Tóm tắt xây dựng và khai thác nguồn tư liệu tham khảo cho việc dạy học văn học dân gian trong nhà trường trung học (trường hợp tỉnh trà vinh)

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH TRÀ VINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRÀ VINH VÕ THỊ NGỌC KIỀU XÂY DỰNG VÀ KHAI THÁC NGUỒN TƯ LIỆU THAM KHẢO CHO VIỆC DẠY HỌC VĂN HỌC DÂN GIAN TRONG NHÀ TRƯỜNG TRUNG HỌC TRƯỜN

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH TRÀ VINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRÀ VINH

VÕ THỊ NGỌC KIỀU

XÂY DỰNG VÀ KHAI THÁC NGUỒN TƯ LIỆU THAM KHẢO CHO VIỆC DẠY HỌC VĂN HỌC DÂN GIAN TRONG NHÀ TRƯỜNG TRUNG HỌC

(TRƯỜNG HỢP TỈNH TRÀ VINH)

Ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BỘ MÔN

NGỮ VĂN

Mã ngành: 9140111

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ LÝ LUẬN

VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BỘ MÔN NGỮ VĂN

TRÀ VINH, NĂM 2020

Công trình được hoàn thành tại:

Trường Đại học Trà Vinh

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS PHẠM TIẾT KHÁNH

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Phản biện 3:

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng đánh giá luận án cấp

trường họp tại: Trường Đại học Trà Vinh

Vào lúc …… giờ …… ngày … tháng … năm ……

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện: Trường Đại học Trà Vinh

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Theo Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể và Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn được ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26 tháng 12 năm 2018 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo, môn Ngữ văn sẽ không dạy theo chương trình đóng khung như hiện nay mà là một chương trình theo hướng mở Sách giáo khoa (SGK) dành một khoảng trống lớn cho người dạy và người học bằng việc không quy định cụ thể các văn bản được dạy trong từng lớp Căn cứ vào mục tiêu chương trình, yêu cầu cần đạt và nội dung dạy học, nhà trường và giáo viên

có thể chủ động lựa chọn ngữ liệu như văn bản nghệ thuật, văn bản nhật dụng, văn bản đa phương thức, tương thích việc dạy học (DH) Ngữ văn nói chung, văn học dân gian (VHDG) nói riêng đang đứng trước những yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện

Việc ứng dụng công nghệ thông tin trong tìm kiếm, khai thác nguồn tư liệu học tập VHDG là một hình thức DH phù hợp với xu thế mới, với sở thích của học sinh (HS) và đặc biệt có hiệu quả đối với việc DH phát triển năng lực

Nhằm kích thích sự tìm tòi, khám phá cái hay, cái đẹp trong các bài học

phần VHDG trong chương trình, thiết nghĩ việc xây dựng nguồn tư liệu đa

dạng, hấp dẫn, hiện đại… sẽ là một hướng đi cần thiết và quan trọng trong giai đoạn hiện nay

Vì chú trọng đến việc rèn luyện kĩ năng cảm thụ nên việc trang bị kiến

thức mang tính toàn diện, phong phú trong DH các tác phẩm VHDG chưa có điều kiện thực hiện và còn phải phụ thuộc quá nhiều vào phương pháp dạy học (PPDH) của giáo viên (GV), HS trong điều kiện cụ thể của từng trường Khi xem xét một vấn đề Ngữ văn nói chung, VHDG nói riêng qua các điểm nhìn, quan niệm, thời đại,… khác nhau của các tác giả khác nhau, HS

sẽ mở rộng tầm nhìn từ đó những đánh giá, lựa chọn, phân tích, so sánh,… sẽ sâu sắc, đa chiều hơn Học sinh và GV cần được hướng dẫn lựa chọn, khai thác một cách khoa học, có thể phát huy được tối đa giá trị của nguồn tư liệu này trong định hướng phát triển năng lực

2 Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu chung: Góp phần đổi mới PPDH theo đặc thù thể loại, theo định

hướng phát triển năng lực, và hướng đến một môi trường, PPDH hiện đại, phù

hợp với yêu cầu đổi mới và sự phát triển của xã hội nói chung, nền giáo dục Việt Nam nói riêng

Mục tiêu cụ thể:

- Hệ thống hóa cơ sở lý luận về nguồn tư liệu và PPDH VHDG theo định hướng phát triển năng lực

- Mô tả thực trạng của việc DH và nguồn tư liệu DH VHDG trong nhà trường trung học (TH) tỉnh Trà Vinh

- Xây dựng nguồn tư liệu DH và quy trình, cách thức khai thác nguồn tư

liệu DH VHDG trong chương trình Ngữ văn TH (hiện hành và sau 2018)

3 Đối tượng nghiên cứu và đối tượng khảo sát

3.1 Đối tượng nghiên cứu: là nguồn tư liệu VHDG dùng để tham khảo

và những PPDH khai thác nguồn tư liệu trên theo định hướng phát triển năng

lực HS trong điều kiện tỉnh Trà Vinh

3.2 Đối tượng khảo sát: nguồn tư liệu tham khảo phục vụ cho việc DH

VHDG ở các trường TH trên địa bàn tỉnh Trà Vinh; khảo sát HS, GV và Ban giám hiệu ở một số trường THCS, THPT trên địa bàn tỉnh Trà Vinh

4 Phạm vi giới hạn đề tài

- Phạm vi về nội dung:

+ Nguồn tư liệu văn bản - tài liệu tham khảo được xuất bản, công bố bằng

tiếng Việt ở Việt Nam; Các tài liệu hình, tiếng (video, tranh ảnh, audio…) + Các hình thức DH, PPDH được đề xuất trong tổ chức khai thác nguồn

tư liệu VHDG trong DH phù hợp với đặc trưng thể loại, với định hướng phát triển năng lực người học

- Phạm vi về không gian: khảo sát ở một số địa bàn trên tỉnh Trà Vinh

- Phạm vi về thời gian: Thời gian nghiên cứu đề tài 36 tháng (từ

01/2016 đến 12/2018)

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Nghiên cứu các tác phẩm VHDG,

các công trình sưu tầm, tuyển tập VHDG, các công trình nghiên cứu về VHDG, các nghiên cứu về PPDH VHDG, và nghiên cứu cấu trúc và thời lượng chương trình VHDG trong SGK Ngữ văn bậc TH hiện hành và sau 2018

để làm cơ sở lý luận của luận án cũng như là cơ sở để chúng tôi xác định nguồn tư liệu cho việc DH VHDG Chúng tôi sử dụng kĩ thuật phân loại - hệ

thống để hệ thống hóa nguồn các vấn đề được nghiên cứu trong các tài liệu để

phục vụ cho việc viết cơ sở lý luận của đề tài và cho việc định hướng xây

dựng, khai thác ngồn tư liệu DH VHDG bậc TH ở Trà Vinh

5.2 Phương pháp điều tra giáo dục: Khảo sát thực trạng DH VHDG,

nguồn tư liệu DH và việc khai thác nó trong DH VHDG qua phiếu điều tra, qua quan sát dự giờ và phỏng vấn HS, GV Ngữ văn và Ban giám hiệu ở một

số trường trung học ở tỉnh Trà Vinh Tác giả khảo sát 850 phiếu điều tra;

5.3 Phương pháp chuyên gia: Phương pháp này được thực hiện với

hai hình thức chính: hình thức xê-mi-na (tổ chức ở Trường Đại học Đà Lạt ngày 16/5/2018) lấy ý kiến đóng góp cho đề tài từ các chuyên gia nghiên cứu chuyên sâu về tư liệu VHDG, DH VHDG theo hướng khai thác nguồn tư liệu (trường hợp VHDG Khmer), hình thức phỏng vấn sâu một số chuyên gia giáo dục, nhà nghiên cứu văn học (qua buổi tổ chức hoạt động trải nghiệm ở Trường THPT Dân tộc nội trú tỉnh Trà Vinh) và GV phổ thông có năng lực chuyên môn, nghiệp vụ tốt, giàu kinh nghiệm trong DH Ngữ văn ở Trà Vinh 5.4 Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Thiết kế, giảng dạy một số

giáo án DH các tác phẩm VHDG trong chương trình Ngữ văn bậc TH cụ thể qua sự trao đổi, thảo luận thống nhất với một số GV các trường TH trong

tỉnh Trà Vinh Ngoài ra, để tăng tính khả thi cũng như cung cấp đa dạng

những hình thức DH với nguồn tư liệu VHDG, chúng tôi còn thực nghiệm

với hình thức hoạt động trải nghiệm VHDG

6 Kết cấu của luận án: Ngoài phần Mở đầu; Kết luận; Danh mục Tài

liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung luận án gồm 04 chương

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

VÀ CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1.1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

1.1.1 Những nghiên cứu về văn học dân gian trong và ngoài nước

1.1.1.1 Trong nước

Văn học dân gian Việt Nam từ lâu đã là đối tượng quan tâm của nhiều

thế hệ các nhà khoa học và những thành tựu đạt được về lĩnh vực nghiên cứu này rất đáng ghi nhận Ở nội dung này, chúng tôi tổng quan: Về những vấn

đề chung; Những công trình sưu tầm VHDG; Những nghiên cứu thể loại và thi pháp VHDG Vi ệt Nam; Những nghiên cứu về mối quan hệ giữa VHDG –

VH viết Việt Nam; Những nghiên cứu về mối quan hệ VHDG và văn hóa dân gian Việt Nam; Những nghiên cứu về VHDG các dân tộc thiểu số Việt Nam,

Nh ững nghiên cứu về VHDG người Kinh và Khmer ở Trà Vinh

1.1.1.2 Ngoài nước

Luận án chọn lọc tổng quan những công trình nghiên cứu tiêu biểu của các trường phái nghiên cứu folkfore thế giới và đã được các nhà khoa học Việt Nam quan tâm, vận dụng vào bối cảnh Việt Nam Các trường phái, các hướng tiếp cận nghiên cứu VHDG như như: Bogatyrev, Jakobson, Chadwicks, Veselovsky, Sith Thompson, V.IAPropp,… Hay Abler Lord

trong công trình The Singer of Tales (Người ca sĩ của truyện kể) đã góp phần

định hướng cho hướng tiếp cận nghệ thuật lời nói trong bối cảnh diễn

xướng và tiến hành phân tích bối cảnh “thực địa” của folklore

1.1.2 Những nghiên cứu về dạy học văn học dân gian

1.1.2.1 Những nghiên cứu về phương pháp dạy học văn học dân gian

Ở nước ngoài, những lý thuyết DH văn bản nói chung được nghiên cứu, ứng dụng ngày càng rộng rãi và nhiều hơn từ những thập niên 70 của thế kỷ XX trở lại đây, tiêu biểu như K.Goodman (1970), A.Pugh (1978), P.ArSon (1984), L.Baker A.Brows (1984), Đặc biệt, luận án lưu ý đến tài liệu The power of reading: Insights from the research (2004) của Krashen, S Trong đó, luận án sử dụng khái niệm đọc mở rộng để khẳng định giá trị của nguồn tư liệu tham khảo trong DH VHDG, và xem đó như một trong những giải pháp tăng động lực học tập VHDG trong nhà trường

Qua tổng quan một số công trình tiêu biểu cho việc DH tác phẩm VHDG nói chung và PPDH VHDG nói riêng, chúng tôi góp phần tả diện mạo phong phú của khoa học lý luận và PPDH Ngữ văn, làm cơ sở cho chúng tôi đề xuất PPDH VHDG dựa trên nguồn tư liệu đề xuất Như: Giảng dạy văn học Việt

Nam: phần văn học dân gian ở trường phổ thông cấp 3 (1966) của Đỗ Bình

Trị, Bùi Văn Nguyên, Mấy vấn đề phương pháp giảng dạy – Nghiên cứu văn

học dân gian (1983) của Hoàng Tiến Tựu; Dạy và học thơ ca dân gian (1986)

của Lê Trí Viễn; Giảng văn văn học dân gian của Vũ Anh Tuấn, Nguyễn Xuân Lạc; Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương (theo loại thể) (2006) của Nguyễn Viết Chữ; Văn học dân gian Việt Nam - Tác phẩm dùng trong nhà

trường (2006) của Nguyễn Bích Hà; Công nghệ thông tin cho dạy học tích cực

của Bộ Giáo dục & Đào tạo,… Luận án còn tổng quan những bài báo khoa học nghiên cứu DH VHDG với nhiều cách tiếp cận, nhiều đề xuất có giá trị

1.1.2.2 Những nghiên cứu về dạy học văn học dân gian địa phương Trà Vinh bậc trung học

Việc DH văn học dân gian Trà Vinh cần có những đổi mới, tìm tòi cách thức, PP dạy phù hợp, trong đó DH tích hợp, DH trong mối quan hệ với văn hóa dân gian, DH theo dự án, có thể là những gợi ý phù hợp Và để thực hiện được điều này cần có những nghiên cứu quy mô hơn của các nhà khoa học Đối với CT Ngữ văn địa phương Trà Vinh nói chung, VHDG Trà Vinh nói riêng hiện vẫn chưa có những nghiên cứu chuyên sâu và nhiều giá trị tham khảo, định hướng cho việc thực thi CT cũng như vận dụng tổ chức DH cho từng bài dạy VHDG Trà Vinh cụ thể Đặc biệt là việc DH VHDG Khmer Trà Vinh trong CT Ngữ văn địa phương Trà Vinh hiện vẫn chưa có nghiên cứu nào

đề cập đến Có thể đề cập đến một số nghiên cứu: luận văn thạc sĩ Dạy học văn

học dân gian trong Chương trình Ngữ văn địa phương trung học cơ sở, trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực tiếp nhận của học sinh ở tỉnh Trà Vinh (2016) của Phạm Văn Lượm, các bài tham luận trong Kỷ yếu

Hội thảo Nghiên cứu và Giảng dạy Ngữ văn ở Nam Bộ trong tình hình hiện

nay (2016) do Trường Đại học Trà Vinh tổ chức…

1.1.3 Nh ững tài liệu về thiết kế bài giảng và tư liệu Ngữ văn

Cũng như các môn khác, Ngữ văn rất cần các tư liệu tham khảo để hỗ

trợ việc DH Trong nghiên cứu này chúng tôi xác định nguồn tư liệu hỗ trợ

việc DH VHDG gồm các thiết kế bài giảng và các tư liệu Ngữ văn cho các

CT Ngữ văn bậc TH Bên cạnh đó, luận án còn đánh giá những website phục

vụ công tác giảng dạy, cung cấp trực tiếp tư liệu cho các môn học như:

của Công ty Công nghệ tin học nhà trường

1.2 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 1.2.1 Cơ sở lí luận

1.2.1.1 Các khái ni ệm liên quan

Luận án hệ thống hóa các khái niệm làm khung, làm cơ sở cho việc triển khai nghiên cứu đề tài như: Khái niệm tư liệu dạy học và tư liệu tham khảo trong dạy học Ngữ văn; Khái niệm năng lực và dạy học theo định hướng phát triển năng lực; Khái niệm phương pháp dạy học và phương tiện dạy học

1.2.1.2 Cơ sở lý luận văn học

Dạy học VHDG trong nhà trường không phải là công việc nghiên cứu - phê bình VH nhưng có mối liên hệ tất yếu đối với nghiên cứu - phê bình

VH GV văn không thể không tiếp cận các lý thuyết nghiên cứu - phê bình văn học “mới” để tự mình tìm hiểu, khám phá, kiến tạo cũng như hướng dẫn

HS tìm hiểu, khám phá, kiến tạo ý nghĩa văn bản được DH trong nhà trường

Luận án hệ thống hóa lý thuyết tiếp nhận văn học, lý thuyết liên văn bản

1.2.1.3 Cơ sở lý luận dạy học và phương pháp dạy học văn học dân gian theo định hướng phát triển năng lực

Triển khai dạy học theo hướng tiếp cận năng lực với các bài học VHDG đồng nghĩa với việc chúng ta đang thực hiện kết nối nội dung truyền thống

và phương pháp hiện đại Đây là một giải pháp thích hợp đồng thời cũng đặt

ra nhiều vấn đề cần phải giải quyết, nhất là về mặt tổ chức DH VHDG có kết cấu mở với biên độ kiến thức rộng không chỉ về mặt phạm vi mà còn về mặt hệ thống thể loại Điều này đòi hỏi người dạy và người học phải có một

hệ kiến thức cơ bản về thể loại và văn hóa vững thì mới có thể tiếp cận vấn

đề một cách thấu đáo Vì vậy, vấn đề định hướng quá trình tự học, tự nghiên cứu ở nhà của HS là vấn đề cần được quan tâm và chú trọng Đồng thời, để

DH phát triển năng lực thì ngoài SGK, SGV còn cần thêm tư liệu từ nhiều nguồn khác nhau để thực hiện DH tích hợp Quan điểm DH này là một cơ sở, một dấu hiệu của DH phát triển năng lực, đã được xác định trong CT giáo dục PT, CT tổng thể

có những nhận xét, đánh giá về ưu điểm cũng như hạn chế trong việc lựa

chọn các bài dạy VHDG trong các SGK

1.2.2.2 V ề Chương trình Ngữ văn bậc trung học sau 2018

Chương trình Ngữ văn bậc trung học sau năm 2018 nhìn chung vẫn tuân thủ những quy định cơ bản được nêu trong CT giáo dục phổ thông tổng thể; được xây dựng trên nền tảng lí luận và thực tiễn, cập nhật thành tựu của khoa học hiện đại, tập trung rèn luyện các kĩ năng cơ bản như nghe, nói, đọc, viết cho người học Bên cạnh đó, chương trình bậc trung học sau năm 2018 được xây dựng theo hướng mở, nhằm đáp ứng nhu cầu đổi mới Nếu tính thêm phần VHDG ở bậc Tiểu học, có thể thấy VHDG được thiết kế khá bao quát, toàn diện với nhiều thể loại, đồng thời được sắp xếp theo trình tự phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý và khả năng cảm nhận của HS Tuy nhiên, chương trình Ngữ văn TH mới đã bỏ đi một vài thể loại của VHDG như tục ngữ, ca dao, thần thoại, truyền thuyết,…

1.2.2.3 Thực trạng dạy học văn học dân gian bậc trung học ở tỉnh Trà Vinh

Thực trạng nguồn tư liệu và việc sử dụng nguồn tư liệu tham khảo cho DH VHDG bậc TH ở tỉnh Trà Vinh:

Để xác định cũng như củng cố giả thuyết nghiên cứu về sự cần thiết và tính khả thi của việc đưa tư liệu tham khảo vào DH VHDG ở Trà Vinh, chúng tôi tiến hành khảo sát, đánh giá thực trạng nguồn tư liệu tham khảo của việc DH VHDG ở một số trường TH ở tỉnh Trà Vinh (Phụ lục 1, Phụ lục

2, Phụ lục 3) Kết quả như sau:

- Thứ nhất, từ kết quả Phụ lục 3, chúng tôi có một số kết luận sau: + Các trường TH ở Trà Vinh đều có thư viện, có trang bị các PTDH phục vụ DH nói chung, DH VHDG nói riêng

+ Tuy nhiên, các thư viện hiện còn thiếu sách phục vụ cho việc tham khảo, tìm hiểu thêm VHDG, cơ sở vật chất của thư viện xuống cấp, đặc biệt

là không trang bị máy tính có kết nối internet ở các thư viện

+ Ngoài ra, cả GV và HS cũng ít lên thư viện mượn sách, mượn PTDH,… do không có nhu cầu

- Thứ hai, trong DH tác phẩm VHDG ở Trà Vinh, GV và HS thiếu

những công cụ hỗ trợ chuyên dụng, những điều kiện về thời gian, cơ sở vật

chất, sự ủng hộ của nhà trường, cha mẹ HS

- Thứ ba, GV thiếu tài liệu, thiếu các hoạt động DH gắn với khai thác tư liệu VHDG; Và về phía HS chưa nhận thức đầy đủ về vai trò của tư liệu DH

Thực trạng DH VHDG của GV và HS bậc TH ở tỉnh Trà Vinh

- Về phía giáo viên:

+ Trong 1 tiết, GV phải chuyển tải một lượng lớn nội dung, và ngược lại

có những tiết quá ít nội dung

+ Nhiều GV khi dạy các tác phẩm VHDG đã đồng nhất giữa VHDG và

VH viết, dạy VHDG như dạy VH viết

+ Phương pháp DH và PP đánh giá trong DH VHDG được GV vận dụng còn khá đơn điệu, chưa kích thích được sự hứng thú, sáng tạo của HS

+ Đa số HS chưa nhận thức đúng đắn về vị trí của VHDG đối với nền văn học dân tộc cũng như vai trò của nó trong việc làm nên bản sắc của dân

tộc Việt Nam

+ Hầu hết HS đều cho rằng số tiết ít (chiếm 205/207 ý kiến); Nội dung

ít, chưa được phong phú (chiếm 182/192 ý kiến)

+ Học sinh cho rằng GV chú trọng cung cấp những kiến thức liên quan đến truyền thống văn hóa và nội dung văn bản khi DH VHDG trong khi HS quan tâm đến khả năng vận dụng những kiến thức của việc DH VHDG vào

thực tiễn

+ Về phía Phương pháp DH, HS xác định các GV thường sử dụng các

PP khuyến khích HS lắng nghe, ghi chép, đặt và trả lời các câu hỏi (chiếm 68,0%) Tương ứng với PPDH trên là hình thức kiểm tra đánh giá việc DH VHDG hiện chủ yếu vẫn là viết tự luận

Tiểu kết Chương 1

- Qua tổng quan những nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án, chúng tôi đã ghi nhận những kết quả nghiên cứu của đội ngũ các nhà folklore, các nhà giáo dục học với chặng đường nghiên cứu lâu dài, sự cống

hiến cho khoa học VHDG

- Với quan điểm xây dựng CT, đặc điểm của môn Ngữ văn trong tổng

thể CT phổ thông sau 2018 thì nguồn tư liệu để GV và HS tham khảo trong

việc tổ chức, tham gia các hoạt động DH là rất quan trọng

- Trong Chương 1, ngoài các khái niệm cơ sở, chúng tôi còn hệ thống hóa lý thuyết tiếp nhận văn học, lý thuyết liên văn bản; lý luận DH và PPDH theo định hướng phát triển năng lực phù hợp với việc khai thác nguồn tư liệu tham khảo trong DH nói chung, VHDG nói riêng

- Về cơ sở thực tiễn của đề tài, trong Chương 1, luận án cũng trình bày kết quả khảo sát thực trạng DH VHDG, thực trạng nguồn tư liệu và việc sử dụng chúng vào DH VHDG ở trường TH ở Trà Vinh qua phỏng vấn, bảng hỏi

CHƯƠNG 2 XÂY DỰNG NGUỒN TƯ LIỆU THAM KHẢO DẠY HỌC VĂN HỌC DÂN GIAN BẬC TRUNG HỌC Ở TỈNH TRÀ VINH 2.1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ NGUỒN TƯ LIỆU THAM KHẢO DẠY HỌC VĂN HỌC DÂN GIAN BẬC TRUNG HỌC Ở TỈNH TRÀ VINH 2.1.1 Đọc mở rộng và vấn đề đọc mở rộng với nguồn tư liệu tham khảo trong dạy học văn học dân gian

Từ các kết quả nghiên cứu của Krashen (2004), Horst (2009), luận án khẳng định nếu có cơ hội tiếp cận tài liệu đọc hiểu mở rộng, người học có thể

thu lại được rất nhiều lợi ích trong quá trình học của họ Trong số các lợi ích

đó, phải kể đến lợi ích mở rộng vốn từ, tăng động lực đọc để từ đó tăng động lực học Đây có thể nói là giải pháp hữu hiệu cho những bất cập trong DH VHDG hiện nay như đã phân tích ở Chương 1 Đồng thời, theo tác giả, đây cũng là chìa khóa mở ra khả năng thực hiện mục tiêu CT Ngữ văn sau 2018 xét ở góc độ DH VHDG

2.1.2 Đặc điểm và vai trò nguồn tư liệu tham khảo dạy học văn học dân gian bậc trung học

Luận án xác định tư liệu tham khảo được coi là dạng công cụ hỗ trợ đa phương tiện trong DH nói chung, DH VHDG nói riêng Bản chất và quan niệm của chúng tôi trong luận án này về tư liệu tham khảo trong DH VHDG

là một tập hợp sách chuyên khảo, các bài viết, tranh ảnh, âm thanh, phim ảnh,… được sắp xếp một cách khoa học, hệ thống và được sử dụng hiệu quả trong quá trình DH VHDG qua việc tổ chức các hoạt động DH theo định hướng phát triển năng lực Căn cứ vào quan điểm xây dựng CT và CT môn

Ngữ văn mới thì đây có thể nói là một giải pháp thích hợp để kích thích hứng thú học tập và sáng tạo của HS trong bối cảnh hiện nay

2.2 NGUYÊN T ẮC VÀ QUY TRÌNH XÂY DỰNG NGUỒN TƯ LIỆU THAM KHẢO DẠY HỌC VĂN HỌC DÂN GIAN BẬC TRUNG HỌC Ở TỈNH TRÀ VINH

2.2.1 Nguyên tắc xây dựng

Để có được nguồn tư liệu tham khảo VHDG đạt chất lượng tốt, được sử dụng hiệu quả trong quá trình DH, góp phần đổi mới DH VHDG trong nhà trường thì khâu tìm kiếm, tạo nguồn và sử dụng tư liệu cần phải tuân theo

một số nguyên tắc cơ bản sau:

- Thứ nhất, tư liệu được tập hợp phải phù hợp với nội dung các bài dạy

VHDG và mục tiêu phát triển năng lực qua các bài dạy

- Thứ hai, tư liệu phải phù hợp với đối tượng HS trung học nói chung,

HS tỉnh Trà Vinh nói riêng

- Thứ ba, nguồn tư liệu tham khảo phải phong phú, đa dạng và đảm bảo được tính hiện đại, tiện ích

- Thứ tư, nguồn tư liệu phải đảm bảo đặc trưng của VHDG

- Thứ năm, nguồn tư liệu phải đảm bảo tính khoa học, vừa sức

- Bước 3: Lựa chọn và sắp xếp nguồn tư liệu vừa tìm kiếm sao cho phù hợp với mục tiêu DH và nội dung từng bài học VHDG trong hương trình

- Bước 4: Phân tích/đánh giá khả năng/điều kiện tìm kiếm, vận dụng nguồn tư liệu với từng bài học

2.3 HỆ THỐNG NGUỒN NGUỒN TƯ LIỆU THAM KHẢO DẠY

H ỌC VĂN HỌC DÂN GIAN BẬC TRUNG HỌC Ở TỈNH TRÀ VINH

Nguồn tư liệu tham khảo mà chúng tôi xây dựng nhằm phục vụ cho việc

DH VHDG ở bậc TH (THCS và THPT) Từ các nguyên tắc và quy trình xây dựng nguồn tư liệu tham khảo cho việc DH các bài học VHDG ở bậc Trung học đã xác định ở trên, chúng tôi tiến hành xây dựng hệ thống nguồn tư liệu

tham khảo cho DH VHDG bậc THCS (Phụ lục 4) và bậc THPT (Phụ lục 5) Bảng hệ thống này được trình bày, sắp xếp theo trình tự: Mục tiêu cần

đạt (Về kiến thức – Về Kĩ năng – Về thái độ – Định hướng năng lực cần phát triển) – Trọng tâm kiến thức bài học – Tư liệu tham khảo – Phân tích/đánh giá nguồn tư liệu – Hình thức DH với nguồn tư liệu - Ý nghĩa của việc tổ chức DH với tư liệu Ngoài cơ sở là tài liệu chuẩn kiến thức – kĩ năng Ngữ

văn bậc TH của Bộ Giáo dục và Đào tạo, tác giả luận án căn cứ vào kinh nghiệm giảng dạy và điều kiện tổ chức DH các bài dạy VHDG trong nhà trường ở Trà Vinh mà có những điều chỉnh Mục tiêu cần đạt, Nội dung bài học phù hợp Ở những nội dung này, chúng tôi bổ sung mục tiêu Năng lực cần phát triển và những Nội dung DH tương ứng cũng có sự cân chỉnh để phù hợp với định hướng phát triển năng lực Đồng thời, đây cũng là cơ sở để

bộ tư liệu khi được phổ biến sẽ không “trễ nhịp” với việc CT Ngữ văn mới được áp dụng ở các cấp học

Nguồn tư liệu tham khảo được chúng tôi xây dựng theo quy trình các bước đã xác định cụ thể ở trên Ngoài những vấn đề trong bảng kê, chúng tôi còn chú ý đến thực trạng DH VHDG và nguồn tư liệu hiện có trong trường

TH ở Trà Vinh Từ đó, ở bước phân tích/đánh giá nguồn tư liệu, luận án sẽ chỉ ra nguồn tìm kiếm, khả năng tìm kiếm của GV và HS trung học

Còn những Hình thức tổ chức DH với nguồn tư liệu tham khảo vừa là

“gợi ý” cho GV và HS cân nhắc lựa chọn từng tư liệu trong DH từng TP cụ thể khi cần vừa là cơ sở để chúng tôi xác định ý nghĩa, tác dụng của việc vận dụng tư liệu tham khảo vào DH VHDG đối với việc phát triển những năng lực cụ thể

2.3.1 Hệ thống nguồn tư liệu tham khảo cho dạy học văn học dân gian bậc trung học cơ sở ở tỉnh Trà Vinh

Chúng tôi xây dựng nguồn tư liệu tham khảo cho các bài dạy VHDG trong SGK Ngữ văn bậc THCS hiện hành Đồng thời, căn cứ vào những ngữ liệu VHDG bậc THCS được đề xuất trong CT giáo dục PT môn Ngữ văn (2018) ở

phần Nội dung giáo dục, luận án sẽ chọn những TP trong CT hiện hành sẽ có trong SGK Ngữ văn bậc THCS sau 2018, đồng thời ở một số bài, phần tư liệu

chú ý đến thể loại nên có thể linh hoạt vận dụng ở các văn bản khác cùng thể

loại, như: Ếch ngồi đáy giếng (Truyện ngụ ngôn Việt Nam), Treo biển (Truyện cười dân gian Việt Nam), Ca dao về tình yêu, tình cảm gia đình… Đồng thời

chúng tôi cũng chọn xây dựng tư liệu cho các thể loại, TP VHDG Trà Vinh tiêu

biểu (Xem (1) (2) (3) (4) (5) của Phụ lục 4) Sau đó, chúng tôi xây dựng minh

họa quy trình chi tiết một số bài dạy VHDG ở CT SGK THCS hiện hành, sau

2018 và CT SGK Ngữ văn địa phương Trà Vinh bậc THCS: Ca dao Việt Nam;

Tình m ẫu tử nhà cọp (Ngữ văn địa phương Trà Vinh)

2.3.2 Hệ thống nguồn tư liệu tham khảo cho dạy học văn học dân gian bậc trung học phổ thông ở tỉnh Trà Vinh

Chúng tôi xây dựng nguồn tư liệu tham khảo cho các bài dạy VHDG trong SGK Ngữ văn bậc THPT hiện hành Đồng thời, căn cứ vào những ngữ

liệu VHDG bậc THPT được đề xuất trong CT giáo dục PT môn Ngữ văn (2018) ở phần Nội dung giáo dục, luận án sẽ chọn những tác phẩm trong CT

hiện hành sẽ có trong SGK Ngữ văn bậc THCS sau 2018, đồng thời ở một số bài, phần tư liệu chú ý đến thể loại nên có thể linh hoạt vận dụng ở các văn bản khác cùng thể loại, như: Đăm Săn (Sử thi Tây Nguyên), Em bé thông minh (Cổ

tích Việt Nam), Kim Nham (Chèo dân gian),… Đồng thời chúng tôi cũng chọn

xây dựng tư liệu cho các thể loại, TP VHDG Trà Vinh tiêu biểu (Xem (1) (2) (3) (4) (5) của Phụ lục 5) Sau đó, chúng tôi xây dựng minh họa quy trình chi

tiết một số bài dạy VHDG ở CT SGK THPT hiện hành, sau 2018 và CT SGK

Ngữ văn địa phương Trà Vinh bậc THPT: Xúy Vân giả dại (Trích vở chèo Kim

Nham); Truy ền thuyết Ao Bà Om (Ngữ văn địa phương Trà Vinh)

Tiểu kết Chương 2

- Các nguyên tắc xây dựng hệ thống nguồn tư liệu tham khảo trong dạy học

các bài dạy VHDG bậc THCS và THPT là những chỉ dẫn cho việc thực hiện

công việc tập hợp, biên soạn và xây dựng bộ tư liệu một cách hợp lý, chính xác

- Từ những nguyên tắc cơ bản, chúng tôi đã đưa ra một quy trình để xây dựng bộ tư liệu Quy trình đó gồm 4 bước, ở mỗi bước có những công việc riêng nhưng chúng có sự gắn bó và liên quan chặt chẽ với nhau

- Nguồn tư liệu tham khảo VHDG được xây dựng theo tính mở nên sẽ cần được bổ sung, tập hợp theo thời gian Trong quá trình giảng dạy, GV có thể tìm hiểu, sưu tầm thêm những nguồn tư liệu khác Điều này sẽ làm cho nguồn

tư liệu ngày càng phong phú và chất lượng giảng dạy từ đó cũng được nâng cao

CHƯƠNG 3 KHAI THÁC NGUỒN TƯ LIỆU THAM KHẢO DẠY HỌC VĂN HỌC DÂN GIAN BẬC TRUNG HỌC Ở TỈNH TRÀ VINH 3.1 NGUYÊN TẮC KHAI THÁC NGUỒN TƯ LIỆU

Để có thể khai thác tốt nguồn tư liệu tham khảo trong dạy học, chúng ta

cần tuân thủ những nguyên tắc cơ bản sau:

- Thứ nhất, vận dụng đa dạng các hình thức khai thác tư liệu

- Thứ hai, nguồn tư liệu được khai thác cần bám sát mục tiêu phát triển năng lực phù hợp

- Thứ ba, linh hoạt trong việc thiết kế các hoạt động dạy học tổ chức cho

HS khai thác nguồn tư liệu đã được xây dựng

- Thứ tư, khai thác nguồn tư liệu phải trên cơ sở tạo điều kiện phát huy

tối đa vai trò chủ thể của HS

- Thứ năm, nguồn tư liệu được khai thác theo tinh thần tích hợp

- Thứ sáu, khai thác nguồn tư liệu tham khảo cần bám sát đặc trưng thể

loại của bộ phận VHDG

3.2 QUY TRÌNH T Ổ CHỨC DẠY HỌC VĂN HỌC DÂN GIAN THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VỚI NGUỒN TƯ LIỆU THAM KHẢO

Dựa trên quá trình DH, việc dạy học VHDG theo định hướng phát triển năng lực nói riêng có thể được tổ chức thành các giai đoạn sau:

Ở giai đoạn Trước khi lên lớp: Ở giai đoạn này, đối với DH VHDG,

GV sẽ yêu cầu HS tự đọc văn bản ở nhà, soạn bài theo câu hỏi tìm hiểu bài trong sách giáo khoa, hoàn thành các Phiếu học tập, yêu cầu HS sưu tầm,… Ngoài ra, các hoạt động này sẽ kết hợp với các hình thức tổ chức dạy học khác để tăng hiệu quả như: Sử dụng phiếu học tập với các câu hỏi phát hiện chi tiết, liệt kê các hình ảnh Xác định và thuyết trình về một yếu tố văn hóa nào đó trong tác phẩm; Tự ghi lại truyện theo lời kể của người thân trong gia đình, các người già trong phum sóc và so sánh với văn bản trong sách giáo khoa; Tìm một bài báo, một nhận xét nổi tiếng, một câu chuyện trong đời sống có liên quan đến văn bản văn học dân gian và giới thiệu nó trong giờ lên lớp…

Ở giai đoạn Trên lớp: Ở giai đoạn này, GV có thể áp dụng quy trình các

bước như: Khởi động; Hình thành kiến thức mới; Thực hành/ứng dụng; Củng

cố/bổ sung Những hoạt động phân tích, giải thích, so sánh, đối chiếu các kiến

thức, giải quyết những tình huống sẽ được thực hiện tích cực trong giai đoạn này Tuy nhiên GV cần cân nhắc thời gian cho mỗi hoạt động để từ đó đưa ra

số lượng hoạt động vừa đủ, có tính khả thi và đạt hiệu quả

Ở giai đoạn Sau khi lên lớp: ở giai đoạn này, khi người GV có ít thời

gian để kiểm tra, để cho nhiều HS trình bày kết quả làm việc của mình trên lớp nên việc chọn hình thức nào tổ chức cho HS hoạt động ở giai đoạn sau khi lên lớp cũng cần có sự cân nhắc kĩ Trong đó, GV nên khuyến khích và tổ chức cho các nhóm HS thực hiện các phóng sự, các bài báo, bài nghiên cứu nhỏ công bố trên kênh phát thanh của trường, trên website của Sở Giáo dục

và Đào tạo, trên các trang mạng điện tử