong học tập lịch sử ở trường phổ thông, khoảng 99% HS được điều tra, khảo

sát đều lựa chọn phương án “Rất cần thiết” và “Cần thiết” cho câu hỏi “Theo em, việc sử dụng phương pháp dạy học theo chủ đề trong DHLS có cần thiết hay

không?”

Về việc GV tham gia giảng dạy một tiết học theo định hướng xây dựng chủ

đề mẫu để HS trả lời câu hỏi "Em thấy, thầy (cô) sử dụng phương pháp dạy học theo chủ đề trong dạy học lịch sử để nhằm mục đích gì?” thực tế khảo sát cho thấy,

đa số GV sử dụng phương pháp dạy học theo chủ đề nhằm nhằm hệ thống các sựkiện, hiện tượng lịch sử mang tính logic, giúp HS nghiên cứu kiến thức mới; phầnlớn thầy/cô sử dụng phương pháp hoạt động nhóm nhằm phát huy tối đa năng lực

tự nhận thức vấn đề hoạt động theo nhóm mang tính hiệu quả Ngoài phần đónggóp, ý kiến đề xuất của HS là mong muốn GV thường xuyên sử dụng các phươngpháp dạy học tích cực, sử dụng nhiều kĩ thuật dạy học hơn để bài học hấp dẫn vàkhông mệt mỏi hầu hết HS đều cho rằng giờ học lịch sử nếu GV sử dụng các hìnhthức dạy học tích cực sẽ hấp dẫn và hứng thú hơn, dễ hiểu, nhớ nhanh

33 Thực trạng chán học sử, tỏ thái độ thờ ơ, đối phó với bộ môn là thực trạngphổ biến Việc xây dựng bài dạy theo chủ đề để phát triển năng lực GQVĐ là mộttrong những biệp pháp cần thiết để nâng cao chất lượng DHLS ở trường THPT Tuynhiên, trong thực tế chưa được áp dụng phổ biến, giáo viên chưa được cụ thể

hóa và nghiên cứu học hỏi các phương pháp dạy học theo chủ đề Những mongmuốn của HS về biện pháp này đặt ra cho chúng ta thấy cần phải có những đổi mới

về phương pháp DHLS nhằm lấy lại giá trị thực sự của bộ môn lịch sử ở trườngTHPT và góp phần vào phát triển tính tích cực, độc lập của HS

Như vậy, qua tìm hiểu tình hình thực tiễn tại một số trường THPT, chúng tôi

có thể rút ra kết luận như sau:

Thứ nhất, nhiều GV đã ý thức được tầm quan trọng và giá trị của việc áp

dụng phương pháp dạy học mới theo chủ đề nên đã tiền hành nhiều giờ học hay, cósức hấp dẫn, tạo hứng thú cho HS đồng thời tổ chức, hướng dẫn các em giải quyếtvấn đề Tuy nhiên, vẫn còn một số GV chưa hiểu được tầm quan trọng của quátrình tổ chức dạy học này cho nên ít khi hoặc không bao giờ sử dụng đến khiến giờhọc khô khan, không đạt hiệu quả cao

Thứ hai, nhiều GV sử dụng phương pháp dạy học theo chủ đề nhưng chỉ

dừng lại ở mức độ trao đổi- đàm thoại, chưa chú trọng đến hướng dẫn HS nghiên cứu thông tin giải quyết vấn đề hay nói cách khác chưa chú trọng đến yếu tố phát triển năng lực HS khi sử dụng Vì vậy, mặc dù có sử dụng nhưng không hiệu quả cao thậm chí làm bài học thêm nặng nề và khó hiểu

Thực trạng trạng trên bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân nhưng có thể thấynguyên nhân chủ yếu là do GV chưa thực sự tâm huyết với nghề, HS không hợp táctrong các tiết dạy Trên thực tế, trường hợp giáo viên “phát thanh” lại sách giáokhoa, coi kiến thức truyền thụ trong giờ học mang tính cứng nhắc GV không chú ýtới nguồn tài liệu tham khảo nói chung, nói riêng để làm rõ kiến thức cơ bản vàphong phú, sinh động cho bài giảng Giáo viên ít tìm tòi, chưa đầu tư thiết kế vàxây dựng các hình thức tổ chức dạy học hiệu quả vào trong giảng dạy có chăngcũng chỉ dừng ở mức độ thông báo để cụ thể hóa sự kiện chứ chưa đi sâu phân tích,chưa giúp phát huy được tính tích cực, phát triển năng lực tư duy cho các em

Tóm lại, Dạy học theo chủ đề là hình thức tổ chức dạy học “tích cực” quantrọng trong DHLS, có ý nghía trên cả ba mặt kiến thức, tư tưởng thái độ và kĩ năng.Đặc biệt, khi thiết kế và tổ chức dạy học theo chủ đề trong DHLS theo hướng pháthiện và GQVĐ, HS sẽ được đóng vai trò là chủ thể của quá trình lĩnh hội kiến thức

vì thế phương pháp dạy học này sẽ mang lại hiệu quả tích cực hơn giúp các em hiểu

34

sâu, nhớ lâu Qua quá trình làm việc tích cực với phương pháp học theo chủ đề,ngoài kiến thức HS sẽ hình thành những xúc cảm lịch sử đúng đắn, rèn luyện các kĩnăng cơ bản như: Đọc – hiểu văn bản, phân tích,liên hệ so sánh, khái quát hóa,nhận xét đánh giá Thực tế DHLS ở trường THPT cho thấy, mặc dù phần lớn GVnhận thức được tầm quan trọng và ý nghĩa của việc tổ chức bài dạy theo chủ đề nàynhưng do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan khác nhau mà tần suất sửdụng và phương pháp khai thác còn nhiều hạn chế Vì vậy, khi cho HS học tập theohình thức này yêu cầu GV cần có sự tâm huyết, đầu tư, tìm tòi các kĩ thuật dạy họctích cực, bám sát mục tiêu của giờ học để lựa chọn những nội dung phù hợp vớitrình độ nhận thức của học sinh sao cho phù hợp GV có thể kết hợp nhiều phươngpháp khác nhau sử dụng dưới nhiều hình thức khác nhau để giờ học đạt hiệu quảcao nhất.

35

Chương 2 PHƯƠNG PHÁP THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC CHỦ ĐỀ

“NHỮNG TRẬN QUYẾT CHIẾN CHIẾN LƯỢC CHỐNG NGOẠI XÂM CỦA LỊCH SỬ DÂN TỘC(THẾ KỈ XI-XVIII)” CHO HS LỚP 10 THPT

2.1.Vị trí, ý nghĩa và nội dung cơ bản của chủ đề“Những trận quyết chiến chiến lược chống ngoại xâm của lịch sử dân tộc (thế kỉ XI-XVIII)”

2.1.1 Vị trí của chủ đề trong chương trình lịch sử Việt Nam lớp 10 Chủ đề

“ Những trận quyết chiến chiến lược chống ngoại xâmcủa lịch sử dân tộc (thế kỉ XI- XVIII)” nằm trong phần Lịch sử Việt Nam từ thế kỉ XI- XVIII ở lớp 10 THPT

Đây là nội dung có vị trí vô cùng quan trọng trong quá tiến trình phát triển của lịch

sử nước ta Nếu như “ Việt Nam thời kì nguyên thủy” là bài mở đầu cho lịch sử việtNam , có vai trò là nền tảng và định hình cho bản sắc văn hóa và truyền thống dân tộc, thì lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XVIII lại là giai đoạn tiếp nối bản sắc văn hóa của nền văn minh đi trước, đạt tới một trình độ cao hơn, nhất là truyền thống dân tộc được bộc lộ rõ rệt và sâu sắc hơn giai đoạn trước rất nhiều

Với 12 bài trong chương trình chuẩn của sách giáo khoa lịch sử lớp 10 ( từbài 17 đến bài 28) , lịch sử phong kiến Việt Nam hiện lên với những nét đầy đủ nhất

trong giai đoạn này Chủ đề tác giả xây dựng trong nội dung bài tập với chủ đề “ Những trận quyết chiến chiến lược chống ngoại xâmcủa lịch sử dân tộc (thế kỉ XI- XVIII)” được tập trung trong hai bài của nội dung lịch sử lớp 10 đó là Bài 19

“Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở thế kỉ X- XV” và Bài 23 “Phong tràoTây Sơn và sự nghiệp thống nhất đất nước , bảo vệ tổ quốc cuối thế kỉ XVIII”

Lịch sử Việt Nam từ thế kỉ XI- XVIII chủ yếu nói về công cuộc xây dựng đấtnước và công cuộc chống giặc ngoại xâm của nhân dân ta Dó đó, việc xây dựngchủ đề học tập riêng cho nội dung lịch sử giai đoạn thế kỉ XI- XVIII là vô cùngquan trọng trong tiến trình lịch sử Việt Nam

Đây là giai đoạn mà nhân dân ta phát huy cao độ truyền thống dân tộc và trítuệ con người Việt Nam , đoàn kết chiến đấu kiên cường, thông minh, sáng tạo vớinghệ thuật quân sự độcđáo và hiệu quả đã lập nên những kì tích lớn vĩ đại như:Cuộc đấu tranh chống quân xâm lược Nam Hán của Ngô Quyền (938), Cuộc khángchiến chống Tống thời Tiền Lê (981), cuộc kháng chiến chống Tống thời Lý (1075-1077), cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên thế kỉ XIII, phong

36 trào đấu tranh chống quân xâm lược Minh (cuối thế kỉ XVI), kháng chiến chống xiêm (1784-1785), cuộc kháng chiến chống quân Thanh xâm lược (1789), và sự

nghiệp thống nhất đất nước bảo vệ tổ quốc

Vì vậy với chủ đề “ Những trận quyết chiến chiến lược chống ngoại xâmcủa lịch sử dân tộc (thế kỉ XI- XVIII)” tập trung phần lịch sử Việt Nam từ thế kỉ XI đến

thế kỉ XVIII giữ một vị trí hết sức quan trọng trong tiến trình lịch sử dân tộc Đây

là thời kì mà truyền thống dân tộc được phát huy cao độ nhất Ở đây, yếu tố conngười tạo ra sức mạnh tổng hợp trong cuộc đấu tranh bảo vệ nền độc lập, tự do chonước nhà Do đó, việc nghiên cứu và tổ chức giảng dạy , học tập lịch sử Việt Namthời kì này có ý nghĩa sâu sắc

Khai thác tốt nội dung lịch sử thời kì này có tác dụng lớn trong việc giáo dụctruyền thống dân tộc nói chung và truyền thống đoàn kết dân tộc nói riêng Qua đógóp phần nâng cao hiệu quả dạy học và giáo dục đạo đức cho học sinh hiện nay

2.1.2 Ý nghĩa khi dạy học chủ đề

Dạy học chủ đề “Những trận quyết chiến chiến lược chống ngoại xâmcủa lịch sử dân tộc (thế kỉ XI- XVIII)” ởlớp 10 THPT sẽ giúp HS:

- Kiến thức:Tái hiện lại những nội dungnội dung cơ bản của lịch sử dân

tộc thông qua“Những trận quyết chiến chiến lược chống ngoại xâmcủa lịch sử dân tộc (thế kỉ XI- XVIII)” Đây là quá trình lịch sử đầy biến động với quá trình xây

dựng hoàn chỉnh nhà nước phong kiến Việt Nam trên lãnh thổ thống nhất, được tổ chức mạnh mẽ trên mọi lĩnh vực theo chế độ quân chủ chuyên chế trung ương tậpquyền và phần nào giữ được mối quan hệ gần gũi với nhân dân, xây dựng được nềnkinh tế toàn diện Trên cơ sở sự phát triển ổn định về chính trị- kinh tế các triều đạiphong kiến đã xây dựng được lực lượng vũ trang hùng mạnh, lại được nhân dânủng hộ nên đánh bại nhiều cuộc xâm lược lớn của phong kiến phương Bắc Tinhthần chiến đấu anh dũng , sự đoàn kết toàn dân, tài thao lược các tướng lĩnh lànhân tố quan trọng dẫn tới chiến thắng huy hoàng này

- Giáo dục, tư tưởng

Dạy lịch sử Việt Nam giai đoạn này giúp học sinh biết và hiểu được : Giaiđoạn lịch sử việt Nam từ thế kỉ XI đến thế kỉ XVIII có nhiều sự kiện nổi bật vớinhững sự kiện, những tấm gương anh hùng, phản ánh sự nghiệp anh hùng của quầnchúng nhân dân và của các cá nhân kiệt xuất, mà nổi bật là tinh thần đoàn kết dântộc trong cuộc đấu tranh xây dựng và bảo vệ tổ quốc Trên cơ sở người thật, việcthật, học sinh được khơi dậy những tình cảm lành mạnh, những cảm

37 xúcđẹp đẽ, hình thành niềm tin, đạo đức, tìm ra những chuẩn mực và hành vi trongcuộc sống, giúp học sinh hiểu được rằng giá trị ngày nay được tạo nên bằng sự hisinh gian khổ, sự gắn bó đoàn kết một lòng của các thế hệ đi trước , từ đó hình