Môn lý luận và thực tiễn báo chí truyền thông đương đại báo chí đa phương tiện – xu hướng phát triển của báo chí – truyền thông

Các cơ quan báo chí muốn theo kịp trình độ phát triển chungcủa xã hội thì cần phải đẩy mạnh việc ứng dụng công nghệ thông tin, khaithác sự đa dạng của thông tin, không thể bó hẹp thông t

MỞ ĐẦU

Những thành tựu của cách mạng khoa học kỹ thuật trong lĩnh vựccông nghệ thông tin, công nghệ phát thanh, truyền hình và đặc biệt làinternet đã tạo ra sự bùng nổ thông tin trên phạm vi toàn cầu Sự phát triểncủa báo chí trên cơ sở đó là tất yếu và là một thực tế khách quan, làm thayđổi nhanh trong cả về hình thức và nội dung của các loại hình báo chítruyền thống Các cơ quan báo chí muốn theo kịp trình độ phát triển chungcủa xã hội thì cần phải đẩy mạnh việc ứng dụng công nghệ thông tin, khaithác sự đa dạng của thông tin, không thể bó hẹp thông tin trong phạm vimột quốc gia hay một khu vực cũng như không thể giới hạn trong mộtphương thức truyền thông cụ thể nào Đó là tiền đề cho sự ra đời củaphương thức truyền thông đa phương tiện

Ngày nay, với kỹ thuật và công nghệ số, quá trình hội tụ truyềnthông đang diễn ra nhanh chóng và đa dạng, đòi hỏi nhà báo phải tích hợp

đa kỹ năng Kỹ thuật và công nghệ truyền thông mới đang hình thành lớpnhà báo mới, công chúng mới với tư duy và phong cách sáng tạo mới,phương thức tiếp nhận mới trong môi trường mới Với việc lựa chọn đề tài

“Báo chí đa phương tiện – xu hướng phát triển của báo chí – truyền thông hiện đại”, tác giả muốn thực hiện nghiên cứu của bản thân để mang

đến cái nhìn tổng quan về những vấn đề của nền báo chí – truyền thônghiện nay, nơi tác động của khoa học và công nghệ đang được thể hiện mộtcách hết sức rõ nét Đây cũng là phần nghiên cứu dựa trên kết quả làm việccùng nhóm của tác giả về vấn đề “Những điều kiện tác động đến sự ra đời

và phát triển của báo chí truyền thông" Tác giả mong rằng những nghiêncứu của mình có thể mang đến cho người đọc một cái nhìn khái quát hơn

về nền báo chí truyền thông đa phương tiện, cũng như sự tác động của khoahọc công nghệ tới sự hình thành và phát triển năng lực nghề nghiệp củanhững nhà báo trong nền báo chí hiện nay Tác giả mong rằng tiểu luận cóthể đóng góp một phần nhỏ bé trong công tác nghiên cứu về báo chí –truyền thông hiện nay Với thời lượng và nội dung nghiên cứu còn hạn hẹp,tiểu luận sẽ không tránh khỏi những thiếu xót, tác giả mong nhận được sựđánh giá, đóng góp ý kiến của thầy cô cũng như bạn đọc để bổ sung, hoànthiện trong những lần nghiên cứu tiếp theo Tác giả xin trân thành cảm ơn!

ra đời của báo điện tử (còn gọi là báo mạng), thông tin được cung cấp chocông chúng theo hình thức đa phương tiện sinh động, hấp dẫn hơn Trongtiếng Anh, “multimedia” được dịch là “truyền thông đa phương tiện”, là sựtruyền tải một thông điệp bằng sự kết hợp của các loại hình ngôn ngữ viết,ảnh, video, âm thanh, thiết kế đồ họa và các phương thức tương tác khác;các hình thức thể hiện đa diện góp phần tạo nên một bức tranh toàn cảnhđầy đủ thông tin và có sức thuyết phục cao.

Theo hình thức truyền thông thông thường, thông tin được truyền tảimang tính chất đơn nhất về hình thức thể hiện, công chúng chỉ có thể đượctiếp cận thông tin bằng cách đọc, nghe hoặc xem, nhưng với phương thứctruyền thông đa phương tiện, tính chất đơn nhất ấy đã bị phá vỡ, khi thểhiện một nội dung thông tin trên các website, người ta có thể vừa thể hiệnbằng bản chữ viết (text), vừa trình bày, minh họa bằng hình ảnh (picture,video), âm thanh (audio) Đó là đặc thù của phương thức truyền tải thôngtin truyền thông đa phương tiện Với cách tiếp cận này, công chúng đượctiếp nhận thông tin bằng cách thoả mãn các giác quan khác nhau, tạo nênhiệu ứng tương tác mạnh mẽ nhất so với các loại hình truyền thông truyềnthống Trong một thời gian hình thành và phát triển ngắn, loại hình truyềnthông đa phương tiện đã có một vị trí khá vững chắc và có thể khẳng định

nó sẽ là xu hướng phát triển mạnh mẽ nhất về mặt phương thức truyềnthông cả hiện tại và tương lai.

1 Truyền thông đa phương tiện là xu hướng phát triển mang tính khách quan đáp ứng nhu cầu thông tin của lớp công chúng mới.

Trong một xã hội hiện đại với sự bùng nổ thông tin, công chúngngày càng có những nhu cầu cao hơn đối với nội dung cũng như chất lượngthông tin Phương thức truyền thông đa phương tiện cho phép công chúngthu nhận thông tin bằng cả hình ảnh, âm thanh, văn bản làm thay đổi cáchtiếp cận thông tin của công chúng, nhất là đối với thế hệ trẻ, thế hệ nhạybén nhất đổi với khoa học và công nghệ tạo ra sự phát triển của một lớpcông chúng mới của truyền thông Trái lại, với các loại hình báo chí truyềnthống, công chúng đang ngày càng bị phân tâm bởi nhiều hình thức cungcấp thông tin động, hấp dẫn, tiếp cận trên toàn bộ các giác quan, cảm quan:đọc, nghe, nhìn, đối thoại, tham gia trực tiếp… Internet phát triển với sự rađời của vô vàn các trang tin điện tử, các kênh truyền hình, phát thanh trựctuyến (online) và các giao thức liên lạc (Email, chatting) và thoại (voice)được tích hợp làm thoả mãn tất cả các nhu cầu thông tin của công chúng,bao gồm cả nghe, nhìn, đọc, nói của công chúng

Internet với đặc trưng tương tác của nó, đã thu hẹp những giới hạn vềkhông gian và thời gian trong việc tiếp cận thông tin trên quy mô toàn thếgiới Cùng với sự phát triển của hệ thống internet, hàng loạt sản phẩm côngnghệ truyền thông mới được phát triển như công nghệ di động với cácphương thức truyền dữ liệu tốc độ cao, hay các thiết bị đầu cuối được pháttriển theo xu hướng di động hoá, cá nhân hóa cao độ tạo nên một sức mạnhmới mà các loại hình truyền thông truyền thống khó cạnh tranh nổi

Sự phát triển của công nghệ truyền thông cũng đã tạo cho báo chímột hướng đi mới: tích hợp các phương tiện truyền thông Tính chất đaphương tiện được biểu hiện rõ ràng nhất qua sự tích hợp này Xu hướngphát triển này là phù hợp với nhu cầu thông tin của xã hội, do vậy đi theo

sự phát triển này là sự lựa chọn đúng đắn của các nhà truyền thông Haynói cách khác, truyền thông đa phương tiện là xu hướng phát triển mangtính khách quan đáp ứng nhu cầu thông tin của lớp công chúng mới.

Các tổ chức truyền thông đa phương tiện hình thành qua hai yếu tốchính Một là, qua sự hợp nhất các tổ chức truyền thông truyền thống, các

tổ chức viễn thông, công nghiệp giải trí với nhau, tạo ra một “đế chế thôngtin” mạnh mẽ và có phạm vi ảnh hưởng và đối tượng công chúng khổng lồ

Có thể minh chứng cho sự hợp nhất này như hãng Time Warner sát nhậpvới hãng American Online, là sự kết hợp các phương tiện truyền thông cũ

và mới là báo điện tử và báo giấy Hai là, sự khai thác triệt để thế mạnh vàtiềm năng của internet và các ứng dụng của công nghệ thông tin Nếu biếtđược tên của các hãng thông tấn, báo chí trên thế giới, chỉ cần gõ vài chữtên của nó vào trang tìm kiếm Google, sẽ dễ dàng tìm được đường dẫn đếnwebsite của các hãng này trên Internet Các hãng khác như FOX, BBC,CNN, HBO… đều có những trang chính trên Internet Sự tồn tại của cáchãng nầy trên Internet không chỉ dừng lại như một phương thức liên lạcđơn thuần mà là một thương thức truyền thông cơ bản của hãng đó BillGates, ông vua của lĩnh vực công nghệ thông tin đã nhận định rằng, truyềnthông trên nền internet sẽ trở nên phổ cập, nhiều hãng viễn thông lớn đanggia cố cơ sở hạ tầng cho viễn cảnh đó Công chúng sẽ được thưởng thức tất

cả các dịch vụ trên một nền duy nhất

Nền tảng duy nhất, theo quan điểm của Bill Gates về mặt hình thức

tổ chức thì là một cơ quan báo chí thống nhất trên có sở hợp thành bởinhiều cơ quan quản lý báo chí trước đó; về mặt nội dung thì đó là nền tảngcông nghệ truyền tải thông tin - Internet và các ứng dụng công nghệ số vàcác phương thức truyển tải khác nhau Biểu biện cụ thể về các sản phẩmbáo chí truyền thông đa phương tiện có thể vẫn tồn tại theo hình thứctruyền thống vốn có, tuy nhiên người ta có thể tìm thấy tính đa dạng của nóqua các cách truyền tải đồng thời Ví dụ người ta có thể khai thác thông tin

qua kênh truyền hình CNN, nhưng cũng thông tin đó có thể được khai tháctrên website của CNN.com, hay cùng một lúc có thể vừa nghe radio, vừalướt web trên điện thoại di động hoặc xem trên truyền hình một nội dungthông tin do một tổ chức truyền thông đưa ra.

2 Sự phát triển của hệ thống báo chí Việt Nam theo xu hướng truyền thông đa phương tiện

Sau 25 năm thực hiện chính sách đổi mới, cùng với sự phát triểnmạnh mẽ kinh tế – xã hội của đất nước, hệ thống báo chí truyền thông củanước ta cũng đã có bước phát triển chưa từng thấy Tính đến hết tháng3/2011, cả nước ta đã có 46 báo điện tử, 287/745 cơ quan báo chí có trangtin điện tử (tỷ lệ gần 40%), hàng ngàn trang tin điện tử có nội dung thôngtin của các cơ quan Đảng, Nhà nước, Chính phủ, các đoàn thể, hội, hiệp hội

và các doanh nghiệp Bên cạnh đó, đã có 67 đài phát thanh - truyền hình ởTrung ương và địa phương với 200 kênh chương trình sản xuất trong nước

và 67 kênh nước ngoài được phát trên hệ thống truyền hình trả tiền Nhiều

cơ quan báo đã tích hợp lên trang tin điện tử cả nội dung báo in, phát thanh

và truyền hình, tiêu biểu như các Vov.com.vn; dantri.com.vn,tuoitreonline.com.vn, thanhnien.com.vn… Có thể nói, sự phát triển chungcủa báo chí Việt Nam trong thời gian qua có sự góp phần không nhỏ của sựphát triển về phương thức truyền thông đa phương tiện Theo số liệu nghiêncứu mới nhất, cả nước hiện có khoảng 26,8 triệu người, bằng khoảng 31%dân số sử dụng internet, đạt tốc độ gia tăng bình quân trong giai đoạn 2000– 2010 là 12,03%, đây là tốc độ tăng trưởng người dùng internet nhanhnhất trong khu vực Có thể nói, cùng với sự phát triển của internet, báo chíViệt Nam đã từng bước theo kịp trình độ phát triển hiện đại, hội nhập vớicác đồng nghiệp khu vực và quốc tế

Sự phát triển nhanh chóng internet và các loại hình báo chí khác đãtạo ra sức ép lớn, buộc các cơ quan báo chí phải tìm ra phương hướng pháttriển thích hợp, nếu như muốn sản phẩm báo chí được công chúng tiếp

nhận Phương hướng ấy được thể hiện khá rõ ở sự đa dạng hóa về loại hình

và phương tiện ở các cơ quan báo chí lớn Hầu như tất cả các cơ quan báochí đáng kể đều có trang website song hành với loại hình báo chí truyềnthống Một số tờ báo đơn nhất đã thực sự trở thành những cơ quan báo chí

đa phương tiện với việc xuất bản đồng thời nhiều loại hình sản phẩm báochí khác nhau như: nhật báo, tuần báo, nguyệt san, chuyên san, báo buổichiều, báo mạng điện tử Sự tồn tại đồng thời các loại hình sản phẩm báochí truyền thông khác nhau cho phép các cơ quan báo chí có thể mở rộngphạm vi ảnh hưởng, tạo điều kiện cho các loại hình sản phẩm hỗ trợ lẫnnhau về mặt tài chính, quảng bá thương hiệu, cũng như tận dụng các khảnăng khai thác thông tin, tư liệu Việc ứng dụng các tiến bộ của công nghệthông tin đã gắn liền với việc phát triển và tích hợp tốt các loại hình sảnphẩm báo chí, tạo ra hiệu ứng tốt cơ chế truyền thông và hiệu quả thông tin,góp phần “chú trọng và nâng cao tính tư tưởng, phát huy mạnh mẽ chứcnăng thông tin, giáo dục, tổ chức và phản biên xã hội của các phương tiệnthông tin đại chúng vì lợi ích của nhân dân và của đất nước”, các loại hìnhtruyền thông đa phương tiện đã góp phần “phát triển và mở rộng việc sửdụng Internet, đồng thời có biện pháp quản lý, hạn chế mặt tiêu cực, ngănchặn có hiệu quả hoạt động lợi dụng Internet để truyền bá tư tưởng phảnđộng, lối sống không lành mạnh”

Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực nêu trên, mô hình phươngthức truyền thông đa phương tiện tuy mới hình thành nhưng còn bộc lộnhiều hạn chế và yếu kém

Thứ nhất, việc mở rộng hoạt động của cơ quan báo chí mới chỉ được

sử dụng thuần tuý ở góc độ công nghệ mà chưa thực sự khai thác và sửdụng nó như một công cụ để xử lý và phổ biến thông tin Thế mạnh củaInternet là nó có thể tạo ra giao thức tương tác hai chiều giữa nguồn thôngtin và người tiếp nhận Tuy vậy, người sử dụng nói chung và công chúngcủa báo chí nói riêng hầu như chỉ dừng lại ở góc độ giải trí là chính, đơn

giản và một chiều, các công cụ phản hồi, tương tác hầu như không đượcthiết lập hoặc không biết cách nào để thiết lập Những tiện ích vô cùng hữuhiệu như Email có rất ít người sử dụng, đó là thực tế ở nước ta Vì vậy, vớinhiều cơ quan báo chí, Internet, trang web riêng, hay hộp thư điện tử… chỉmang tính biểu tượng của truyền thông đa phương tiện thời thượng Côngchúng có thể click chuột vào một đường dẫn đến nhiều báo điện tử, trangtin của nhiều cơ quan và có thể rất thất vọng với những trang thông tin chết

và đã quá lâu rồi không được cập nhật

Thứ hai là việc mở rộng theo hướng truyền thông đa phương tiện mà

không có chiến lược khai thác sẽ dẫn tới việc lãng phí trong đầu tư Nhất làcác khoản đầu tư cho nội dung thông tin lien quan đến hình ảnh và âmthanh phải đầu tư rất lớn về vật chất, kỹ thuật và nhân lực Các trang web

“chết” phần nhiều là do không có thông tin đưa lên, hoặc do thông tinkhông hấp dẫn, không “hot” sẽ nên không hấp dẫn được người truy cập, hệluỵ của nó nằm trong sự so sánh với các loại hình sản phẩm báo chí kháccùng cơ quan chủ quản sẽ lép vế, dẫn đến tình trạng sống dở, chết dở

Thứ ba là, truyền thông đa phương tiện đòi hỏi năng lực lãnh đạo và

quản lý phải rất cao và đồng bộ, nhìn nhận ở góc độ quản lý thì nguồn nhânlực cho vấn đề này còn chưa được quan tâm đúng mức nếu như không nói

là chưa được tổ chức đào tạo, bồi dưỡng tạo nguồn Sự phát triển mạnh mẽcủa truyền thông đa phương tiện nhưng thiếu sự quy hoạch chung vừa là sựlãng phí vừa làm giảm hiệu quả của truyền thông Cùng một nội dungthông tin người ta có thể khai thác được ở quá nhiều nguồn khác nhau sẽtạo ra tâm lý rằng hình như thông tin đó coppy của nhau, không có bản sắcriêng, do đó nhiều nguồn thông tin trở nên mờ nhạt, thiếu tính chính xác,nhất là với các nguồn tin trên các trang báo điện tử

Cuối cùng, với sự ra đời và phát triển mạnh mẽ của các cơ quan

truyền thông, nhất là phát triển theo hướng truyền thông đa phương tiện tạo

ra sự cạnh tranh và chạy đua ghê gớm cả về việc khai thác, sử dụng và

truyền bá thông tin Cạnh tranh là động lực cho phát triển tích cực, nhưng

có thể buộc nhiều cơ quan báo chí phải chạy theo việc hấp dẫn công chúngbằng mọi cách, chạy theo thoả mãn nhu cầu thị hiếu tầm thường, kích độngbạo lực, tính dục, đề cập quá sâu vào chuyện riêng tư cá nhân…

3 Những xu hướng phát triển mới của báo chí hiện đại

Có thể nói khoảng thời gian vài năm qua đã cho thấy một loạt các xuhướng nổi lên của báo chí hiện đại Ngoài báo chí đa phương tiện, dưới sựtác động của khoa học công nghệ, báo chí và truyền thông đang xuất hiệnnhững xu hướng mới và rất có thể báo chí – truyền thông đa phương sẽ dầnphải nhường chỗ cho một loạt các xu hướng mới này Có thể tạm liệt kênhư sau:

• Multi-media, Multi-platform (Đa nền tảng)

• Mobile Media, Mobile Journalism (Báo chí di động)

• Social Media, Social Journalism (Báo chí xã hội)

• Data Journalism (Báo chí dữ liệu)

• Innovative Journalism (Báo chí sáng tạo)

• “Wearables” (Các thiết bị đeo trên người)

• Artificial Intelligence (Trí tuệ nhân tạo)

a Báo chí đa nền tảng (Multi-media, Multi-platform)

Giờ đây báo chí phải hướng đến đa nền tảng Chỉ báo in, truyền hìnhhay website thì chưa đủ mà phải đồng thời có các phiên bản cho máy tínhbảng và điện thoại di động theo thiết kế chuyển đổi linh hoạt (responsivedesign) Thậm chí các ứng dụng cho mobile cũng biến chuyển liên tục đểdần tập trung khai thác các thị trường ngách nhằm tạo ra lợi nhuận, thay vìchỉ tranh đua để chứng tỏ sự hiện diện của mỗi tờ báo trên nền tảng mới mẻnày

Người ta còn hướng tới các nền tảng còn chưa trở nên thông dụng vàchưa thành sản phẩm thương mại, ví dụ như các thiết bị đeo trên người(wearables) như vòng đeo tay hoặc kính

Mức độ “đa nền tảng” cũng ngày càng trở nên cao cấp hơn chứkhông chỉ đơn giản là việc sử dụng cùng một mật khẩu để truy cập Độc giảxem báo in có thể dùng điện thoại di động “đánh dấu” một bài viết và xemlại trên thiết bị điện tử khi có thời gian, hoặc truy cập mã QR để theo dõicác sản phẩm đa phương tiện như đồ họa hoặc video Hoặc một độc giảđang theo dõi một bài viết trên máy tính, khi rời bàn làm việc để di chuyểnthì có thể truy cập thẳng vào bài viết đó trên máy tính bảng hoặc điện thoại

di động

Nhờ tính năng cá nhân hóa và địa phương hóa, hệ thống có thể

“hiểu” nhu cầu người dùng để giới thiệu loại nội dung phù hợp trên mọinền tảng

Các thiết bị đeo trên người được cho là nền tảng tương lai mang lạihiệu quả to lớn cho nhiều mặt của cuộc sống, đặc biệt là về y tế Đối vớibáo chí và truyền thông, đây cũng là một kênh tiếp cận quan trọng Hiện đã

có những ứng dụng cho phép đọc tin nhanh trên đồng hồ đeo tay cũng nhưnhững thử nghiệm cho kính Google Glass

b Báo chí di động (Mobile Media, Mobile Journalism)

Thời đại mobile media đang tới gần, và đương nhiên báo chí cũngphải chuyển sang tập trung hơn vào báo chí di động Trong lúc khái niệm

“web-first” (ưu tiên trước hết cho website) còn chưa trở nên phổ biến vớinhiều cơ quan báo chí, nhất là những tờ báo in đang còn cố níu kéo vì lomất nguồn quảng cáo lớn, thì đã xuất hiện xu hướng “mobile-first.”Không ít tờ báo trên thế giới cho biết số lượng đọc báo qua điện thoại diđộng của họ đã vượt cả website Đầu tư cho một phiên bản mobile - dù làứng dụng tải xuống điện thoại dạng native app hay sử dụng trình duyệt vớicông nghệ HTML5 (mobile web) - hiện khá đơn giản và không quá tốnkém chi phí nên không còn trở ngại nào về kỹ thuật, song không phải tất cảcác cơ quan báo chí đều có “chiến lược mobile” cụ thể

Nói chung, phiên bản mobile của các cơ quan báo chí Việt Namkhông khác gì với phiên bản cho máy tính Thực tế, với một màn hình nhỏ(cho dù nhiều máy phablet có màn hình hơn 5 inch), lại chủ yếu được xemtheo chiều dọc (portrait) và cách thức tiếp nhận nội dung của người dùnghoàn toàn khác biệt, việc tạo ra nội dung dành riêng cho điện thoại di động

là điều hiển nhiên

Nhiều ứng dụng đọc báo của nước ngoài được thiết kế riêng cho điệnthoại nên hình ảnh được làm lại, cách di chuyển (navigation) cũng khác sovới khi đọc bằng máy tính, độ dài của thông tin và cách thức kết nối từthông tin này sang thông tin khác cũng được chỉnh sửa cho phù hợp Mặt khác, điện thoại di động không chỉ là nền tảng đọc báo mà còn là nềntảng tác nghiệp Các nhà báo trước đây dùng bút, máy chữ, sau đó chuyểnsang máy tính và giờ đây chỉ cần dùng điện thoại di động là kết hợp cả máytính lẫn máy ảnh và máy quay phim

Để làm được điều đó thì điều quan trọng trước hết là người phụ tráchphiên bản di động phải có “tư duy mobile,” kế đó là việc đào tạo kỹ năngcho các phóng viên để có thể tác nghiệp linh hoạt với chiếc điện thoại diđộng của mình: họ có thể viết tin văn bản và cập nhật nội dung nhanhchóng cho tòa soạn, biết chụp ảnh, quay video và biên tập cơ bản bằngnhững ứng dụng trên điện thoại di động, thậm chí có thể sử dụng nhữngứng dụng truyền thông mới (new media) để tường thuật trực tiếp, truyềnphát video trực tiếp (live streaming) lên thẳng website

Đương nhiên, sử dụng điện thoại nghĩa là phải chấp nhận thỏa hiệpphần nào về chất lượng hình ảnh và video, song báo chí hiện đại cho phépđiều này bởi đặt nặng tính thời sự hơn tính nghệ thuật Ngoài ra, công nghệcàng ngày càng hiện đại và có nhiều phụ kiện hỗ trợ nên chất lượng chụpảnh/quay phim của điện thoại di động càng ngày càng cải thiện

Hiện đang có một quan điểm rằng do tỷ lệ người dùng điện thoại diđộng với màn hình dọc quá lớn, nên video không nhất thiết phải theo chiềungang như TV theo tiêu chuẩn thông thường.

Một ứng dụng mới với tên gọi Periscope của trạng mạng xã hộiTwitter vừa ra mắt vào cuối tháng 3/2015 để cạnh tranh với địch thủMeerkat trước đó, cho phép người dùng tải video dạng live streaming Tuy

là một trang chia sẻ video nhưng giới chuyên môn cho rằng nó có thể làmột công cụ làm báo vô cùng hiệu quả và tức thời

c Báo chí xã hội (Social Media, Social Journalism)

Giờ đây truyền thông xã hội không phải là một lựa chọn của báo chínữa mà đã trở thành điều bắt buộc trong hoạt động tác nghiệp hằng ngày.Chính vì thế trên trang đào tạo báo chí nổi tiếng Poynter.org có hẳn mộtchuyên mục “social journalism.”

Pageview (số lượt xem) của mỗi tin bài một thời từng được coi làthước đo hiệu quả tin tức, nhưng hiện nay các tòa soạn chú trọng hơn đếnchỉ số tương tác qua mạng xã hội, bao gồm cả số lần “like,” các bình luậnluận hay số lần được chia sẻ Sự tương tác của người xem (engagement)đang trở thành tiêu chí đánh giá chất lượng của bài viết

Và đương nhiên, số lượng truy cập từ mạng xã hội đang ngày càngtrở nên quan trọng đối với các báo điện tử, bên cạnh lượng truy cập trựctiếp và truy cập từ các trang khác (referral) Một bài viết trên báo giờ đâykhông chỉ nhằm đến độc giả mà còn phải nhằm đến bạn bè của độc giả vì

có như vậy thì bài viết mới dễ được chia sẻ và tiếp tục được lan truyền

Đang có một quan điểm gọi là “social first” đối với các tòa soạn hiệnđại, nghĩa là khi có thông tin nóng thì thậm chí được chia sẻ trước hết lênmạng xã hội Và social journalism khuyến khích sự tham gia của ngườidùng vào quá trình làm báo từ khi sự việc bùng phát cho đến khi có tácphẩm báo chí hoàn thiện

Báo chí xã hội còn có nghĩa là biết sử dụng mạng xã hội để tácnghiệp Các nhà báo hiện nay phải biết dùng mạng xã hội để khai thácthông tin, thẩm định thông tin và truyền phát thông tin Rõ ràng trong thờiđại thế giới phẳng và kết nối chặt chẽ qua mạng xã hội hiện nay, khi bất kỳ

ai cũng có thể trở thành một nhà báo công dân với chiếc máy điện thoại cócamera, các nhà báo không phải là những người duy nhất có khả năng lantruyền thông tin

Rất nhiều tin tức xuất hiện sớm nhất trên mạng xã hội và nội dung dongười dùng khởi tạo (user-generated content) đang được coi là một phầnquan trọng trên báo chí Đương nhiên, theo tiêu chuẩn báo chí chuyênnghiệp, nhà báo sử dụng mạng xã hội chỉ mang tính tham khảo, coi đó nhưmột nguồn tin ban đầu, sau đó phải tìm cách thẩm định thông tin đó

Kỹ năng sử dụng mạng xã hội hiệu quả sẽ giúp phóng viên thậm chíthẩm định thông tin qua kênh này sau khi tiếp nhận thông tin, và khi hoànthành sản phẩm thông tin thì biết cách truyền bá sản phẩm của mình mộtcách nhanh nhất

d Báo chí dữ liệu (Data Journalism)

Báo chí dữ liệu là một thể loại mới trở nên phổ biến trong vài nămtrở lại đây, song thực tế nó đã được sử dụng từ cách đây cả thế kỷ Tuynhiên, báo chí dữ liệu chỉ thực sự phát triển cùng với sự phát triển của côngnghệ cũng như sự lan truyền của Internet

Thế giới bước vào kỷ nguyên “Big Data” thì báo chí dữ liệu lại càngtrở nên quan trọng Có nhiều cơ quan báo chí nước ngoài xây dựng riêngcác nội dung dữ liệu kiểu này, cung cấp nội dung “thô” để người đọc tự tìmhiểu và có đánh giá riêng (Đương nhiên, nếu muốn, độc giả có thể thamkhảo thêm các ý kiến của chuyên gia)

Nhiều năm trước, tin đồ họa đã được dùng rất nhiều trên báo in, từnhững thông tin thời tiết đơn giản cho đến những nội dung phức tạp hơn,được trình bày công phu bằng các phần mềm xử lý hình ảnh, và một hình

vẽ mô tả một trận chiến tấn công lực lượng khủng bố, một thảm họa độngđất-sóng thần hay công tác chuẩn bị cho một giải đấu thể thao rõ ràng trựcquan và dễ hiểu hơn nhiều so với một bài viết bằng văn bản Đương nhiên,một tin đồ họa không thể thay thế hoàn toàn cho các nội dung thông tinkhác, nhưng nếu được dùng với vai trò bổ trợ sẽ mang lại hiệu quả thôngtin cao hơn nhiều.

Gần đây, cách làm tin đồ họa trở nên dễ dàng hơn nhiều với nhữngchương trình trên Internet, trong đó các gói dịch vụ dành cho những cơquan báo chí chuyên nghiệp đòi hỏi phải trả phí để được truy cập nhữngtiện ích cao cấp, hoặc cung cấp đội ngũ hỗ trợ triển khai nội dung theo yêucầu

Cấp độ cao hơn nữa là đồ họa tương tác, tăng tính trực quan và lôikéo sự tham gia của độc giả Thay vì những hình ảnh tĩnh, độc giả có thểtheo dõi sự phát triển của sóng thần, hoạt động của tàu thăm dò Sao Hỏa,tuyến bay của chiếc máy bay bị mất tích

Được sử dụng nhiều nhất chính là trong lĩnh vực thể thao, ví dụnhững dịch vụ cho phép theo dõi trực tiếp các trận đấu, thông tin về các cầuthủ, thậm chí cả phân tích dữ liệu tự động để đưa ra các kết quả phỏng đoántrước trận đấu

e Báo chí sáng tạo (Innovative Journalism)

Báo chí hiện đại cũng đồng nghĩa với nhiều sáng tạo Một tác phẩmbáo chí giờ đây không đơn giản là mấy trăm, mấy ngàn từ kèm theo bứcảnh minh họa, hoặc một đoạn âm thanh, một phóng sự hình ảnh Báo chíhiện nay kết hợp tất cả những gì có thể để cách trình bày trở nên hấp dẫn,thu hút hơn, sử dụng cả nhiều công nghệ, phầm mềm, thiết bị tối tân và độcđáo Nhưng quan trọng hơn là phải có tư duy sáng tạo và sáng tạo khôngngừng Một sản phẩm báo chí sáng tạo có thể tạo sức hút cao gấp nhiều lầnmột sản phẩm báo chí thông thường

Có rất nhiều cách sáng tạo để làm cho một tác phẩm báo chí trở nênhấp dẫn hơn, từ những tác phẩm quy mô kiểu như phóng sự đoạt giải báochí Pulitzer của New York Times là “Snowfall” hay tác phẩm tương tự củaThe Guardian về một vụ cháy rừng – với cách gọi tạm thời là digital mega-stories (Siêu tác phẩm báo chí) – cho đến việc sử dụng photomap hay cácứng dụng trên điện thoại di động của một số cơ quan báo chí Hong Kongnhằm phản ánh vụ biểu tình Chiếm Trung tâm gần đây, việc sử dụng hình

đồ họa 3D của một hãng cung ứng truyền thông Đài Loan, hay ở Việt Nam

là bản tin bằng nhạc rap của báo điện tử VietnamPlus

Sự sáng tạo là không giới hạn, và sự sáng tạo đó nếu giúp chuyển tảiđược nội dung trên báo chí thì có thể mang lại hiệu quả vô cùng to lớn.Nhiều ý kiến chuyên gia cho rằng dự án đặc biệt “Snowfall” báo hiệu một

xu hướng làm báo mới trong tương lai, kết hợp thông minh cả nội dung vănbản lẫn video, ảnh và đồ họa 3D Sau New York Times, một số cơ quanbáo chí trên thế giới cũng như ở Việt Nam đã thử áp dụng cách làm này vớichi phí rẻ hơn rất nhiều

Có một thuật ngữ mới ra đời là “drone journalism” – báo chí sử dụngthiết bị bay không người lái Sẽ còn nhiều tranh cãi liên quan tính pháp lýcủa việc sử dụng các thiết bị này cũng như vấn đề bảo vệ quyền riêng tư,song một thực tế không thể phủ nhận là những chiếc máy bay không ngườilái với đủ mọi kích cỡ, đủ mọi tính năng, càng ngày càng hiện đại có khảnăng bay xa và bay cao, lại có giá thành hợp lý, đang trở thành những công

cụ đắc lực cho hoạt động báo chí khi xảy ra thiên tai, cháy nổ, tai nạn Tháng 9/2014, tờ Des Moines Register thuộc sở hữu của tập đoàn Garnett ở

Mỹ trở thành một trong những đơn vị báo chí đầu tiên trên thế giới đưa mộtphóng sự báo chí vào thế giới thực tại ảo (virtual reality), sử dụng kínhOculus VR Dự án có tên gọi “Harvest of Change,” nói về một trang trại đãtrải qua bốn thế hệ trong cùng một gia đình, người xem đeo kính VR vànhư bước vào một thế giới thực

Kính thực tại ảo cũng được sử dụng trong một hình thức khác mới

mẻ khác là trò chơi liên quan đến hoạt động báo chí, với thuật ngữ tiếngAnh là “gaming journalism.” Chẳng hạn người chơi được giao nhiệm vụtrong vòng 60 giây phải chụp được hình ảnh một sự kiện thời sự, và tùy vịtrí đứng của họ mà có thể nhìn thấy những gì đang diễn ra trước mắt giốnghệt như ngoài đời

g Trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence)

Cũng nhờ sự phát triển vô cùng nhanh chóng của công nghệ mà giờđây chúng ta có nhiều sản phẩm thông minh, giúp giảm sức lao động củacác nhà báo Nhiều công đoạn trong quá trình tác nghiệp được hệ các thiết

bị, phần mềm “trí tuệ nhân tạo” tự động hỗ trợ, không chỉ giảm gánh nặngcho con người mà còn tăng mức độ chuẩn xác của nội dung, đồng thời nângcao hiệu suất công việc

Các phần mềm biên tập và phát hiện đạo báo xuất sắc nhưGrammarly bắt đầu được nhiều cơ quan báo chí sử dụng, thậm chí một sốhãng thông tấn lớn sử dụng robot để viết các bản tin thị trường thay conngười Tất nhiên, vai trò của các nhà báo “bằng xương bằng thịt” là khôngthể thay thế, nhưng điều không phải bàn cãi là trí tuệ nhân tạo có khả nănggiúp một tờ báo tối giản nhân lực hoặc giúp cho quy trình sản xuất trở nênnhanh chóng và hiệu quả hơn

II NGƯỜI LÀM BÁO TRONG THỜI ĐẠI BÁO CHÍ TRUYỀN THÔNG ĐA PHƯƠNG TIỆN

-1 Những tác động của công nghệ truyền thông đối với người hoạt động trong lĩnh vực báo chí – truyền thông

a Những tác động tích cực

Những tiến bộ vượt bậc về công nghệ của thời đại chắc chắn giúp íchrất nhiều cho phương thức sống của con người Nó thỏa mãn nhiều khámphá và trải nghiệm trước đây chưa từng có trong hầu hết mọi sinh hoạt đờisống từ hoạt động khoa học, giáo dục, kinh doanh, quản lý xã hội đến sinh