Phân tích những biểu hiện của cảm thức về thời gian tuần hoàn và không gian thần thiêng, không gian thoát tục trong Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ. Truyền kì mạn lục là quyển sách ghi chép tản mạn những điều kì lạ đang được lưu truyền của tác giả Nguyễn Dữ. Được đánh giá là một trong những đỉnh cao của văn học trung đại Việt Nam, Truyền kỳ mạn lục là cột mốc đánh dấu sự trưởng thành của truyện ngắn Việt Nam trung đại, đánh dấu sự chuyển biến từ văn học mang tính chức năng sang văn xuôi nghệ thuật. Sự đan xen pha trộn giữa yếu tố hiện thực và yếu tố hoang đường, kỳ ảo là nét đặc trưng và sức hấp dẫn đặc biệt của những câu chuyện trong tác phẩm. Sau mỗi truyện ngắn đều có một lời bình ngắn đề cập đến phẩm chất đạo đức của các nhân vật trong tác phẩm. Đối với nhà văn, không gian nghệ thuật là hình thức nghệ thuật ngôn từ và chính từ không gian ấy người nghệ sĩ sẽ bộc lộ tài năng, giải bài những cảm xúc của riêng mình. Nguyễn Dữ cũng thế, đến với Truyền kì mạn lục, ta thấy sự ý thức của nhà văn về không gian, thời gian. Ông đã thổi vào tác phẩm của mình thời gian mang tính tuần hoàn của duyên kiếp và tái sinh, “sống gửi thác về” và không gian thần thiêng thoát tục qua thế giới bồng lai tiên cảnh của thượng giới, của địa ngục.
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC CỬU LONG KHOA SAU ĐẠI HỌC
TIỂU LUẬN
Đề tài :
CẢM THỨC VỀ THỜI GIAN TUẦN HOÀN,
KHÔNG GIAN THẦN THIÊNG KHÔNG GIAN THOÁT TỤC TRONG TRUYỀN
KỲ MẠN LỤC CỦA NGUYỄN DỮ
GVHD : PGS TS NGUYỄN KIM CHÂU HVTH : ĐOÀN HỒNG GẤM
MSHV : 0531261003 LỚP : VĂN HỌC VIỆT NAM 4A
Khóa học: 2020-2022
Trang 21 Đặc vấn đề:
Truyền kì mạn lục là quyển sách ghi chép tản mạn những điều kì lạ đang được lưu
truyền của tác giả Nguyễn Dữ Được đánh giá là một trong những đỉnh cao của văn học trung
đại Việt Nam, Truyền kỳ mạn lục là cột mốc đánh dấu sự trưởng thành của truyện ngắn Việt
Nam trung đại, đánh dấu sự chuyển biến từ văn học mang tính chức năng sang văn xuôi nghệ thuật Sự đan xen pha trộn giữa yếu tố hiện thực và yếu tố hoang đường, kỳ ảo là nét đặc trưng và sức hấp dẫn đặc biệt của những câu chuyện trong tác phẩm Sau mỗi truyện ngắn đều có một lời bình ngắn đề cập đến phẩm chất đạo đức của các nhân vật trong tác phẩm Đối với nhà văn, không gian nghệ thuật là hình thức nghệ thuật ngôn từ và chính từ không gian
ấy người nghệ sĩ sẽ bộc lộ tài năng, giải bài những cảm xúc của riêng mình Nguyễn Dữ cũng
thế, đến với Truyền kì mạn lục, ta thấy sự ý thức của nhà văn về không gian, thời gian Ông
đã thổi vào tác phẩm của mình thời gian mang tính tuần hoàn của duyên kiếp và tái sinh,
“sống gửi thác về” và không gian thần thiêng thoát tục qua thế giới bồng lai tiên cảnh của thượng giới, của địa ngục
2 Nội dung
2.1 Thời gian tuần hoàn, không gian thần thiêng không gian thoát tục trong văn học trung đại:
Trong văn học trung đại, hời gian chu kỳ mang tính chất tuần hoàn, lặp lại gắn liền với cảm thức về “duyên kiếp”, sự tái sinh, “sống gửi thác về”,… Chết không có nghĩa là mất đi
mà là sự quay về với Không- bản thể của thế giới Thời gian chu kỳ có quan hệ mật thiết với không gian vũ trụ, không gian thần thiêng, thoát tục mà biểu hiện rõ nhất trong văn học trung đại là thượng giới, địa ngục (nơi con người được đền đáp hay phải chịu báo ứng cho mọi hành động thiện ác trên trần gian), thế giới bồng lai tiên cảnh (nơi con người có được cuộc sống hạnh phúc vĩnh hằng) hay chốn chùa chiền tịch tĩnh (một vùng đệm giữa không gian Niết bàn siêu thoát và chốn khổ ải bờ mê), chốn đình miếu linh thiêng (một vùng đệm có thế nối kết giữa không gian thực tại và không gian thần thánh hư ảo), Thời gian ở chốn thần thiêng, thoát tục luôn có độ sai biệt rất lớn so với thời gian ở trần thế
2.2 Vài nét về Nguyễn Dữ và Truyền kỳ mạn lục
Nguyễn Dữ sống chủ yếu vào đầu thế kỷ XVI, là người huyện Gia Phúc, thuộc Hồng Châu, cha là tiến sĩ Nguyễn Tường Phiêu, đậu tiến sĩ đời Hồng Đức năm 1496, làm quan đến chức Thượng thư
Trang 3Truyền kỳ mạn lục được viết bằng văn xuôi chữ Hán và có xen những bài thơ ca, từ,
biền văn, cuối mỗi truyện (trừ truyện Cuộc nói chuyện thơ ở Kim Hoa) đều có lời bình của tác giả Sách gồm 20 truyện, chia làm bốn quyển, được viết theo thể truyền kỳ Nhiều cốt truyện được lấy từ những câu chuyện lưu truyền trong dân gian, nhiều trường hợp xuất phát
từ các vị thần mà đền thờ hiện vẫn còn (đền thờ Vũ Thị Thiết ở Hà Nam, đền thờ Nhị Khanh
ở Hưng Yên và đền thờ Văn Dĩ Thành ở làng Gối, (Hà Nội)
2.3 Biểu hiện của thời gian tuần hoàn trong Truyền kì mạn lục.
2.3.1 Tinh thần hoài cổ, nhớ tiếc một thời vàng son trong quá khứ.
Cảm thức về thời gian của con người trung đại đó là thời gian vũ trụ mang tính chất tuần hoàn, luân hồi Tương ưng với thời gian vũ trụ là thời gian thực tại, nếu thời gian thực tại của đời người mang tính chất tuyến tính thì thời gian vũ trụ có tính chất tuần hoàn mang tính hư cấu sáng tạo của người nghệ sĩ Trong Truyền kì mạn lục, Nguyễn Dữ đã đưa vào tác phẩm cảm thức về thời gian tuần hoàn Thời gian tuần hoàn đi nhưng sẽ trở lại chu kì luân hồi, không có điểm kết thúc và điểm khởi đầu, nó là vô thủy vô chung Biểu hiện về thời
gian tuần hoàn trong Truyền kì mạn lục chính là tinh thần hoài cổ, nhớ tiếc một thời vàng son
trong quá khứ Thời xưa mới đẹp, nhưng thời nay chỉ là sự lặp lại của một thời xưa Những
vẻ đẹp của thời xưa được tái hiện qua hình ảnh
Vẻ đẹp tái sinh hoài cổ, nhớ tiếc quá khứ, đó là sự chuyển hóa sống lại tái sinh của
một kiếp người mà lẽ ra đã đi vào cõi vĩnh hằng Trong Truyền Kì Mạn Lục luôn gắn liền với
kiếp, sự tái sinh và cả sự chuyển hóa giữa quá khứ-hiện tại-tương lai để thực hiện duyên kiếp của nhân vật Những chuyện xuất hiện loại hình thời gian này là: Chuyện gã trà đồng giáng sinh, Chuyện kì ngộ ở trại Tây, Chuyện nghiệp oan Đào Thị
Chuyện gã trà đồng giáng sinh, Dương Thiện Tích kiếp trước là gã trà đồng của đức Thượng đế nhưng kiếp sau lại đầu thai trong một gia đình bình thường Nhờ tu nhân tích đức nên đã hóa kiếp thành tiên nữ Số phận của nhân vật này tái hiện hành động khuyến thiện trong việc sắp xếp số kiếp của nhân vật Trong Chuyện kì ngộ ở trại Tây, kiếp trước của Liễu Thị chỉ là những bông hoa, quá khứ bị người đời quên lãng Nhà văn đã tái sinh sức sống cho họ từ kiếp hoa trở thành một con người đẹp Để rồi sau những gì họ tạo nên cũng
có một chàng Hà Nhân nhớ thương họ dù chỉ là cánh hoa bay trong gió Như vậy, giữa hình thức chuyển hóa từ quá khứ, hiện tại tương lai đã được nhà văn lồng ghép trong sự tái sinh
Trang 4của kiếp người nhằm để nói lên số phận của con người trong cuộc sống phải gánh chịu quy luật “nhân quả”
2.3.2 Sự nhắc nhớ về quá khứ hào hùng, ca ngợi những nho sĩ trí thức có lòng yêu nước, lòng tự hào dân tộc.
Cảm thức về thời gian tuần hoàn trong Truyền kì mạn lục còn là sự nhắc nhớ về quá
khứ hào hùng, ca ngợi những nho sĩ trí thức có lòng yêu nước, lòng tự hào dân tộc, khẳng định vẻ đẹp nhân phẩm của bậc hiền tài như Chuyện chức phán sự đền Tản Viên, Phạm Tử
Hư lên chơi thiên tào, Cuộc nói chuyện thơ ở Kim Hoa Đây đều là những con người có khí phách, có tài năng hơn người, ra tay trừ hại giúp dân, hướng về đời sống của nhân dân lao động Tinh thần trọng cổ, tôn sùng quá khứ, đề cao những giá trị vàng của quá khứ, xem những giá trị đó là chuẩn mực cần noi theo cũng là một trong những biểu hiện của cảm thức
về thời gian tuần hoàn mà Nguyễn Dữ đã thể hiện trong Truyền kì mạn lục
Sử dụng điển cố , những tấm gương mẫu mực của người xưa để nhắc nhở người đời nay noi theo Chuyện chức phán sự ở đền Tản Viên, mang tính dân tộc sâu sắc Chuyện xảy ra ở núi Tản Viên của vùng đất Lạng Giang- nhân vật chính là người nước Nam - Ngô
Tử Văn Nguyễn Dữ đã cho xuất hiện những vị thần mà nhân dân tín ngưỡng, tôn thờ Chuyện ở đền Hạng Vương mượn những điển tích điển cố là người Trung Quốc, song nhân vật là người nước Nam đang phụng mệnh đi sứ sang Trung Quốc nên phải mượn những chuyện ngày xưa của đất nước phương Bắc để làm nên cho bối cảnh câu chuyện mà nhà văn muốn truyền đạt lại cho người đọc Có thể thấy Nguyễn Dữ đã phê phán những con người nổi tiếng của Phương Bắc chỉ là những hạng người bình thường, chỉ mưu cầu danh lợi riêng cho mình mà không có lòng nhân đức, không có cái tâm của bậc hiền tài Qua đó, ông đã bày
tỏ lòng tự hào dân tộc sâu sắc của mình trong việc dựng lại không gian ấy
2.4 Biểu hiện của không gian thần thiêng không gian thoát tục trong Truyền kì mạn lục.
2.4.1 Sự tương ứng với ý niệm của con người về sự tưởng hưởng, đền đáp ứng với không gian thượng giới, cõi cực lạc theo quan niệm về sự trừng phạt, trả giá báo đáp cho những điều mà con người đã thực thi trong đời sống.
Không gian thuần thiêng trong Truyền kì mạn lục là sự tương ứng với ý niệm của con
người về sự tưởng hưởng, đền đáp ứng với không gian thượng giới, cõi cực lạc theo quan niệm về sự trừng phạt, trả giá báo đáp cho những điều mà con người đã thực thi trong đời
Trang 5sống Nguyễn Dữ muốn dùng hình thức không gian như thế để cảm hóa con người, giúp người đọc nhận ra được tội lỗi của mình để chuộc lại những gì mà họ đã gây ra ở dương thế Nguyễn Dữ xây dựng không gian địa ngục trong một số truyện: Chuyện Lí tướng quân; Chuyện chức phán sự đền Tản Viên; Chuyện gã trà đồng giáng sinh; Chuyện yêu quái
ở Xương Giang Mỗi loại hình không gian hư ảo nhà văn đều dùng hình thức chuyển nghĩa khác nhau Nếu như không gian hư ảo nơi trần thế, nhân vật đến với thế giới hư ảo qua “giấc ngủ”, không gian tiên cảnh “rẽ nước”, không gian thiên đường “cưỡi gió lướt mây” thì trong
sự chuyển hóa từ thực tế đến địa phủ, Nguyễn Dữ đã sáng tạo cho từng câu chuyện Ở Chuyện chức phán sự đền Tản Viên, Nguyễn Dữ đã cho Tử Văn đến thế giới ấy bằng một cơn bệnh nặng và có hai tên quỷ sứ đến dắt đi Chuyện chàng Lệnh Hồ nằm mơ xuống âm phủ của Cù Hựu cũng có những hình thức chuyển thể như vậy Song Cù Hựu có cách sắp xếp khác Nguyễn Dữ Tên quỷ dữ đến bắt Lệnh Hồ trong khi chàng đang ngâm thơ Chuyện gã trà đồng giáng sinh, Dương Đức Công cũng vì là quan thanh liêm, cứu nhân độ thế nên nhà văn đã bố trí cho ông xuống âm phủ với tính chất tham quan”ốm rồi chợt tỉnh” Nhưng qua cuộc viếng thăm đó ông đã được chứng kiến đầy đủ thế giới địa ngục đó Hình thức này giúp cho nội dung câu chuyện cũng như tư tưởng nghệ thuật của người nghệ sĩ được thành công hơn Bởi qua giấc mộng ấy có thể cảnh tỉnh mọi người hay ít ra Dương Đức Công có thể dạy cho con cháu mình sống lương thiện Nguyễn Dữ đã đạt được sự tinh thông trong nghệ thuật viết truyền kì Nhà văn chỉ mượn những hình tượng có thực trong nhân gian để tái hiện chúng ở các dạng thức khác nhau trong không gian
2.4.2 Không gian chùa chiền, đền đài, miếu mạo linh thiêng hay không gian thiên thai, đào nguyên tân cảnh chốn bồng lai
Sự cảm thức về không gian thoát tục trong Truyền kì mạn lục mà Nguyễn dữ đã thể
hiện chính là không gian chùa chiền, đền đài, miếu mạo linh thiêng hay không gian thiên thai, đào nguyên tân cảnh chốn bồng lai Không gian tiên cảnh Không gian này là không gian lí tưởng Nơi đây không giống như địa ngục hay trần thế, thiên đường Ở không gian này, con người với thần linh cùng tồn tại song song và hưởng thụ cuộc sống đầy thi vị Những người được sống trong chốn này là những con người không gặp may mắn ở dương gian nay gặp được không gian hư ảo để được hạnh phúc, được bù đắp những chuỗi ngày đau khổ của mình Đó là Từ Thức trong Chuyện Từ Thức lấy vợ tiên, Vũ Thị Thiết trong Chuyện người con gái Nam Xương, phu nhân của quan thái sư họ Trịnh ở Chuyện đối tụng ở Long
Trang 6Cung Chính sự vận dụng hình thức không gian hư ảo vào trong những câu chuyện trên cho thấy tư tưởng phi nho giáo của một nhà nho chân chính Chuyện Từ Thức lấy vợ tiên,
từ thực tế nơi đền chùa đến sự gặp gỡ giữa Giáng Hương và Từ Thức ở thế giới hư ảo nơi tiên cảnh là cả quá trình sáng tạo của người nghệ sĩ Nguyễn Dữ
Không gian thiên đường tồn tại bên cạnh thế giới tiên cảnh, nhà văn còn dựng lên cho tác phẩm mình một thế giới hồn mĩ Thế giới này thực sự bất diệt chỉ dành cho những lí tưởng thuần khiết và tinh anh Nó gần như là cõi Niết Bàn mà con người muốn vươn tới Nhân vật sống trong thế giới này không phải là một con người bình thường Người đó phải tu nhân tích đức, không có tội lỗi nào dưới trần gian thì mới được lên thiên đàng
Trong Chuyện Phạm Tử Hư lên chơi Thiên Tào, anh đã đến với thế giới thiên đường hồn tồn khác với thế giới trần gian: “Lên đến trời, Tử Hư thấy có một khu những bức tường bạc bao quanh, cái cửa lớn khảm trai lộng lẫy, hai bên có những lầu châu điện ngọc, vằng vặc sáng như ban ngày Sông Ngân bến sao ôm ấp lấy đằng trước gió thơm phưng phức đượm ngát quanh hiên Chuyện gã trà đồng giáng sinh cũng có đoạn miêu tả không gian cung Tử
Vi nơi mà quần tiên thượng đế tụ họp Nếu tinh ý ta thấy từng vật thể của thiên đình đều mang màu sắc tinh khiết sáng trong vằng vặc để có thể thích ứng với tâm hồn những con người sống trong không gian ấy Nguyễn Dữ đã ý thức về sự hữu hạn của con người trong không gian nên ông đã tìm đến sự vô hạn nơi thời gian vĩnh cửu trong nhân sinh, thanh bình
3 KẾT LUẬN
Cảm thức về thời gian tuàn hoàn, không gian thần thiêng và không gian thoát tục trong
Truyền kì mạn lục mang ý nghĩa tư tưởng thể hiện được cảm thức của con người trung đại về
thời gian và không gian trong mối quan hệ vận hành của vũ trụ Đó là cảm thức về thời gian tuần hoàn, luân hồi của vũ trụ và thời gian tuyến tính ngắn ngủi, thời gian của tâm trạng Cảm thức về không gian vũ trụ bao la vô cùng, vô tận mang tính chất vĩnh hằng và không gian trong tâm tưởng nhân vật đó là nơi gắn bó tạm bợ của con người, biến đổi khôn
lường Truyền kì mạn lục còn thể hiện được mối quan hệ chặt chẽ giữa thời gian và không
gian, từ đó thấy được những nét độc đáo, sâu sắc của tác phẩm mang đậm nét về những đặc điểm của văn chương trung đại, mà cảm thức về thời gian và không gian là một điển hình