TIỂU LUẬN: ÁO DÀI SÀI GÒN NÉT RIÊNG CỦA NGƯỜI VIỆT

Có lẽ chưa có một văn bản chính thức nào quy định áo dài là quốc phục của Việt Nam, thế nhưng trong thực tế khi giới thiệu về trang phục của người Việt, chiếc áo dài luôn được nhắc đến đầu tiên. Hình ảnh tà áo dài thướt tha, tung bay trong gió gắn liền với nét duyên dáng của người phụ nữ Việt, còn người đàn ông thì mạnh mẽ, nghiêm nghị với những chiếc áo dài khăn đóng có đường may cứng cáp. Cùng với đất nước trải qua bao thăng trầm lịch sử, cuối cùng, đến ngày nay áo dài đã có được một vị thế quan trọng trong lòng người Việt. Áo dài không chỉ là một biểu tượng về thời trang mà nó còn mang hồn sắc dân tộc Việt, thể hiện cả tính cách, lối sống và văn hóa của người Việt. Cũng giống như nơi mà nó được sinh ra, có lúc thăng hoa, có lúc bị vùi dập, thế nhưng nhờ có những tín đồ đam mê cháy bỏng với thời trang, không muốn mãi ở trong khuôn khổ, tiên phong bức phá, chiếc áo dài không chỉ được tồn tại mà còn trở thành biểu tượng thời trang của đất nước. Sự xuất hiện của áo dài chính là khởi đầu cho hành trình giành lại quyền làm đẹp cho phụ nữ Việt, đưa thời trang Việt Nam vươn ra thế giới. Áo dài – không chỉ thuộc về thời trang, nó còn thể hiện được cả văn hóa của người Việt, thế nên vì sao khi nghiên cứu về văn hóa lại không chọn áo dài làm đề tài ? Có thể nói rằng thời điểm phát triển thịnh vượng nhất của áo dài là vào thập niên 1960 – thời điểm áo dài vào miền Nam và “áo dài Sài Gòn” ra đời. Có người từng nói rằng áo dài thật sự sống lại từ đây, từng bước chiếm trọn trái tim người Việt, hễ dịp gì quan trọng, thì không thể thiếu áo dài. Tìm hiểu về “áo dài Sài Gòn” để hiểu được người Sài Gòn đã làm gì để đạt được điều ấy, hiểu được những tinh hoa ẩn chứa bên trong chiếc áo này, qua đó hiểu về văn hóa của người Sài Gòn nói riêng và Nam Bộ nói chung

TIỂU LUẬN CUỐI KỲ

Thành phố Hồ Chí Minh,

ÁO DÀI SÀI GÒN – MỤC LỤC

PHẦN I: TỔNG QUAN 2

1 Lý do chọn đề tài 2

2 Phạm vi nghiên cứu đề tài 2

PHẦN II: NỘI DUNG 3

I NGUỒN GỐC CỦA CHIẾC ÁO DÀI 3

1 Nguồn gốc của chiếc áo dài 3

2 Khái niệm áo dài ngày nay 6

II ÁO DÀI SÀI GÒN 7

1 Áo dài tay ráp lăng năm 1960 8

2 Áo dài Bà Nhu 10

3 Áo dài “Mini” 11

4 Áo dài “Midi” 13

5 Áo dài hiện đại, từ 1970 đến nay: 14

III ĐƯA ÁO DÀI TRỞ THÀNH BIỂU TƯỢNG VĂN HÓA VIỆT NAM 17

PHẦN I: TỔNG QUAN

1 Lý do chọn đề tài:

Có lẽ chưa có một văn bản chính thức nào quy định áo dài là quốc phục của Việt Nam, thế nhưng trong thực tế khi giới thiệu về trang phục của người Việt, chiếc áo dài luôn được nhắc đến đầu tiên Hình ảnh tà áo dài thướt tha, tung bay trong gió gắn liền với nét duyên dáng của người phụ nữ Việt, còn người đàn ông thì mạnh mẽ, nghiêm nghị với những chiếc áo dài khăn đóng có đường may cứng cáp Cùng với đất nước trải qua bao thăng trầm lịch sử, cuối cùng, đến ngày nay áo dài đã có được một vị thế quan trọng trong lòng người Việt Áo dài không chỉ là một biểu tượng về thời trang mà nó còn mang hồn sắc dân tộc Việt, thể hiện cả tính cách, lối sống và văn hóa của người Việt Cũng giống như nơi mà nó được sinh ra, có lúc thăng hoa, có lúc bị vùi dập, thế nhưng nhờ có những tín đồ đam mê cháy bỏng với thời trang, không muốn mãi ở trong khuôn khổ, tiên phong bức phá, chiếc áo dài không chỉ được tồn tại mà còn trở thành biểu tượng thời trang của đất nước Sự xuất hiện của áo dài chính là khởi đầu cho hành trình giành lại quyền làm đẹp cho phụ nữ Việt, đưa thời trang Việt Nam vươn ra thế giới Áo dài – không chỉ thuộc về thời trang, nó còn thể hiện được cả văn hóa của người Việt, thế nên vì sao khi nghiên cứu về văn hóa lại không chọn áo dài làm đề tài ? Có thể nói rằng thời điểm phát triển thịnh vượng nhất của áo dài là vào thập niên 1960 – thời điểm áo dài vào miền Nam và “áo dài Sài Gòn” ra đời Có người từng nói rằng áo dài thật sự sống lại từ đây, từng bước chiếm trọn trái tim người Việt, hễ dịp gì quan trọng, thì không thể thiếu áo dài Tìm hiểu về “áo dài Sài Gòn” để hiểu được người Sài Gòn đã làm gì để đạt được điều ấy, hiểu được những tinh hoa ẩn chứa bên trong chiếc

áo này, qua đó hiểu về văn hóa của người Sài Gòn nói riêng và Nam Bộ nói chung

2 Phạm vi nghiên cứu đề tài:

Bài tiểu luận chủ yếu nghiên cứu về áo dài Sài Gòn, đặc điểm, ảnh hưởng của áo dài qua các năm khi vào miền Nam

PHẦN II: NỘI DUNG

I NGUỒN GỐC CỦA CHIẾC ÁO DÀI:

Để hiểu được rõ hơn về áo dài Sài Gòn, trước hết ta cần phải hiểu được thế nào

là áo dài và nguồn gốc của nó

1 Nguồn gốc của chiếc áo dài:

Tiền thân của chiếc áo dài chính là áo “năm vạt cài khuy” – bộ quần áo thay thế

hoàn toàn áo giao lĩnh ở thế kỷ trước Áo năm vạt cài khuy ra đời từ sự kiện cải cách y phục 1744 của Võ Vương ở Đàng Trong, khi đất nước bị chia cắt thành hai nửa: Đàng Trong và Đàng Ngoài Với ý muốn xây dựng Đàng Trong thành một đất nước độc lập toàn cõi, chúa Nguyễn Phúc Khoát (Võ Vương) cho đổi mới cả trang phục, loại bỏ y phục theo lối nhà Lê – Đàng Ngoài Thế nhưng ở thời điểm đó, Võ Vương vẫn chưa thoát khỏi tư tưởng Hoa – Di nên vẫn dụa theo y phục của Trung Hoa để cải cách Bộ

quần áo mới này gồm có áo năm vạt cài khuy và quần hai ống “Đặc điểm khác biệt nhất ở áo năm vạt là chiếc cổ cao chừng 2 cm cùng năm chiếc khuy cài theo đường viền vạt áo từ cổ qua bên ngực và sườn phải” ( Bùi Quang Thắng, Nét cũ duyên xưa, 2017: tr.187) Cài khuy là điểm đặc thù của áo năm vạt, khuy cài thời đó có thể xem như

một cải tiến “văn minh”

Ảnh: Cấu tạo áo năm vạt cài khuy Nguồn ảnh: https://ofision.vn/trang-phuc-truyen-thong-nam-qua-cac-thoi-ky/

Và đó cũng là một trong những nguyên nhân dẫn tới phong trào y phục tân thời vào đầu thế kỷ 20 và áo dài chuẩn bị bước vào một hành trình mới mẻ - một cuộc “lột xác”

Đầu thế kỷ XX, phong trào Âu hóa và Y phục tân thời bắt đầu xuất hiện Cuộc

khởi phát đầu tiên bắt nguồn từ Hà Nội với mốt “áo làm quần trắng” thập niên 1920

Áo năm vạt được cải tiến bằng cách bỏ đường sống nối giữa thân để chỉ còn một vạt trước và một vạt sau, cộng với vạt con lót trong mà thành loại áo ba vạt Đó là lần đầu tiên, chị em phụ nữ Việt biết ăn mặc “à la mode” – mốt áo lam, quần trắng hay áo mùi, san trắng – một “cuộc nổi loạn của màu sắc” mở đầu cho phong trào y phục tân thời Những người đứng đầu cho cuộc khởi sắc này chính là các cô me Tây và gái nhảy Đây

là lớp người đã đi tiên phong bất chấp dư luận, bất chấp điều tiếng để khoác lên người

bộ áo lam quần trắng, với mái tóc rẽ ngôi lệch và lọn tóc lưỡi trai phủ trên trán, cùng

với những phụ kiện theo kiểu phương Tây, được goi chung là “y phục tân thời”

Tiếp đến, vào những năm 1934 – 1958, một kiểu áo được xem là “nửa tây nửa

ta”, “áo Le-Mur” của họa sĩ – nhà thiết kế Nguyễn Cát Tường chính thức góp mặt vào

hành trình này Áo Le – Mur có nhiều thay đổi độc đáo: dáng áo được cắt lượn theo đường cong cơ thể, bóp hơn ở phần thân trên để khoe những đường cong mềm mại của

bộ ngực tròn và cái eo thon; còn tà áo được cắt lượn xuống để tránh bị hớt khi mặc Và lúc này, Nguyễn Cát Tường thấy rằng vạt áo con lót bên trong là không cần thiết Ông thu nhỏ tối thiểu vạt con chỉ còn là 1 dẻo vải nhỏ để cài khuy Vậy là lúc này, chiếc áo dài chỉ còn hai vạt trước và sau Bên cạnh đó, ông còn thay đổi phần cổ, phần vai, chất liệu vải, may ống quần bó sát từ hông xuống đầu gối và từ đó xuống ống quần thì xòe

ra như cái loa Chỉ sau một năm kể từ khi chính thức xuất hiện vào năm 1934 ở Hà Nội,

áo Le Mur đã nhanh chóng lan vào Hội An, Sài Gòn và thịnh hành trên khắp đô thị nước ta Lần đầu tiên trong lịch sử nước ta, phụ nữ - ít nhất là phụ nữ thành thị, không còn phải ăn mặc theo một kiểu cách giống hệt nhau như một thứ đồng phục nhàm chán nữa

Thế nhưng áo Le Mur ngoài những thay đổi cơ bản về dáng áo, còn lại chỉ là sự góp nhặt nguyên si những chi tiết của thời trang Pháp rồi đưa vào bộ áo xưa, là những

dạng thức kết hợp nửa tây nửa ta, loại áo thời thượng nhưng nhạt nhòa tính dân tộc

Nếu coi áo dài là một sản phẩm ứng dụng thời trang thuần túy thì Nguyễn Cát Tường cải cách thành công Nhưng nếu nhìn nhận áo dài như một biểu tượng văn hóa truyền thống của dân tộc thì những nỗ lực của ông đã thất bại

Ảnh: Áo dài Le Mur Nguồn: https://bom.to/zmLvztp

Cùng xuất hiện song song với xu hướng cải cách Le Mur có mẫu áo dài hai vạt cũng do các họa sĩ trường Mỹ thuật Đông Dương vẽ kiểu, xuất hiện từ thập niên 1930, thường được gọi chung là áo Lê Phổ Họa sĩ Lê Phổ chỉ là một trong số những người

vẽ kiểu áo dài rất nổi tiếng Áo dài Hà Nội ít gây tranh cãi hơn áo Le Mur vì sự cách tân có chừng mực, không kết hợp với những chi tiết lai căng của Âu phục

Áo dài Lê Phổ Nguồn: https://aodaihanh.com/ao-giao-lanh

2 Khái niệm áo dài ngày nay:

Sau khi tìm hiểu về nguồn gốc của áo dài, có thể nhìn thấy được áo dài có nhiều

sự thay đổi theo thời gian nên có nhiều khái niệm về áo dài và ở mỗi thời điểm, từ “áo dài” được hiểu theo kiểu khác nhau Đầu tiên, từ thời xa xưa, người Việt chỉ mặc những

bộ đồ dài tay, dài chân và họ xem đó mới là bình thường nên không ai gọi đó là áo dài, chỉ khi chiếc áo ngắn lên gần khuỷu tay thì họ mới gọi đấy là áo ngắn Mãi đến sau này mới có những khái niệm chính thức:

“Áo dài: áo hai vạt dài phủ gối và nhượng, nút gài từ cổ xuống vai mặt hoặc từ

cổ xuống nách mặt ở hông.”

(Từ điển tiếng Việt - Lê Văn Đức, Lê Ngọc Trụ, 1970)

“Áo dài: áo dài đến giữa ống chân, khuy cài từ cổ xuống nách và một bên hông.”

(Từ điển tiếng Việt – 1988)

“Áo dài là loại trang phục truyền thống của VN, che thân người từ cổ đến hoặc quá đầu gối, dành cho cả nam lẫn nữ Áo dài thường được mặc vào các dịp lễ hội trang trọng, hoặc nữ sinh khi đi học Có lẽ chưa một văn bản nào quy định áo dài chính thức

là quốc phục của VN Thế nhưng trong thực tế, hễ nói đến phụ nữ VN thì không thể không nói đến áo dài.”

(Thiết kế trang phục truyền thống – Ths Trần Thị Hồng Mỹ)

II ÁO DÀI SÀI GÒN:

Vào những năm 1950 – 1960, từ sau hiệp định Giơ-ne-vơ, đất nước bị chia cắt thành 2 miền Quá trình phát triển của áo dài cững phần nào thể hiện điều này Ở miền Bắc từ sau 1954, áo dài ít xuất hiện hơn vì nó thường bị gán với tầng lớp “tiểu tư sản”,

có chăng là trong những dịp trang trọng như đám cưới, đám hỏi Ở miền Nam, cuối những năm 1950, trên đường phố Sài Gòn xuất hiện 1 mẫu áo dài rất ấn tượng – “áo dài Sài Gòn” Áo dài Sài Gòn là bộ áo tôn dáng của người mặc nhất, và cũng là sự hòa quyện cực kỳ khéo léo giữa truyền thống và hiện đại Và không chỉ một kiểu, sự đa dạng về kiểu loại cũng góp phần làm nên nét đặc biệt của áo dài Sài Gòn nói riêng và

cả nước nói chung Người ta cho rằng áo dài Sài Gòn đã đạt tới một vẻ đẹp chuẩn mực

và chưa từng bị quên lãng với thời gian

Để có một chiếc áo dài đẹp, người may phải tỉ mỉ từng chi tiết Chỉ việc đo đạc thôi đã tốn rất nhiều bước, như khi đo phải thắt dây ngang eo để đo hạ eo trước và hạ

eo sau, đo vòng ngực phải lưu ý đến áo ngực, khi đo phải quan sát vóc dáng có điểm nào khác biệt như: vai xuôi, vai ngang, lưng tôm hoặc ngực quá lớn… Xem qua cách may áo dài chi tiết để hiểu hơn về sự công phu để làm nên chiếc áo dài:

“Một chiếc áo dài hoàn chỉnh phải qua 5 giai đoạn: đo, cắt, ráp, luôn vải, kết nút và ủi Khâu nào cũng quan trọng hết, tất cả đều phải có sự phối hợp nhuần nhuyễn may ra cái áo dài mới đẹp Người đo phải tinh ý gia giảm phù hợp với thể trạng của người mặc Còn người cắt phải ăn ý với người đo Khâu cắt, còn gọi là xếp tà, áo dài

có đẹp hay không còn phụ thuộc vào lúc canh chỉ, tức là canh bốn tà trước sau Tiếp đến là cái khâu viền cổ, viền tà, viền tay,… đường viền phải nhuyễn áo dài mới đẹp

Thợ cắt phải canh sau cho đúng thì tà mới úp mông, không bị dập tà Cắt xong rập nào phải ủi ngay rập đó cho thẳng nệp, lúc ráp áo sẽ thẳng thớm hơn Khâu luôn vải, kết nút, đây mới là khâu tuy dễ mà khó, nút muốn kết cho đẹp thì sợi chỉ phải trải đều, không bị dồn cục, chiếc áo may ra mới sắc sảo được.”

(Tư liệu từ phim điện ảnh “Cô ba Sài Gòn”, 2017)

Một vài kiểu loại của áo dài Sài Gòn Nguồn: https://bom.to/qObcqf6

1 Áo dài tay ráp lăng năm 1960:

Cách may ngày trước có một nhược điểm lớn là các nếp nhăn rất dễ xuất hiện ở hai bên nách Những năm 1960, nhà may Dung ở Đakao, Sài Gòn đã đưa cách ráp tay ráp lăng vào áo dài Với cách ráp này, tay áo được nối từ cổ xéo xuống nách Tà trước nối với tà sau qua hàng nút bấm từ cổ xuống nách và dọc theo một bên hông Kiểu ráp này vừa giảm thiểu nếp nhăn ở nách, cho phép tà áo ôm khít theo đường cong người mặc, vừa giúp phụ nữ cử động tay thoải mái, linh hoạt Điểm đặc biệt nhất là chiếc

“soutien” bên trong nâng bộ ngực cao hẳn lên, áo được nhấn pince cho ôm khít lấy phần

thân trên và vòng eo nhưng từ eo trở xuống tà áo buông tự do Nếu như dáng eo khiến

vòng ngực và vòng eo nổi lên đầy quyến rũ, thì nhờ 2 tà áo dài gần chấm gót thướt tha, thân áo sau rộng hơn thân áo trước, nhất là ở phần mông, nhờ cổ áo cao tới 4-5cm khéo tôn thêm dáng “cổ kiêu” thon thả mà áo dài Sài Gòn vẫn giữ nét kín đáo Á Đông, rất Việt Từ đây, chiếc áo dài Việt Nam đã được định hình Hoàn toàn có thể coi đó là một trong những kiểu mẫu áo dài Việt duyên dáng và thành công nhất

Cấu tạo áo dài ráp lăng Nguồn: https://bom.to/X0Rt2A1

Mẫu áo dài mới này nhanh chóng được nữ giới ở SG và ờ các đô thị miền Nam

ưa chuộng, trở thành biểu trưng cho vẻ đẹp đài cát, kiều diễm của những cô gái đô thành Họa tiết “pop art” bắt đầu được sử dụng giúp cho chiếc áo dài thêm tươi sáng, nổi bật Nền nã hơn thì áo dài đi với tóc xõa ngang vai, đội nón lá; sành điệu hơn thì tóc đánh buồng cao, buộc bandeau và đeo kính mát Áo dài Sài Gòn càng nổi tiếng khi xuất hiện cùng hình ảnh những người đẹp, những cô đào cải lương, điện ảnh như Kim Cương, Thanh Nga, Thẩm Thúy Hằng,… Hình ảnh áo dài Sài Gòn đầu thập kỷ 1960 cũng được biết tới qua tạp chí Life của Mỹ

Áo dài ráp lăng với phần eo ôm sát (trái) và mốt mặc áo dài, buộc bandeau, đeo kính mát Nguồn: https://aodaihanh.com/ao-giao-lanh ; https://bom.to/Kbgq6jm

2 Áo dài Bà Nhu:

Đầu những năm 1960, bà Trần Lệ Xuân, vợ của ông Ngô Đình Nhu, đã thiết kế

ra kiểu áo dài hở cổ, bỏ đi phần cổ áo, hay còn gọi là cổ thuyền, cổ khoét Khi mặc chiếc áo dài kiểu này, có thể cảm nhận ngay sự tôn lên phần thân trên của cổ và bờ vai đẹp của người phụ nữ Cùng với đó, bà phối áo dài cùng với đôi găng tay, tạo nên nét đẹp vừa dịu dàng vừa quyền lực Chiếc áo dài nổi tiếng với tên gọi áo dài Bà Nhu đã vấp phải phản ứng mạnh mẽ vì đi ngược với truyền thống và thuần phong mỹ tục của

xã hội thời đó Tuy nhiên ngày nay, áo dài cổ thuyền rất được ưa chuộng vì sự thoải mái, phù hợp với khí hậu nhiệt đới của nó

Áo dài Bà Nhu Nguồn: https://bom.to/LjVjaGF

3 Áo dài “Mini”:

Vào cuối những năm 1960, áo dài Hippy (Mini) ảnh hưởng bởi trào lưu văn hóa

và thời trang Hippies bắt nguồn từ Mỹ, thể hiện cho triết lý sống “ Live fast, die young

”- Sống hết mình Áo dài Mini chít eo thách thức quan điểm truyền thống trở thành kiểu dáng thời thượng Lúc này, chiếc áo nịt ngực tiện lợi đã được sử dụng rộng rãi Phụ nữ thành thị với tư duy cởi mở muốn tôn lên những đường cong cơ thể qua kiểu áo dài chít

eo rất chặt để tôn ngực Áo dài Mini trở nên thịnh hành trong giới nữ sinh vì sự thoải mái, tiện lợi của nó Những hình ảnh nữ sinh Sài Gòn xưa, phụ nữ trên phố, tiếp viên hàng không hay các bà các mẹ đi chợ được lưu lại bằng nhiều tấm ảnh và nằm trong

ký ức nhiều thế hệ Một vẻ đẹp tân thời, quý phái Phụ nữ Sài Thành những năm 60 -

70 với nón lá, áo dài, bóp cầm tay và xăng đan cả truyền thống và nét tân thời Kiểu

áo dài này thịnh hành mãi đến thập niên 1980

Ảnh nữ sinh mặc áo dài mini Nguồn: https://baodansinh.vn/nho-chiec-ao-dai-7075.htm

4 Áo dài “Midi”:

Trong phong trào cách tân y phục, người ta thỏa sức sáng tạo, hầu như mọi kiểu cách đều được thử nghiệm Áo dài Midi xuất hiện từ 1971, kiểu áo dài gồm 3 mảnh: 1 thân sau và 2 thân trước với hàng nút áo cài giữa Áo dài có sự cách tân hiện đại nhưng vẫn tuân thủ giữ lại kiểu dáng cổ áo và phần tà Đây là kiểu áo dài cách điệu từ kiểu áo Tunique của Pháp thịnh hành từ mùa hè 1971 tại Sài Gòn Kiểu áo này thường mặc chung với quần tây trắng hay đen

Áo dài “Midi” được trưng bày tại triễn lãm Duyên dáng Áo dài TP.HCM và

tại bảo tàng Áo dài Việt Nam Nguồn: https://bom.to/B48OTGe ;

https://bom.to/9YAWsUD

5 Áo dài hiện đại, từ 1970 đến nay:

Sau những năm 1970, đời sống người dân có nhiều đổi mới, áo dài không còn là trang phúc thường ngày nữa, dần dần vắng bóng trên đường phố Sự thay đổi của lối sống theo thời gian khiến cho việc cách tân diễn ra như là quy luật tất yếu Áo dài Sài

Gòn hôm nay mang nét đẹp đồng điệu với áo dài các miền của đất nước Tà áo được

cách điệu nhiều, tà rộng dài chấm gót, đường eo mượt không còn thắt eo nhấn sâu Tà còn được làm nhiều lớp bay bổng tựa chiếc váy đầm Chất liệu cũng được đưa vào nhiều loại như ren, gấm, chiffon với dáng áo gần như bó sát phần trên cơ Hàng cúc bấm, cúc cài bên cổ áo và mạn sườn cũng được cách tân bằng nhiều cách tiện dụng hơn xưa như là mở khóa kéo sau lưng

Thời gian đã "sửa" tà áo dài Sài Gòn, hình ảnh xưa và nay của chiếc áo đem lại thật nhiều cảm xúc Những chiếc áo có tà dài trùm không thấy ống quần, họa tiết hoa sen, hàng kim sa, đá hoa của Sài Gòn hôm nay chỉ dành cho từng dịp quan trọng Mặt trước áo được trang trí cầu kỳ, nhiều tà áo bây giờ rất nặng, vì mật độ đường thêu, họa tiết lượn sóng, và cũng vì chất liệu hay phụ liệu tân thời được đính cài lên Các nhà thiết kế đi đầu trong tiến trình cải cách này chính là: Võ Việt Chung, Sĩ Hoàng, Thuận Việt… họ đã mang chiếc áo dài trở lại với nhiều kiểu dáng, chất liệu khác nhau qua các

bộ sưu tập đầy sáng tạo và phá cách Không chỉ dừng lại ở kiểu dáng truyền thống, chiếc áo dài đã được cải biên thành áo cưới, áo tà ngắn để mặc với quần jeans…

Áo dài được mặc trong những dịp quan trọng như đám cưới