BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TPHCM TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỞ TPHCM KHOA XÃ HỘI HỌC – CÔNG TÁC XÃ HỘI – ĐÔNG NAM Á HỌC BÁO CÁO THỰC TẬP TỐT NGHIỆP ĐỀ TÀI: TÌM HIỂU VỀ QUAN ĐIỂM VÀ THÁI ĐỘ CỦA GIỚI TRẺ VỀ HÀNH VI BÓC PHỐT TRÊN MẠNG XÃ HỘI HIỆN NAY. Giảng viên hướng dẫn: Lê Minh Tiến Sinh viên thực hiện:- Nguyễn Hà Vi Bình 1856012008 - Hồ Trần Hạ Quyên 1856012053 - Nguyễn Ngọc Mai Trang 1856012063 TP HỒ CHÍ MINH, tháng 10 năm 2021 ----¡---- 2 MỤC LỤC 1.Lý do chọn đề tài3 1.1Tầm quan trọng của đề tài4 1.2Tính thiết thực của đề tài5 2.Tổng quan đề tài6 1.1Tổng quan những công trình nghiên cứu quốc tế6 1.2Tổng quan những công trình nghiên cứu tại Việt Nam8 3.Câu hỏi nghiên cứu9 4.Mục tiêu nghiên cứu9 4.1Mục tiêu tổng quát9 4.2Mục tiêu cụ thể9 5.Thiết kế cuộc nghiên cứu 10 5.1Cơ sở lý thuyết10 5.2Thao tác hóa khái niệm chính13 5.3Khung lý thuyết17 5.4Các giả thuyết19 6.Thiết kế cuộc nghiên cứu20 6.1Đối tượng nghiên cứu, khách thể, phạm vi20 6.2Loại hình nghiên cứu20 6.3Chọn mẫu nghiên cứu21 6.4Các công cụ thu thập, xử lý dữ liệu22 6.5Đạo đức trong nghiên cứu22 6.6Tiến trình nghiên cứu22 6.7Dự kiến các chương chính22 Danh mục tài liệu tham khảo24 I. Mở đầu 1. Lý do chọn đề tài Hình thức truyền miệng (word of mouth) hay buôn chuyện (gossip) là một hình thức truyền tải thông tin phổ biến trong các quan hệ xã hội. “Các cuộc nói chuyện phiếm được hiểu theo nghĩa hiện nay - ngồi lê đôi mách và rải tin đồn (rumor) về người khác kể từ giữa thế kỷ 19”. Trong vở kịch của Sheridan, buôn chuyện được vận dụng thông qua hình thức truyền miệng và báo chí để điều chỉnh các hành vi xã hội – theo cách mà xã hội ngày nay vẫn còn sử dụng (Stephanie Lipski & Katie Stuart, 2018). Trong bối cảnh xã hội hiện đại, sự xuất hiện của không gian trực tuyến (không gian trung gian) đã đẩy cao nhu cầu tìm kiếm thông tin và phòng vệ tránh khỏi những lừa đảo, giả mạo. Hành vi bóc phốt các lỗi sai, các câu chuyện đằng sau hậu trường nằm trong quá trình buôn chuyện giữa các cá nhân, có hoặc không kèm bằng chứng. Khi một cá nhân bị phơi bày một cách tiêu cực những hành vi lệch chuẩn, họ có xu hướng bị trừng phạt và trở thành tấm gương sống động cho các thành viên khác trong xã hội (Anderson et al, 2011). Do đó, bóc phốt là một hành động xã hội được phát triển thông qua buôn chuyện và thông dụng trong cộng đồng bởi nhu cầu điều chỉnh các hành vi lệch chuẩn của đám đông (hoặc xã hội đó). World Wide Web làm cho các cuộc nói chuyện phiếm lan rộng nhanh chóng hơn bao giờ hết, đặc biệt là những câu chuyện liên quan đến người nổi tiếng (Xiaozhe Peng & các cộng sự, 2015). Trong đó, mạng xã hội đóng một ý nghĩa lớn trong vai trò thông tin và kết nối với các công dân toàn cầu. Mạng xã hội Facebook nói riêng là phương tiện phát triển mạnh mẽ kể từ khi chính thức phát hành từ năm 2004. Cùng với nỗ lực phát triển bền vững của hệ thống thông tin, cộng đồng tham gia mạng xã hội có thể linh hoạt thích ứng với môi trường văn hóa của không gian mạng, cũng như sử dụng sáng tạo phương tiện vì lợi ích cá nhân. Nền tảng Facebook cho phép người dùng kết nối trực tuyến, đăng ký một danh tính (online identity) mà mình muốn, tạo ra các cuộc hội thoại mở trên cùng một không gian mạng. Người dùng có quyền kiểm soát giới hạn của thông tin nhận – truyền đi. Tuy nhiên, nhìn chung các động thái trên mạng xã hội hầu như đều dễ dàng bị quan sát và đánh giá dựa trên các chuẩn mực hành vi của đám đông. Chính vì vậy, mạng xã hội trực tuyến hỗ trợ cho các hành vi bóc phốt được thực hiện dựa trên quyền tự do ngôn luận (free speech). Thông qua các công cụ, tiện ích có sẵn, các đề tài về bóc phốt một ai đó (đặc biệt là đối tượng có danh tiếng) được thuận lợi truyền tải và đạt được sự quan tâm của đám đông với quy mô phụ thuộc vào danh tiếng đối tượng bị bóc phốt và tính chất sự việc. Nổi lên từ đầu năm 2021, bà Nguyễn Phương Hằng (một doanh nhân ở Bình Dương) đã thực hiện hành vi bóc phốt các nghệ sĩ Việt Nam với các vấn đề xoay quanh cứu trợ đợt lũ lụt miền Trung 2020 và từ thiện mùa dịch COVID-19 hiện nay thông qua công cụ Livestream của nền tảng Facebook. Các kỳ livestream của doanh nhân này “đều thu hút một lượng người xem khủng, có thời điểm ghi nhận 225.000 người cùng theo dõi và hơn 32.000 lượt chia sẻ”. Công cụ Livestream là một tính năng được Facebook giới thiệu vào năm 2016, “những sự kiện mang tầm quốc tế không còn được độc quyền đưa tin bởi báo chí nữa mà bất kì một người dân bình thường nào cũng có thể dễ dàng trở thành phóng viên hiện trường cung cấp mọi diễn biến trực tiếp nhất đến với công chúng” khi mỗi trang cá nhân đều được trang bị một nút “Live”. Ngoài sử dụng một phương tiện truyền tải thông tin mang tính xu thế, bà Nguyễn Phương Hằng còn đưa ra các thông tin như tin đồn, các câu chuyện bên lề liên quan đến nhân vật nổi tiếng, các chủ đề thuộc xu hướng đại chúng theo hình thức nói chuyện phiếm dài kỳ nhằm kích thích sự quan tâm từ dư luận, lẽ dĩ nhiên đẩy sự việc bóc phốt do bà chủ trì trở thành một vấn đề xu hướng và nóng bỏng trong nhiều tháng. Các trang tin tức, báo chí chính thống đưa tin về một hiện tượng xã hội là bà Phương Hằng, đồng thời đặt ra các vấn đề khác xoay quanh hành vi bóc phốt như thế nào là đúng (không vi phạm pháp luật hoặc các giới hạn về đạo đức)? Hành vi bóc phốt nói chung và công cụ Livestream nói riêng hiện nay trở thành một đề tài nhiều tranh luận và có ảnh hưởng trong đời sống xã hội. Trở lại với những năm về trước, các bài viết bóc phốt lẫn nhau trên mạng xã hội vốn không mới. Phạm vi của các cuộc bóc phốt thường xoay quanh các vấn đề kinh doanh, đời sống riêng tư – thái độ, hành xử của người nổi tiếng, hình ảnh thương hiệu đến những vấn đề khác trong quan hệ xã hội của cá nhân. Phốt có thể gây ảnh hưởng đến một cá nhân như thế nào thực tế phụ thuộc vào thái độ và quan điểm chung của đám đông biết đến nó. Để so sánh, những thương hiệu nội địa (local brand) của Việt Nam (5THEWAY, DirtyCoins,...) bị tố đạo nhái thiết kế các thương hiệu quốc tế nổi tiếng, hoặc sao chép thiết kế (copy artwork) từ nền tảng Pinterest - một website chia sẻ ảnh theo dạng mạng xã hội -và bán giá cao, xảy ra thường xuyên từ khi các thương hiệu nội địa trở thành xu hướng trong giới trẻ vào khoảng từ năm 2016 – 2018 đến nay. Local Brand là thương hiệu nội địa của một khu vực hoặc một vùng nhất định chẳng hạn như Việt Nam. Các sản phẩm của Local Brand được sản xuất, thiết kế, sáng tạo bởi người Việt (Yu Nguyen, Coolmate’s Blog, 2020). Tuy nhiên, dù hai thương hiệu kể trên bị nhắc tên thường xuyên trong các vấn đề đạo nhái ý tưởng, kênh bán hàng chính của hai thương hiệu này – nền tảng Instagram – vẫn thu hút một lượng khách quan tâm nhất định. Cụ thể, tính đến ngày 18/10/2021, DirtyCoins (@dirtycoins.vn) duy trì 1,2 triệu người theo dõi thương hiệu; 5THEWAY (@5thewayvietnam) duy trì 978 ngàn người theo dõi thương hiệu. Đối với các vụ phốt này, thương hiệu có thể bị mất lòng tin từ người tiêu dùng có quan điểm ủng hộ quyền sở hữu trí tuệ, tuy vậy, thương hiệu vẫn giữ được một lượng khách tiêu dùng nhất định nếu họ không quá quan tâm về quan điểm kể trên. 1.1 Tầm quan trọng của đề tài Mục đích công khai của các hành vi bóc phốt hầu như đều nhằm lật tẩy chiêu trò, lên án các lỗi sai và hành vi lệch chuẩn, công khai các sự thật bị che giấu,… cho tất cả mọi người cùng biết và tránh khỏi những lừa đảo. Do đó, sức ảnh hưởng mong muốn của các hành vi bóc phốt luôn là được tiếp cận đến đám đông và được cho là đúng. Về mặt tích cực, các hành vi bóc phốt giúp người dùng mạng xã hội nói riêng có được thông tin về đối tượng được nhắc đến và có khả năng phòng vệ hơn đối với những cá nhân, tổ chức có mục đích xấu. Tuy nhiên, về mặt tiêu cực, một số cá nhân, tổ chức có thể lợi dụng tính chất của các sự việc bóc phốt nhằm dàn dựng, kích thích đám đông kích động để hạ bệ, chỉ trích một ai đó hoặc tổ chức nào đó. Hệ quả của các hành vi trên mạng xã hội có tác động rất lớn đến trải nghiệm người dùng mạng xã hội khi nó hình thành nên một cộng đồng công nhận các hành vi đó, đồng thời dấy lên mối lo ngại về mức độ ảnh hưởng của những gì thuộc về trực tuyến đối với đời sống thực tế của một cá nhân. Vì mỗi cá nhân đều sống dưới mái vòm chuẩn mực của đám đông. “Xã hội không chỉ định đoạt cái mà chúng ta làm mà cả cái chúng ta là” (Peter Berger, 1963: 93). Ngày nay mạng xã hội là nơi chia sẻ thông tin, tri thức, kinh nghiệm, sở thích trong cộng đồng, nó vốn là môi trường giao lưu giữa các cá nhân tự do như bất cứ môi trường giao lưu nào trong đời thực. Nhưng môi trường này đang bị lợi dụng để "tập hợp quần chúng". (Hoàng Hải Vân, Cá nhân và đám đông, 2018). Xét về mức độ phổ biến của các hành vi xã hội được mô tả, người ta cho rằng những sự việc tiêu cực dễ thu hút sự chú ý của mọi người và ảnh hưởng đến trải nghiệm thị giác có ý thức hơn là các sự việc tích cực (Anderson et al, 2011). Điều này có thể giải thích cho mức độ phổ biến của các thông tin tiêu cực được lan truyền nhanh chóng hơn là các thông tin tích cực trên mạng xã hội. Do vậy, các câu chuyện bóc phốt nếu liên quan đến người có địa vị, danh tiếng trong xã hội đều được nền tảng Facebook tính toán như là một sự kiện xu hướng và đẩy gợi ý cho các tài khoản mạng xã hội, làm cho người không biết cũng trở nên biết. Dựa trên Nghiên cứu về thế hệ trẻ Việt Nam của British Council (2020), Việt Nam, giống như hầu hết các nước trên thế giới, hiện đang tiếp cận lượng thông tin trực tuyến rất lớn. Trong xu hướng toàn cầu này, thế hệ trẻ Việt Nam đặc biệt chuộng Internet. Sự chuyển dịch kinh tế xã hội, kết hợp với quá trình tiếp xúc các nội dung và ý tưởng từ nước ngoài, nhấn mạnh các giá trị mới – những giá trị định vị khoảng cách giữa các thế hệ, phân biệt người trẻ với những thế hệ trước. Ngoài ra, trong các phỏng vấn định tính, một nhóm nhỏ cho biết họ ít tin tưởng thông tin trực tuyến. Đối với nhóm thành thạo công nghệ và cảnh giác này, họ lo lắng rằng các thông tin lan tỏa có thể bị sai lệch và thận trọng kiểm chứng thông tin họ thấy trên mạng. Trong các nhóm thảo luận, người Việt trẻ – ít nhất là những người sống ở thành thị - cho thấy sự chuộng các giá trị cá nhân, trái ngược với các giá trị tập thể. Do vậy, họ thường thể hiện sự chủ động tiếp cận hoặc thể hiện quan điểm dựa trên sự kiện xảy ra trong xã hội theo lý do cá nhân nhiều hơn là bị tiêm nhiễm bởi tập thể. Sự lựa chọn của họ tuy bị tác động bởi các yếu tố môi trường, cũng như bị áp lực bởi yếu tố đám đông về một hành vi chuẩn mực, tuy nhiên, trong cộng đồng vẫn phát triển các nhóm coi trọng quan điểm mới lẫn đa góc nhìn. Bởi đặc điểm khuất mặt và trung gian của mạng xã hội, họ thoải mái nói lên hoặc hành động vì bảo vệ thái độ và quan điểm của mình trước một sự kiện được lan truyền phổ biến trên mạng xã hội. Kể cả khi họ không có cảm nhận hay ý kiến gì, họ vẫn đã bày tỏ một trạng thái tâm lý và suy nghĩ bị tác động bởi chính sự kiện được nêu. Sự quan tâm cũng như thái độ, quan điểm của giới trẻ sử dụng mạng xã hội về những sự kiện bất ngờ, có thể được nhìn nhận nếu như họ trở nên dễ thay đổi đối với các luồng thông tin hay tuyệt đối trung thành với quan điểm mà họ tin tưởng. Từ đó, nghiên cứu có thể tìm ra một xu hướng chung về thái độ cũng như quan điểm của người dùng trẻ đối với những biến đổi của mạng xã hội nhằm đề xuất hoặc bổ sung một số giải pháp cụ thể cho các vấn nạn hiện hữu của xã hội.
Trang 1BÁO CÁO THỰC TẬP TỐT NGHIỆP
ĐỀ TÀI: TÌM HIỂU VỀ QUAN ĐIỂM VÀ THÁI
ĐỘ CỦA GIỚI TRẺ VỀ HÀNH VI BÓC PHỐT
TRÊN MẠNG XÃ HỘI HIỆN NAY.
Giảng viên hướng dẫn: Lê Minh Tiến
Sinh viên thực hiện: - Nguyễn Hà Vi Bình 1856012008
- Nguyễn Ngọc Mai Trang 1856012063
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TPHCM
TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỞ TPHCM
KHOA XÃ HỘI HỌC – CÔNG TÁC XÃ HỘI –
ĐÔNG NAM Á HỌC
Trang 2TP HỒ CHÍ MINH, tháng 10 năm 2021
Trang 3
MỤC LỤC
Trang 4I Mở đầu
1 Lý do chọn đề tài
Hình thức truyền miệng (word of mouth) hay buôn chuyện (gossip) là một hình thức truyền tảithông tin phổ biến trong các quan hệ xã hội “Các cuộc nói chuyện phiếm được hiểu theo nghĩa hiệnnay - ngồi lê đôi mách và rải tin đồn (rumor) về người khác kể từ giữa thế kỷ 19”.1 Trong vở kịch củaSheridan, buôn chuyện được vận dụng thông qua hình thức truyền miệng và báo chí để điều chỉnh cáchành vi xã hội – theo cách mà xã hội ngày nay vẫn còn sử dụng (Stephanie Lipski & Katie Stuart,2018)
Trong bối cảnh xã hội hiện đại, sự xuất hiện của không gian trực tuyến (không gian trung gian)
đã đẩy cao nhu cầu tìm kiếm thông tin và phòng vệ tránh khỏi những lừa đảo, giả mạo Hành vi bócphốt các lỗi sai, các câu chuyện đằng sau hậu trường nằm trong quá trình buôn chuyện giữa các cánhân, có hoặc không kèm bằng chứng Khi một cá nhân bị phơi bày một cách tiêu cực những hành vilệch chuẩn, họ có xu hướng bị trừng phạt và trở thành tấm gương sống động cho các thành viên kháctrong xã hội (Anderson et al, 2011) Do đó, bóc phốt là một hành động xã hội được phát triển thôngqua buôn chuyện và thông dụng trong cộng đồng bởi nhu cầu điều chỉnh các hành vi lệch chuẩn củađám đông (hoặc xã hội đó)
World Wide Web làm cho các cuộc nói chuyện phiếm lan rộng nhanh chóng hơn bao giờ hết,đặc biệt là những câu chuyện liên quan đến người nổi tiếng (Xiaozhe Peng & các cộng sự, 2015).Trong đó, mạng xã hội đóng một ý nghĩa lớn trong vai trò thông tin và kết nối với các công dân toàncầu Mạng xã hội Facebook nói riêng là phương tiện phát triển mạnh mẽ kể từ khi chính thức pháthành từ năm 2004 Cùng với nỗ lực phát triển bền vững của hệ thống thông tin, cộng đồng tham giamạng xã hội có thể linh hoạt thích ứng với môi trường văn hóa của không gian mạng, cũng như sửdụng sáng tạo phương tiện vì lợi ích cá nhân Nền tảng Facebook cho phép người dùng kết nối trựctuyến, đăng ký một danh tính (online identity) mà mình muốn, tạo ra các cuộc hội thoại mở trên cùngmột không gian mạng Người dùng có quyền kiểm soát giới hạn của thông tin nhận – truyền đi Tuynhiên, nhìn chung các động thái trên mạng xã hội hầu như đều dễ dàng bị quan sát và đánh giá dựa trêncác chuẩn mực hành vi của đám đông Chính vì vậy, mạng xã hội trực tuyến hỗ trợ cho các hành vi bócphốt được thực hiện dựa trên quyền tự do ngôn luận (free speech) Thông qua các công cụ, tiện ích cósẵn, các đề tài về bóc phốt một ai đó (đặc biệt là đối tượng có danh tiếng) được thuận lợi truyền tải vàđạt được sự quan tâm của đám đông với quy mô phụ thuộc vào danh tiếng đối tượng bị bóc phốt vàtính chất sự việc
Nổi lên từ đầu năm 2021, bà Nguyễn Phương Hằng (một doanh nhân ở Bình Dương) đã thựchiện hành vi bóc phốt các nghệ sĩ Việt Nam với các vấn đề xoay quanh cứu trợ đợt lũ lụt miền Trung
2020 và từ thiện mùa dịch COVID-19 hiện nay thông qua công cụ Livestream của nền tảng Facebook.Các kỳ livestream của doanh nhân này “đều thu hút một lượng người xem khủng, có thời điểm ghinhận 225.000 người cùng theo dõi và hơn 32.000 lượt chia sẻ”2 Công cụ Livestream là một tính năngđược Facebook giới thiệu vào năm 2016, “những sự kiện mang tầm quốc tế không còn được độc quyền
1 Thesaurus.com, (n.d.) The 12 weird gossip synonyms and their origins Truy cập ngày 29/09/2021, từ: https://
www.thesaurus.com/e/ways-to-say/s/weird-words-gossip-came/#the-tittle-tattle-of-little-gossips
2Bùi Chi (26/05/2021) Báo Thanh niên ‘Vạch trần’ showbiz, bà Phương Hằng lập kỷ lục xem livestream cá
nhân trên mạng Chuyên mục Giải trí Truy cập ngày 29/09/2021, từ:
Trang 5https://thanhnien.vn/vach-tran-showbiz-ba-đưa tin bởi báo chí nữa mà bất kì một người dân bình thường nào cũng có thể dễ dàng trở thành phóngviên hiện trường cung cấp mọi diễn biến trực tiếp nhất đến với công chúng”3 khi mỗi trang cá nhân đềuđược trang bị một nút “Live” Ngoài sử dụng một phương tiện truyền tải thông tin mang tính xu thế, bàNguyễn Phương Hằng còn đưa ra các thông tin như tin đồn, các câu chuyện bên lề liên quan đến nhânvật nổi tiếng, các chủ đề thuộc xu hướng đại chúng theo hình thức nói chuyện phiếm dài kỳ nhằm kíchthích sự quan tâm từ dư luận, lẽ dĩ nhiên đẩy sự việc bóc phốt do bà chủ trì trở thành một vấn đề xuhướng và nóng bỏng trong nhiều tháng Các trang tin tức, báo chí chính thống đưa tin về một hiệntượng xã hội là bà Phương Hằng, đồng thời đặt ra các vấn đề khác xoay quanh hành vi bóc phốt nhưthế nào là đúng (không vi phạm pháp luật hoặc các giới hạn về đạo đức)? Hành vi bóc phốt nói chung
và công cụ Livestream nói riêng hiện nay trở thành một đề tài nhiều tranh luận và có ảnh hưởng trongđời sống xã hội
Trở lại với những năm về trước, các bài viết bóc phốt lẫn nhau trên mạng xã hội vốn khôngmới Phạm vi của các cuộc bóc phốt thường xoay quanh các vấn đề kinh doanh, đời sống riêng tư –thái độ, hành xử của người nổi tiếng, hình ảnh thương hiệu đến những vấn đề khác trong quan hệ xãhội của cá nhân Phốt có thể gây ảnh hưởng đến một cá nhân như thế nào thực tế phụ thuộc vào thái độ
và quan điểm chung của đám đông biết đến nó Để so sánh, những thương hiệu nội địa (local brand)của Việt Nam (5THEWAY, DirtyCoins, ) bị tố đạo nhái thiết kế các thương hiệu quốc tế nổi tiếng,hoặc sao chép thiết kế (copy artwork) từ nền tảng Pinterest - một website chia sẻ ảnh theo dạng mạng
xã hội -và bán giá cao4, xảy ra thường xuyên từ khi các thương hiệu nội địa trở thành xu hướng tronggiới trẻ vào khoảng từ năm 2016 – 2018 đến nay Local Brand là thương hiệu nội địa của một khu vựchoặc một vùng nhất định chẳng hạn như Việt Nam Các sản phẩm của Local Brand được sản xuất, thiết
kế, sáng tạo bởi người Việt (Yu Nguyen, Coolmate’s Blog, 2020) Tuy nhiên, dù hai thương hiệu kểtrên bị nhắc tên thường xuyên trong các vấn đề đạo nhái ý tưởng, kênh bán hàng chính của hai thươnghiệu này – nền tảng Instagram – vẫn thu hút một lượng khách quan tâm nhất định Cụ thể, tính đếnngày 18/10/2021, DirtyCoins (@dirtycoins.vn) duy trì 1,2 triệu người theo dõi thương hiệu;5THEWAY (@5thewayvietnam) duy trì 978 ngàn người theo dõi thương hiệu Đối với các vụ phốtnày, thương hiệu có thể bị mất lòng tin từ người tiêu dùng có quan điểm ủng hộ quyền sở hữu trí tuệ,tuy vậy, thương hiệu vẫn giữ được một lượng khách tiêu dùng nhất định nếu họ không quá quan tâm
về quan điểm kể trên
1.1 Tầm quan trọng của đề tài
Mục đích công khai của các hành vi bóc phốt hầu như đều nhằm lật tẩy chiêu trò, lên án các lỗisai và hành vi lệch chuẩn, công khai các sự thật bị che giấu,… cho tất cả mọi người cùng biết và tránhkhỏi những lừa đảo Do đó, sức ảnh hưởng mong muốn của các hành vi bóc phốt luôn là được tiếp cậnđến đám đông và được cho là đúng Về mặt tích cực, các hành vi bóc phốt giúp người dùng mạng xãhội nói riêng có được thông tin về đối tượng được nhắc đến và có khả năng phòng vệ hơn đối vớinhững cá nhân, tổ chức có mục đích xấu Tuy nhiên, về mặt tiêu cực, một số cá nhân, tổ chức có thểlợi dụng tính chất của các sự việc bóc phốt nhằm dàn dựng, kích thích đám đông kích động để hạ bệ,chỉ trích một ai đó hoặc tổ chức nào đó
3 Trần Thị Phương Nhung, (2020) Ứng dụng chức năng livestream trên mạng xã hội để sản xuất và chuyển tải thông tin –hướng đi mới của báo chí chính thống Việt Nam Tạp chí Khoa học và Công nghệ, Trường Đại học
Khoa học, Đại học Huế, Tập 16 (số 3) 2020, Trang 175.
4 Quang Bình & Mic Nguyễn, (2019) Tạp chí điện tử Saostar Local Brand Việt Nam: Sự thành công đi cùng
loạt 'góc khuất' Chuyên mục Fashion Truy cập ngày 29/09/2021, từ:
https://saostar.vn/thoi-trang/local-brand-viet-nam-su-thanh-cong-di-cung-loat-goc-khuat-4026287.html
Trang 6Hệ quả của các hành vi trên mạng xã hội có tác động rất lớn đến trải nghiệm người dùng mạng
xã hội khi nó hình thành nên một cộng đồng công nhận các hành vi đó, đồng thời dấy lên mối lo ngại
về mức độ ảnh hưởng của những gì thuộc về trực tuyến đối với đời sống thực tế của một cá nhân Vìmỗi cá nhân đều sống dưới mái vòm chuẩn mực của đám đông “Xã hội không chỉ định đoạt cái màchúng ta làm mà cả cái chúng ta là” (Peter Berger, 1963: 93) Ngày nay mạng xã hội là nơi chia sẻthông tin, tri thức, kinh nghiệm, sở thích trong cộng đồng, nó vốn là môi trường giao lưu giữa các cánhân tự do như bất cứ môi trường giao lưu nào trong đời thực Nhưng môi trường này đang bị lợi dụng
để "tập hợp quần chúng" (Hoàng Hải Vân, Cá nhân và đám đông, 2018).
Xét về mức độ phổ biến của các hành vi xã hội được mô tả, người ta cho rằng những sự việctiêu cực dễ thu hút sự chú ý của mọi người và ảnh hưởng đến trải nghiệm thị giác có ý thức hơn là các
sự việc tích cực (Anderson et al, 2011) Điều này có thể giải thích cho mức độ phổ biến của các thôngtin tiêu cực được lan truyền nhanh chóng hơn là các thông tin tích cực trên mạng xã hội Do vậy, cáccâu chuyện bóc phốt nếu liên quan đến người có địa vị, danh tiếng trong xã hội đều được nền tảngFacebook tính toán như là một sự kiện xu hướng và đẩy gợi ý cho các tài khoản mạng xã hội, làm chongười không biết cũng trở nên biết
Dựa trên Nghiên cứu về thế hệ trẻ Việt Nam của British Council (2020), Việt Nam, giống nhưhầu hết các nước trên thế giới, hiện đang tiếp cận lượng thông tin trực tuyến rất lớn Trong xu hướngtoàn cầu này, thế hệ trẻ Việt Nam đặc biệt chuộng Internet Sự chuyển dịch kinh tế xã hội, kết hợp vớiquá trình tiếp xúc các nội dung và ý tưởng từ nước ngoài, nhấn mạnh các giá trị mới – những giá trịđịnh vị khoảng cách giữa các thế hệ, phân biệt người trẻ với những thế hệ trước Ngoài ra, trong cácphỏng vấn định tính, một nhóm nhỏ cho biết họ ít tin tưởng thông tin trực tuyến Đối với nhóm thànhthạo công nghệ và cảnh giác này, họ lo lắng rằng các thông tin lan tỏa có thể bị sai lệch và thận trọngkiểm chứng thông tin họ thấy trên mạng
Trong các nhóm thảo luận, người Việt trẻ – ít nhất là những người sống ở thành thị - cho thấy
sự chuộng các giá trị cá nhân, trái ngược với các giá trị tập thể Do vậy, họ thường thể hiện sự chủđộng tiếp cận hoặc thể hiện quan điểm dựa trên sự kiện xảy ra trong xã hội theo lý do cá nhân nhiềuhơn là bị tiêm nhiễm bởi tập thể Sự lựa chọn của họ tuy bị tác động bởi các yếu tố môi trường, cũngnhư bị áp lực bởi yếu tố đám đông về một hành vi chuẩn mực, tuy nhiên, trong cộng đồng vẫn pháttriển các nhóm coi trọng quan điểm mới lẫn đa góc nhìn
Bởi đặc điểm khuất mặt và trung gian của mạng xã hội, họ thoải mái nói lên hoặc hành động vìbảo vệ thái độ và quan điểm của mình trước một sự kiện được lan truyền phổ biến trên mạng xã hội
Kể cả khi họ không có cảm nhận hay ý kiến gì, họ vẫn đã bày tỏ một trạng thái tâm lý và suy nghĩ bịtác động bởi chính sự kiện được nêu Sự quan tâm cũng như thái độ, quan điểm của giới trẻ sử dụngmạng xã hội về những sự kiện bất ngờ, có thể được nhìn nhận nếu như họ trở nên dễ thay đổi đối vớicác luồng thông tin hay tuyệt đối trung thành với quan điểm mà họ tin tưởng Từ đó, nghiên cứu có thểtìm ra một xu hướng chung về thái độ cũng như quan điểm của người dùng trẻ đối với những biến đổicủa mạng xã hội nhằm đề xuất hoặc bổ sung một số giải pháp cụ thể cho các vấn nạn hiện hữu của xãhội
1.2 Tính thiết thực của đề tài
Trang 7Thứ nhất, các cá nhân thực hiện hành vi bóc phốt có thể lợi dụng ký ức thiên vị (thiên kiến xácnhận), hay nói cách khác là sự định khuôn nhằm trục lợi Hành vi bóc phốt có khả năng trở thành hành
vi vu khống vô căn cứ
Thứ hai, tính ẩn danh và quản lý các tài khoản ẩn danh vẫn chưa được chặt chẽ Một tài khoản
ẩn danh có thể dễ dàng thực hiện hành vi bóc phốt và kích thích dư luận khi tài khoản đó không bịđánh giá bởi bức màn địa vị, vốn kinh tế, ngoại hình, Tuy nhiên, nó đồng thời làm mai một niềm tincủa dư luận nếu các sự kiện bóc phốt ẩn danh cùng lúc được chứng thực là vô căn cứ hoặc xa rời sựthật,
Thứ ba, cộng đồng dần phát triển theo phương hướng cá nhân trung tâm, dựa trên nền tảng tôntrọng và thừa nhận các giá trị khác biệt nhằm tránh khỏi những định khuôn hành vi và quan điểm Do
đó, hành vi bóc phốt nói riêng vẫn bị tranh cãi khi xã hội chưa đạt được sự thống nhất,
Cuối cùng, giới trẻ một mặt dễ bị tấn công đối với các luồng thông tin mang tính định hướng,một mặt khác họ sẽ gia nhập hiệu ứng người ngoài cuộc hoặc trở nên kích động khi niềm tin bị hoàinghi
Chính vì vậy, đối với các sự kiện bóc phốt được diễn ra trên mạng xã hội, thái độ và quan điểmngười dùng trẻ là một trong những tác nhân thúc đẩy tính duy lý lẫn phi lý của hành vi trên
Từ những nghiên cứu đã và đang thực hiện, một mặt nhằm củng cố, cải tiến các trang mạng xãhội hiện có, mặt khác các nghiên cứu cho thấy được những ảnh hưởng của nó đến các lĩnh vực: Khoahọc - Công nghệ, Văn hóa - Xã hội và Tâm lý
2.1 Tổng quan những công trình nghiên cứu quốc tế
Liên quan đến chủ đề “hành vi bóc phốt trên mạng xã hội”, các cuộc nghiên cứu nước ngoàitìm hiểu các khía cạnh về thông tin sai lệch, buôn chuyện và nhận thức về sự thật, hoặc mức độ phổbiến của các cuộc bê bối (scandals) của người nổi tiếng Các báo cáo ghi nhận nguyên nhân và các yếu
tố ảnh hưởng hành vi sử dụng mạng xã hội đối với các thông tin được hiển thị trên các nền tảng này,đặc biệt là Facebook và Twitter
Donath và Boyd (2004), Viện Công Nghệ Massachusetts, với nghiên cứu về Hiển thị công khai
kết nối (Public displays of connection) đã đưa ra giả thuyết trong nghiên cứu của họ về mạng xã hội có
khả năng gia tăng các mối quan hệ yếu kém trong một cộng đồng vì công nghệ có lợi cho việc duy trìcác mối quan hệ một cách dễ dàng và thiếu sự gắn kết Quan điểm sử dụng và sự hài lòng được đề xuấtcho cá nhân sử dụng nhằm đáp ứng các nhu cầu khác nhau của họ Với nguyên tắc cơ bản là lựa chọntheo mong đợi của họ và mong muốn của họ để đạt được trải nghiệm hài lòng
Trang 8Hai tác giả Acquisti Alessandro và Gross Ralph (2006), Trường Cao đẳng Robinson Vương
Quốc Anh, đã nghiên cứu về Tưởng tượng cộng đồng: nâng cao nhận thức, chia sẻ thông tin và bảo
mật trên Facebook (Imagined Communities: Awareness, Information Sharing, and Privacy on the
Facebook) Trong nghiên cứu này, tác giả khai thác thông tin người dùng dựa trên dữ liệu nhân khẩuhọc và so sánh hành vi của các người dùng Facebook có sự khác biệt như thế nào; phân tích những tácđộng về những lo ngại đối với quyền riêng tư của người dùng; quản lý mối quan tâm về quyền riêng tưcủa người dùng bằng cách tin tưởng vào khả năng kiểm soát thông tin họ cung cấp và quyền truy cập
từ bên ngoài vào thông tin đó Tuy nhiên, nghiên cứu cũng tìm thấy bằng chứng về nhận thức sai lầmcủa người dùng vào thực tế của cộng đồng trực tuyến cũng như về khả năng hiển thị hồ sơ của các cánhân người dùng
Nghiên cứu Danh tiến Kỹ thuật số (Danh tiếng Kỹ thuật số) được thực hiện bởi Cơ quan nghiên
cứu YouGov đã khảo sát về hoạt động ẩn danh trên Mạng xã hội đối với 1.240 người trên các quốc gia
Úc, Ấn Độ, Malaysia, Philippines, Singapore và Việt Nam vào tháng 11- 2020 Khảo sát đưa ra những
dữ liệu chỉ ra việc ẩn danh của cá nhân nhằm không muốn ảnh hưởng tới danh tiếng cá nhân, thoải máitheo đuổi sở thích nhưng đồng thời cũng dễ thực hiện các hành vi gây hại Phương tiện truyền thông xãhội không còn là điều xa xỉ nữa mà giờ đây là một sự cần thiết trong cuộc sống, tuy nhiên, nó ở đây đểtồn tại và không ngừng phát triển Chúng ta có thể cảm nhận được mức độ sử dụng của cái gọi là côngnghệ này, vì người ta không thể tưởng tượng được những gì mà người dùng sẽ trải qua và xa hơn nữavượt quá “sự nghi ngờ hợp lý” của những người dùng khác, từ đó có động cơ để xem mình đã bị lừadối và việc tấn công những người dùng khác dễ dàng được hợp lý hóa hơn Trong những năm gần đây,
có rất nhiều vụ việc liên quan đến Facebook được báo chí đăng tải trên các bài báo, mà một số người
có thể coi là quá đáng Có các bài báo về các cáo buộc, tin đồn, quấy rối tình dục, gian lận (thường là
vì tiền), hoặc liên quan đến sự khinh miệt cá nhân
Trong bài nghiên cứu của Janna Anderson và Lee Rainie (2017) về Tương lai của sự thật và
thông tin sai lệch trực tuyến (The Future of Truth and Misinformation Online) Các chuyên gia đã đặt
ra vấn đề liệu có sự giảm bớt đối với những câu chuyện sai sự thật và gây hiểu lầm trên mạng Bài viếtcho rằng mặt tối của bản chất con người được công nghệ hỗ trợ hơn là kìm hãm nó Bên cạnh đó bàiviết cũng nhắc tới nghiên cứu phân tích về tiếp nhận thông tin trên Facebook được thực hiện bởi nhómnghiên cứu Aaron Schmidt vào năm 2016, phân tích 276 triệu tương tác của người dùng Facebook vớihơn 900 hãng tin tức cho thấy mọi người có xu hướng tìm kiếm thông tin phù hợp với quan điểm của
họ Điều này khiến nhiều người dễ chấp nhận và hành động theo những thông tin sai lệch Một sốngười trong số đó nói rằng họ đã tự chia sẻ những câu chuyện bịa đặt đôi khi là do nhầm lẫn và đôi khi
là do cố ý
Các tác giả Nadarevic, Reber và Helmecke (2020) với nghiên cứu nhận thức: Nguyên tắc và
Hàm ý với chủ đề “Nhận thức sự thật của các tuyên bố và các bài đăng mô phỏng trên mạng xã hội:
Một cuộc điều tra thử nghiệm về mức độ tin cậy của nguồn, tiếp xúc thường xuyên và định dạng trình bày” (Perceived truth of statements and simulated social media postings: an experimental investigation
of source credibility, repeated exposure, and presentation format) Nghiên cứu cho thấy những tácđộng mạnh mẽ, đối với mức độ tin cậy của nguồn và việc tiếp xúc thường xuyên với một nội dung tácđộng đến nhận thức sự thật qua các tuyên bố và bài đăng trên mạng xã hội Những kết quả này cungcấp hỗ trợ cho giả định lý thuyết rằng mọi người đồng thời dựa vào các nhận định và kinh nghiệm cánhân khi hình thành các phán đoán sự thật Hơn nữa, vì trọng số của nghiên cứu dường như phụ thuộc
Trang 9vào mức độ phổ biến của thông tin, nên phân biệt nguồn thông tin nào là tin cậy hoặc không đáng tincậy có thể là một biện pháp can thiệp đầy hứa hẹn để chống lại tin tức giả trên mạng xã hội Do đó,những phát hiện của nghiên cứu có liên quan không chỉ từ khía cạnh lý thuyết mà còn từ góc độ ứngdụng.
Hai tác giả Elizabeth B Lozano và Sean M Laurent (2019) với Báo cáo nghiên cứu về Hiệu
quả của việc thừa nhận lỗi thay vì đổ lỗi cho kỳ vọng để người khác làm điều tương tự (The effect of
admitting fault versus shifting blame on expectations for others to do the same), đã tập trung vào cáchngười chứng kiến việc một ai khác đổ lỗi sai sót thì cũng có xu hướng đổ lỗi thất bại của mình cho cácrủi ro của họ hay tác nhân và sự việc không liên quan
Tác giả Ahn June (2011) với bài viết về Ảnh hưởng của mạng xã hội đối với sự phát triển xã
hội và học tập của thanh thiếu niên: Các lý thuyết hiện đại và những tranh cãi (The effect of social
network sites on adolescents' social and academic development: Current theories and controversies)cho thấy, thanh thiếu niên là một trong những đối tượng sử dụng nhiều nhất các trang mạng xã hội.Các nghiên cứu mới cho thấy rằng thanh niên dành một phần đáng kể trong cuộc sống hàng ngày của
họ để tương tác thông qua phương tiện truyền thông xã hội Sau đó, các câu hỏi và tranh cãi nổi lên vềtác động của mạng xã hội đối với sự phát triển của thanh thiếu niên Nó tập hợp từ các lĩnh vực khácnhau nhằm kiểm tra mối quan hệ giữa mạng xã hội và vốn xã hội, quyền riêng tư, sự an toàn của thanhthiếu niên, sức khỏe tâm lý và thành tích học tập Các chuỗi nghiên cứu này nói lên những mối quantâm, những tranh cãi xung quanh sự tham gia của giới trẻ vào các cộng đồng trực tuyến này và đưa racác lĩnh vực, khía cạnh cần được khai thác cho các nghiên cứu trong tương lai
Tác giả Ugur Dogan (2016), đại học Mugla đã nghiên cứu về Ảnh hưởng của việc sử dụng
mạng xã hội đối với hạnh phúc, sức khỏe tâm lý và sự hài lòng trong cuộc sống của học sinh trung học: Trường hợp của Facebook và Twitter (Effects of Social Network Use on Happiness,
Psychological Well-being, and Life Satisfaction of High School Students: Case of Facebook andTwitter) Theo nghiên cứu, mạng xã hội ảnh hưởng rất nhiều đến cảm xúc của một cá nhân, đặc biệt làhạnh phúc của họ Ngoài ra, nghiên cứu chỉ ra rằng bằng cách sử dụng mạng xã hội, nhiều người có xuhướng so sánh cuộc sống của họ với những người khác khiến họ cảm thấy thiếu thốn hoặc bị cô lập.Hơn nữa, sự so sánh cũng gây ra căng thẳng và trầm cảm, dẫn đến sự thiếu hạnh phúc của nhiều người.Cuối cùng, mặc dù mạng xã hội cũng giúp cải thiện hạnh phúc, nhưng nghiên cứu đã chỉ ra rằng hầuhết những người hạnh phúc nhất đều tránh sử dụng mạng xã hội
2.2 Tổng quan những công trình nghiên cứu tại Việt Nam
Tác giả Nguyễn Văn Thọ (2011) có viết bài: “Suy nghĩ về tính tự chủ của học sinh trong thời
đại thông tin và truyền thông đa phương tiện” Trong đó đã đề cập đến sự du nhập và sử dụng truyền
thông đa phương tiện như hiện nay, các nhà tâm lý đang nhìn về khía cạnh cảm xúc và hành vi Cácphương tiện truyền thông đa phương tiện là biểu hiện của sự phát triển công nghệ của nền văn minhhiện đại Với tác dụng vô cùng to lớn của nó, nhiều người, nhất là thanh niên đã bị ảnh hưởng rất nhiềuvào cuộc sống hàng ngày, trở thành công cụ đắc lực phục vụ công việc của họ… Tác giả cho rằng bảnthân internet là tốt nhưng mạng xã hội có thể ảnh hưởng tích cực hay tiêu cực là do cách mà mỗi chúng
ta sử dụng
Đề cập đến những báo cáo về chủ đề, mạng xã hội thường gây nhiều tranh cãi nhất là nền tảngFacebook, và hành vi bóc phốt nổi trội được bàn luận liên quan chủ yếu đến sự kiện của bà Nguyễn
Trang 10Phương Hằng cùng các đối tượng mà bà tố cáo Cho đến nay, có nhiều bài báo cũng như cũng cácquan điểm phân tích hành vi của bà Hằng và sức ảnh hưởng của sự kiện bà tạo ra, cụ thể:
Tác giả Minh Nguyên (2021) với bài viết Những cuộc đời bí mật: Chúng ta thực sự phơi bày
điều gì đằng sau chiếc mác “bóc phốt”? đã nêu lên quan điểm khi chúng ta chọn kể câu chuyện bí mật
của người khác một cách công khai chính là chúng ta cũng chọn phơi bày một phần con người chínhmình Liệu bóc phốt là để đám đông tiêu khiển hay bạn đang muốn phơi bày một sự thật gì?
Báo Pháp luật Việt Nam có bài viết “Cuộc chơi mạng xã hội: Đừng tự làm xấu mình!” với nội
dung chính nói về xu hướng dùng mạng xã hội để kích động, tẩy chay và trả đũa nhau thông qua hành
vi bóc phốt, lan truyền thông tin Các cuộc “đại chiến” hay “đại hội bóc phốt” livestream giữa các đạigia kinh doanh và dàn sao Việt đã khiến giới nghệ sĩ náo loạn, chấn động đám đông bởi loạt thông tingây sốc Đứng sau những buổi đăng đàn livestream là cả ê kíp hùng hậu hỗ trợ Hay một cô người mẫucũng liên tục livestream với ngôn từ thô tục, một nam ca sĩ có lượng fan tôn sùng làm thần tượng sốmột ở Việt Nam cũng có những video chửi bới không thương tiếc Thậm chí, một nghệ sĩ nổi tiếng làphó hiệu trưởng trường cao đẳng nghệ thuật cũng gây sốc trên facebook cá nhân với câu từ mang tínhthoá mạ đến khó tin…
Mạng xã hội lúc này được xem như là công cụ đánh giá hành vi cá nhân Việc săm soi tìm cáixấu của người khác để phô bày lên mạng xã hội dần trở thành hành vi được công nhận đối với nhiềungười Những màn bóc phốt, thóa mạ không có hồi kết ấy, phía sau đó là những “chật hẹp” cá nhân vànhững hành xử không đáng có Đôi khi là sự rùng mình bởi tất cả những gì hiển hiện là sự lạnh lẽo,cay độc giữa con người với con người Chúng ta đang bước dần tới cuộc sống văn minh, những mànbóc phốt không làm họ ở trên cao hơn người khác! Bởi khi không thể kiểm soát cơn nóng giận của bảnthân, đồng thời họ cũng làm mất chính mình! Mạng ảo nhưng cuộc sống, và những con người phía sau
đó là thật! Là những số phận và nỗi đau trần thế…
Với tình hình nghiên cứu chung hiện nay, có khá nhiều đề tài nghiên cứu trên thế giới và ViệtNam liên quan đến mạng xã hội, cũng như những tác động của mạng xã hội đến cá nhân người dùng
và xã hội, đặc biệt là Facebook Tuy nhiên, vấn đề liên quan tới các hành vi liên quan tới quyền riêng
tư cá nhân và bôi nhọ danh dự cá nhân trên mạng xã hội vẫn chưa được khai thác sâu Ngoài ra, tínhduy lý của đám đông dư luận hay các nhóm nhỏ trên mạng xã hội là một nhân tố tiềm năng để tìm racác yếu tố hình thành đám đông và phương hướng dẫn dắt các nhóm Do đó, nghiên cứu sẽ kế thừa cóchọn lọc những thành tựu nghiên cứu và hệ thống lý luận nghiên cứu đã công bố, từ đó sẽ khai thácthêm những yếu tố khách quan và chủ quan ảnh hưởng đến nhận thức, quan điểm hay thái độ của cánhân đối các vấn đề liên quan đến mạng xã hội Facebook
3 Câu hỏi nghiên cứu
- Phải chăng không gian mạng xã hội tạo điều kiện cho hành vi bóc phốt dễ diễn ra hơn?
- Quan điểm, thái độ của người trẻ đối với những tranh cãi, mâu thuẫn trên mạng xã hội là gì?
- Mức độ quan tâm của giới trẻ đối với các sự kiện bóc phốt trên mạng xã hội như thế nào?
- Làm thế nào để xác định giới hạn của hành vi bóc phốt sao cho không vi phạm pháp luật cũngnhư chuẩn mực xã hội?
4 Mục tiêu nghiên cứu
Trang 11Lý thuyết “chuẩn mực bộc phát” (emergent norm theory)
Theo R Turner và L Killian, các đám đông có cơ cấu, có tổ chức vì có mục tiêu và có nhữngchuẩn mực xã hội vì các thành viên đều mong đợi các thành viên khác tuân thủ theo Lý thuyết này bác
bỏ ý kiến cho rằng hành vi trong đám đông có tính cách phi lý và không tổ chức Khác với lý thuyếtđồng quy, lý thuyết chuẩn mực bộc phát cho rằng đám đông thường bao gồm những người ít ra cũng
có nhiều dị biệt về động cơ, nhưng những người này hợp nhau lại để cùng theo đuổi một số hành vinào đó theo những chuẩn mực xã hội
Lý thuyết chuẩn mực bộc phát giả thuyết rằng hành vi phi truyền thống (chẳng hạn như hành viliên quan đến hành động tập thể) phát triển trong đám đông như là kết quả của sự xuất hiện của mộthành vi mới bộc phát để hưởng ứng với một cuộc khủng hoảng sắp diễn ra Đối với những người ủng
hộ lý thuyết chuẩn mực bộc phát, hành vi tập thể bao gồm tất cả các loại hình hành vi xã hội trong đócác chuẩn mực thông thường ngừng hoạt động như hướng dẫn hành động xã hội và thay vào đó mọingười ở trong tập thể lật đổ hoặc vượt ra ngoài các thông lệ thể chế và khuôn khổ thông thường của xãhội (Turner & Killian, 1987) và do đó các thông lệ mới phải được hình thành như một phần của hànhđộng tập thể
Thuyết hành động bộc phát được phát triển vượt ra khỏi hai tiền đề chính
- Đầu tiên thuyết của Le Bonian xem đám đông như là gồm những cá nhân phi chuẩnmực và phi lý trí đã khiến Tuner và Killian nghĩ về cách các chuẩn mực hình thành trong đám đông
- Thứ hai các quan điểm mang tính biểu tượng giữa các chủ thể hành động phân tíchnhóm nhỏ đã đóng góp vào mô hình chuẩn mực được phát triển thông qua sự tương tác
Lý thuyết chuẩn mực bộc phát cho rằng đám đông tụ tập với nhau bởi các biến động xảy ra(crisis occurs) buộc mọi người phải bỏ qua những quan điểm trước đây về hành vi phù hợp và thay vào
đó tìm ra cách hành xử-hành vi- hành động mới Các tiêu chuẩn phát triển bên trong đám đông khôngphải là quy tắc nghiêm ngặt cho hành vi, thay vào đó chúng như các khuôn khổ bao quát hơn cho hành
vi, đặt ra giới hạn với những gì được chấp thuận Các chuẩn mực này được phát triển thông qua phát
Trang 12sinh các mối quan hệ xã hội hoặc các mối quan hệ đã tồn tại trước đó Turner và Killian đề nghị rằngbất cứ điều gì tạo điều kiện cho giao tiếp giữa những người tham gia đám đông làm xuất hiện cácchuẩn mực và họ gọi quá trình này là “milling” Lý thuyết chuẩn mực bốc phát cho thấy rằng nhiềungười tham gia đám đông gợi ý và sự gợi ý đó góp phần phổ biến các chuẩn mực bộc phát.
Tương tự những tập hợp xã hội khác, đám đông có thể gây áp lực buộc các thành viên ứng xửtheo các chuẩn mực của mình Nhưng điều này không có nghĩa là mọi người trong đám đông đều đồng
ý với những chuẩn mực đang phát sinh và hành động theo chúng Trong đám đông sẽ có những thủlĩnh tiên phong, nhưng cũng có những người theo đuôi, hay có những người không làm gì hết Do đó,
R Turner và L Killian đồng ý với lý thuyết đồng quy rằng hành vi của đám đông là những hành vi cósuy nghĩ, bởi lẽ đám đông có mục đích nhất định, đồng thời vẫn có sự khác biệt với lý thuyết trên khihai tác giả này cho rằng không phải các mục đích đều có sẵn trước nhưng chúng phát sinh tùy diễnbiến của tình hình Theo hai tác giả này, ngay trong đám đông mà sự xúc động đang lên cao cũng có
thể có những quyết định ý thức (Nguyễn Xuân Nghĩa, Xã hội học, 2017)
Vì vậy, ví dụ, 'lý thuyết chuẩn mực bộc phát của đám đông' cho thấy rằng, mặc dù đám đôngbao gồm những cá nhân có thái độ, động cơ và giá trị khác nhau, sự mơ hồ của tình huống khuyếnkhích sự phát triển của chuẩn mực nhóm (đối với hoàn cảnh cụ thể - sự kiện liên đới) tạo ra ảo tưởng
về sự thống nhất về mục đích và tính thống nhất của hành vi
Để giải thích về các tác động đến thái độ và quan điểm của giới trẻ đối với các hành vi bóc phốtTurner và Killian lập luận rằng những chuẩn mực cuối cùng chi phối một tình huống có thể banđầu không rõ ràng đối với những người tham gia Thay vào đó, các chuẩn mực xuất hiện thông quamột quá trình tương tác xã hội, trong đó mọi người nhìn vào người khác để tìm các tín hiệu và dấuhiệu cho thấy nhiều khả năng khác nhau về những gì họ có thể mong đợi Cá nhân tham gia đám đôngtạm bỏ qua chuẩn mực bản thân để để bình thường hóa hành vi để phát triển các chuẩn mực mới phùhợp với thời điểm hiện tại
Dựa vào phương tiện mạng xã hội Facebook, các cá nhân hoặc tổ chức có thể sử dụng các công
cụ hỗ trợ mang tính cập nhật xu hướng để làm nổi bật thông tin và kích thích sự quan tâm của dư luận.Cao trào của một sự kiện hoặc hiện tượng trên mạng xã hội được đẩy lên khi nó có được sự quan tâmđáng kể của dư luận xã hội, và dư luận đồng thời mang ý tưởng đồng tình hoặc tranh cãi nhằm thựchiện chức năng lan truyền thông tin Các cá nhân trong đám đông dư luận mạng trực tuyến không đơnthuần chỉ là một tổ hợp hỗn độn, họ có mục đích và động cơ xác định khi gia nhập các đám đông phùhợp theo sự lựa chọn
Đối với các sự kiện bóc phốt nhiều đối tượng liên quan cùng đứng ra tranh biện, như các sựkiện liên quan đến bà Nguyễn Phương Hằng và nghệ sĩ Việt Nam, hành vi bóc phốt của bà Hằng kíchthích sự quan tâm của dư luận về tính minh bạch rõ ràng của công tác làm từ thiện, đồng thời khơi dậy
sự tò mò của dư luận đối với đời tư của người nổi tiếng Trong quá trình theo dõi lẫn tham gia bìnhluận về sự kiện này, các cá nhân phát sinh các quan điểm xã hội mâu thuẫn nhau về tính đúng - sai vềhành vi của người bóc phốt lẫn người bị bóc phốt, đồng thời kích thích các nhân vật khác tham gia làm
rõ sự việc Dựa trên quá trình hiện tại của sự kiện, các đám đông tuy vẫn giữ quan điểm riêng hay cáchnhìn riêng về vụ việc, một số cá nhân trong đám đông vẫn quyết định thể hiện hành vi trung lập chođến khi câu chuyện được giải quyết triệt để
Trang 13Theo diễn tiến của sự việc, quan điểm của đám đông dần hình thành các góc nhìn thứ hai, thứ
ba, hoặc chuyển đối tượng công kích, từ đó, các quan điểm mâu thuẫn này hình thành các nhóm tranhluận Trong đám đông dư luận nói chung vẫn phát sinh các lãnh đạo dư luận riêng biệt, và họ đại diệnnhững ý tưởng khác nhau đối với một sự việc, hiện tượng
Ngoài các đám đông tranh luận vì mục đích xác định kết quả đúng sai hoặc quy trách nhiệm vềmột đối tượng, vẫn có những đám đông theo đuôi các xu hướng này nhưng chưa hoàn toàn đồng tìnhvới những quan điểm đang phát sinh Có thể là các nhóm làm truyền thông, sử dụng chủ đề xu hướngnhằm đính kèm tên tuổi thương hiệu hoặc lợi dụng xu hướng để tạo một sự quan tâm bùng nổ
Trước sự kiện của bà Nguyễn Phương Hằng, vào khoảng năm 2017, cộng đồng mạng xã hội đãhình thành một group kín có tựa đề chung là “Phuket” (có tổng 20 group kín liên quan dựa trên thống
kê của page gốc tên “Cafe trà đá vỉa hè - Phuket Auth”) Nhóm này hoạt động chủ yếu xoay quanh cácđối tượng có danh tiếng, các cá nhân tham gia nhóm có thể vừa là người cung cấp phốt vừa là ngườitheo dõi và cập nhập phốt Nhóm này được tạo ra chỉ với một mục đích chính là các tin đồn hay tinhành lang Và cho đến nay, các nhóm này vẫn hoạt động mạnh với số thành viên dao động từ 100 ngàn– 300 ngàn thành viên tùy tính chất của nhóm Việc các cá nhân lựa chọn tham gia các nhóm này đềuhình thành từ quyết định có ý thức và sự lựa chọn cá nhân, tuy không đồng nhất về động cơ tham gianhưng tựu chung đều hợp lý hóa hành vi bóc phốt là một hành vi chuẩn mực
Lý thuyết quy kết xã hội (Attribution theory)
Lý thuyết quy kết xã hội được phát triển đầu tiên bởi Fritz Heider vào đầu thế kỷ 20, sau đóđược phát triển bởi Bernard Weiner và Harold Kelly (Kassin, Fein, Markus, Social Psychology (Eighth
international ed.) Wadsworth: Cengage Learning, 2010) cho rằng một người quan sát một sự kiện tiêu
cực có khả năng đưa ra suy luận nhân quả (tính quy kết) để hiểu tại sao một sự kiện lại xảy ra Sự ghinhận thông thường như vậy sau đó ảnh hưởng đến phản ứng cảm xúc và điều hướng hành vi (B.Weiner, An attributional theory of achievement motivation and emotion, 1985).
Trong môi trường tương tác xã hội, các nhà tâm lý học xác định rằng con người có những cáchkhác nhau để biểu hiện sự thiên kiến Sự quy kết nhân quả mô tả xu hướng giải thích hành vi dựa trênquan điểm cá nhân hoặc dựa trên tính cách, hơn là xem xét các yếu tố khách quan nào Nói cách khác,chúng ta thường cho rằng người khác phải chịu trách nhiệm cho những bất hạnh của chính họ, nhưnglại đổ lỗi cho những yếu tố ngoại lai đối với sự việc của chính mình Thiên kiến văn hóa là khi ai đóđưa ra các phán đoán về hành vi của một người dựa trên niềm tin hay các tiếp xúc văn hóa mà họ trảinghiệm
Heider đưa ra khái niệm quỹ tích nhận thức của quan hệ nhân quả nhằm xác định nhận thức của
cá nhân đối với môi trường sống của họ Lý thuyết này giải thích cách các cá nhân suy nghĩ về các mốiquan hệ nhân quả giữa các sự kiện khác nhau dù thuộc bên ngoài hay bên trong môi trường Những
nhận thức ban đầu này gọi là sự quy kết (Ryan, Richard M.; Connell, James P., Perceived locus of
causality and internalization: Examining reasons for acting in two domains, 1989)
Lý thuyết quy kết quan tâm đến cách các cá nhân giải thích các sự kiện và điều này liên quannhư thế nào đến suy nghĩ và hành vi của họ Heider (1958) là người đầu tiên đề xuất lý thuyết này,nhưng Weiner và các đồng nghiệp (ví dụ, Jones và cộng sự, 1972; Weiner, 1974, 1986) đã phát triểnmột khung lý thuyết đã trở thành một mô hình nghiên cứu chính của tâm lý xã hội Lý thuyết quy kếtgiả định rằng mọi người cố gắng xác định lý do tại sao mọi người làm những gì họ làm, tức là quy