Nếu như bài nghị luận văn học giúp học sinh thể hiện khả năng cảm thụ , phân tích,đánh giá một tác phẩm thơ, văn, một nhân vật, tình huống, …trong tác phẩm văn chương.Thì bài văn nghị lu
Trang 1MỤC LỤC Trang
PHỤ LỤC……… ……… 1,2
PHẦN I – ĐẶT VẤN ĐỀ……… ……3
I Lý do chọn đề tài……….….3
II Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 1 Mục tiêu nghiên cứu………4
2 Nhiệm vụ nghiên cứu……… 4
III Đối tượng nghiên cứu và giới hạn của đề tài………4
1 Đối tượng nghiên cứu……… 4
2 Giới hạn của đề tài……… 5
IV Phương pháp nghiên cứu……… 5
1 Phương pháp nghiên cứu lý luận……… 5
2 Phương pháp thu thập số liệu……… 5
3 Phương pháp thử nghiệm……… 5
V Đóng góp của đề tài……… 5
PHẦN II – GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ……… ……… 6
I Cơ sở lý luận của vấn đề……… 6
II Thực trạng của vấn đề……… 6
1 Thuận lợi……….….6
2 Khó khăn……… 7
III Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề 1 Cung cấp khái niệm……….……… 7
2 Tìm hiểu về dạng đề và mục đích của đề tài nghị luận từ vấn đề văn học đến vấn đề xã hội………8
Trang 22.1 Tìm hiểu về dạng đề………8
2.2 Tìm hiểu về mục đích……… 8
3 Hướng dẫn học sinh nhận dạng đề văn nghị luận từ một vấn đề văn học đến vấn đề xã hội……….……….9
4 Hướng dẫn học sinh cách làm bài……… …11
4.1 Tìm hiểu đề và tìm ý……….11
4.2 Lập dàn ý………12
5 Hướng dẫn cụ thể……… ….15
5.1 Gợi ý dạng đề văn nêu sẵn vấn đề xã hội cần nghị luận……….15
5.2 Gợi ý dạng đề văn chưa có sẵn vấn đề xã hội cần nghị luận……….…… 17
IV Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 1 Hiệu quả thực tiễn……….21
2 Khảo nghiệm tính khả thi……… 22
PHẦN III – KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ ……….…24
1 Kết luận……… ……… 24
2 Kiến nghị……… …………24
TÀI LIỆU THAM KHẢO……… ………25
Trang 3PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ
I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Những năm gần đây, trong các kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 ở Quảng Ninh nói riêng
và ở một số tỉnh lân cận khác nói chung, hầu hết đề thi môn Ngữ văn đều có câu hỏi liênquan đế dạng đề văn nghị luận từ một vấn đề văn học đến vấn đề xã hội Đó là kiểu bàinghị luận từ một vấn đề, tác phẩm, nhân vật văn học đến đời sống xã hội với những nộidung nổi bật , tạo được sự chú ý và có tác động tới đời sống xã hội
Nếu như bài nghị luận văn học giúp học sinh thể hiện khả năng cảm thụ , phân tích,đánh giá một tác phẩm thơ, văn, một nhân vật, tình huống, …trong tác phẩm văn chương.Thì bài văn nghị luận xã hội (Nghị luận về một hiện tượng đời sống và nghị luận về một
tư tưởng, đạo lý) sẽ rèn luyện cho học sinh cách nhìn nhận, kiến giải, trình bày những ýkiến riêng, không bị gò ép trong những nội dung cụ thể, khuôn mẫu Còn nghị luận từ vấn
đề văn học đến vấn đề xã hội lại một lúc làm được cả hai việc này Giải quyết đề văn loạinày, học sinh có cơ hội bộc lộ năng lực đọc – hiểu tác phẩm, thể hiện những hiểu biết,kiến thức về xã hội, kinh nghiệm sống, khả năng giải quyết vấn đề của học sinh
Thế nhưng trong quá trình dạy học, tôi nhận thấy có hai tình trạng thường xảy ra Tìnhtrạng thứ nhất là học sinh chưa xác định được nghị luận về một vấn đề xã hội đặt ra từ tácphẩm văn học là kiểu bài nghị luận xã hội hay nghị luận văn học Vì thế nhiều học sinh đãlàm lạc đề văn nghị luận văn học mà không đề cập đến vấn đề xã hội trong tác phẩm vănhọc đó và ngược lại.Tình trạng thứ hai là học sinh còn lúng túng chưa biết cách làm bài,phân chia dung lượng nghị luận văn học và nghị luận xã hội trong bài văn chưa hợp lý.Sách giáo khoa đã có những bài học hướng dẫn học sinh làm kiểu bài nghị luận về một
tư tưởng đạo lý và nghị luận về một hiện tượng đời sống Nhưng kiểu bài nghị luận từ mộtvấn đề văn học đến vấn đề xã hội thì chưa có sự hướng dẫn cụ thể Vì vậy để học sinh, đặc
Trang 4biệt là học sinh trung bình và học sinh yếu có thể làm được bài, giáo viên cần phải giúphọc sinh biết cách nhận diện đề và hướng dẫn cách làm bài một cách cụ thể, chi tiết hơn
để khi gặp sự việc, hiện tượng nào thì các em cũng có thể xoay xở được mà không phải bỏgiấy trắng
Để giúp học sinh có thể làm bài tốt hơn, sau một thời gian nghiên cứu, tìm tòi và thểnghiệm, qua đề tài này tôi muốn đề xuất một phương án nhằm hướng dẫn học sinh nhậndạng đề và cách làm bài văn dạng bài nghị luận
II MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU.
Nghiên cứu cách hướng dẫn học sinh nhận diện đề và cách làm bài văn nghị luận từ vấn
đề văn học đến vấn đề xã hội môn Ngữ văn 9; học sinh khối 9
III ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU VÀ GIỚI HẠN CỦA ĐỀ TÀI.
1 Đối tượng nghiên cứu.
Hướng dẫn học sinh cách nhận diện và cách làm bài văn nghị luận từ vấn đề văn họcđến vấn đề xã hội môn Ngữ văn 9; học sinh khối 9
2 Giới hạn của đề tài
Trang 5Giới hạn đối tượng nghiên cứu: Chỉ nghiên cứu về việc giúp học sinh nhận diện đề vàcách làm bài văn nghị luận từ vấn đề văn học đến vấn đề xã hội.
- Giới hạn địa bàn nghiên cứu: Học sinh khối 9
- Giới hạn về khách thể khảo sát: Học sinh khối lớp 9
IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Sáng kiến vận dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau, trong đó có cácphương pháp chính:
1 Phương pháp nghiên cứu lý luận:
Thu thập những thông tin lý luận về việc giảng dạy cách làm bài văn nghịluận từ vấn đề văn học đến vấn đề xã hội trong các sách tham khảo và các bàiviết trên internet
2 Phương pháp thu thập số liệu:Điều tra thống kê.
3 Phương pháp thử nghiệm:Thử áp dụng những nội dung nghiên cứu vào việc
giảng dạy
V ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI
- Đề tài có thể làm tài liệu tham khảo cho giáo viên dạy môn Ngữ văn lớp 9
- Đề tài có thể làm tài liệu tham khảo cho học sinh lớp 9
Trang 6PHẦN II – GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ.
Trong thực tế, nghị luận văn học và nghị luận xã hội (Nghị luận về một hiện tượng đờisống và nghị luận về một tư tưởng đạo lý) được đưa vào chương trình phổ thông ở cả haicấp học THCS và THPT với vị trí trọng yếu trong thể loại văn bản, được lựa chọn đưa vàotìm hiểu và rèn luyện kỹ năng thành thạo, được đưa vào trong các kỳ thi Thế nhưng dạng
đề nghị luận từ vấn đề văn học đến vấn đề xã hội đã được đưa vào những kỳ thi nhưngsách giáo khoa lại chưa có những tiết dạy để hướng dẫn cụ thể
Ở Quảng Ninh , những năm gần đây trong câu hỏi thứ hai đề thi tuyển sinh vào lớp
10 hàng năm đều có câu hỏi liên quan đến kiểu bài nghị luận từ vấn đề văn học đến vấn đề
xã hội Tuy nhiên, nhiều năm qua vẫn có hiện tượng học sinh làm xa đề, lan man…do các
em không nắm được các dạng bài nghị luận, không nắm vững được các thao tác nghị luận,không nắm vững quy trình làm văn Vì vậy, việc xác định kiểu dạng đề thi và cách làm bài
là rất cần thiết, tránh cho học sinh đi sai hướng và làm lạc đề
Đối với đề văn nghị luận từ một vấn đề văn học đến vấn đề xã hội , học sinh vẫn cònrất mơ hồ với việc nhận dạng đề và phương pháp làm một bài văn Vì vậy để các em nắmvững kiến thức về cách nhận diện đề và cách làm bài văn nghị luận từ vấn đề văn học đếnvấn đề xã hội trong quá trình giảng dạy bộ môn Ngữ văn lớp 9, tôi mạnh dạn áp dụng ýtưởng của mình về việc giúp các em nhận diện đề và phương pháp làm bài và bước đầu
Trang 7quan tâm nhiều hơn đến bài văn nghị luận xã hội.Dạng bài này cũng tạo được hứng thúcho học sinh khi các em được bày tỏ chính kiến của mình về một vấn đề xã hội nào đó.Một bộ phận học sinh có khả năng cảm thụ tác phẩm văn học tốt, chăm chỉ học tập tốt,hứng thú với những đề văn mới, thích khám phá tìm tòi cuộc sống xung quanh và các em
đã có một vốn sống nhất định Cho nên khi kết hợp một vấn đề xã hội vào tác phẩm vănhọc các em tỏ ra thích thú.Vì thế khi làm dạng bài nghị luận từ vấn đề văn học đến vấn đề
xã hội các em đã thể hiện bài làm khá tốt
2 Khó khăn
Hiện nay vấn đề mà giáo viên gặp phải trong quá trình dạy học là một bộ phận học sinhkhông dành thời gian để cập nhật và tìm hiểu các vấn đề xã hội.Vốn sống và sự hiểu biết vềthế giới xung quanh của các em vẫn còn nhiều hạn chế
Nhiều học sinh vẫn còn lúng túng, chưa hiểu đề, chưa nắm những kỹ năng làm bài nên các
em hoặc là làm sai đề hoặc là chưa làm đầy đủ các ý cần trình bày
Vẫn còn những học sinh chưa tập trung vào các đề nghị luận xã hội, đối với các em, họcmột bài nghị luận văn học có sẵn trong văn mẫu hoặc trong các bài giảng mà giáo viên chocòn dễ hơn tìm ý cho một bài văn nghị luận xã hội
III CÁC BIỆN PHÁP ĐÃ TIẾN HÀNH ĐỂ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
1 Cung cấp khái niệm
Nghị luận từ vấn đề văn học đến vấn đề xã hội là nghị luận về một vấn đề xã hội có ýnghĩa sâu sắc nào đó đặt ra trong tác phẩm văn học Vấn đề có ý nghĩa có thể lấy từ hainguồn: Tác phẩm văn học đã học trong chương trình hoặc một câu chuyện nhỏ, một văn bảnvăn học ngắn gọn, một đoạn văn… mà học sinh chưa được học
Tác dụng của việc cung cấp khái niệm là bước đầu giúp học sinh phân biệt được kiểubài này với kiểu bài nghị luận xã hội khác
Trang 82 Tìm hiểu về dạng đề và mục đích của đề nghị luận từ vấn đề văn học đến vấn đề xã hội
xã hội trong tác phẩm văn học thuộc loại bài nghị luận xã hội kết hợp với nghị luận văn học
- Đối tượng của loại bài này là một vấn đề xã hội có ý nghĩa sâu sắc nào đó được đặt ratrong tác phẩm văn học
- Vấn đề xã hội có thể lấy từ hai nguồn:
+ Tác phẩm văn học đã học trong chương trình
+ Một câu chuyện nhỏ, một văn bản văn học ngắn gọn mà học sinh chưa được học
“ Giờ cháu đã đi xa, có ngọn khói trăm tàu
Có lửa trăm nhà, niềm vui trăm ngã
Nhưng chẳng bao giờ quên nhắc nhở:
-Sớm mai này bà nhóm bếp lên chưa?”
Em hãy cảm nhận đọan thơ trên Từ đó nêu suy nghĩ của mình về tình cảm gia đình, tình yêu quê hương trong tâm hồn mỗi con người.
+ Khi đề liên quan và xuất phát từ tác phẩm văn học, nhưng tác phẩm văn học chỉ là
“cái cớ” khởi đầu thì mục đích chính là yêu cầu người viết bàn bạc, nghị luận về một vấn đề
Trang 9xã hội, đạo lý, tư tưởng, nhân sinh, hiện tượng đời sống…Nghĩa là nhân vấn đề đặt ra trongtác phẩm văn học đó mà bàn luận, kiến giải Trong trường hợp này, tác phẩm văn học chỉđược khai thác về giá trị nội dung tư tưởng, rút ra ý nghĩa xã hội khái quát của tác phẩm ấy.
Ví dụ:
“ Biển cho ta cá như lòng mẹ Nuôi lớn đời ta tự buổi nào”
(Huy Cận, Đoàn thuyền đánh cá, Ngữ văn 9, tập 1 NXB GD, 2011, trang 140)
Từ hai câu thơ trên, em hãy viết một đoạn văn (hoặc bài văn ngắn) với nội dung: Biển như lòng mẹ.
3 Hướng dẫn học sinh nhận dạng đề văn nghị luận từ một vấn đề văn học đến vấn đề xã hội
- Đối với đề dạng bài nghị luận vấn đề xã hội trong tác phẩm văn học học sinh cầnnắm được có hai dạng cơ bản sau:
+ Dạng 1: Đề văn nêu sẵn vấn đề xã hội cần nghị luận
Ví dụ1:
(…) “ khi ta làm việc, ta với công việc là đôi, sao gọi là một mình được? Huống chi việc của cháu gắn liền với việc của bao anh em, đồng chí dưới kia Công việc của cháu gian khổ thế đấy, chứ cất nó đi, cháu buồn đến chết mất.”
(Nguyễn Thành Long, Lặng lẽ Sa Pa, Ngữ văn 9, tập 1 NXB GD, 2007, trang 185)
Từ tâm sự của nhân vật anh thanh niên, em hãy viết bài văn ngắn về chủ đề: Lao động với cuộc sống con người.
Ví dụ 2:
Từ ước nguyện cao đẹp của nhà thơ Thanh Hải qua bài thơ “Mùa xuân nho nhỏ”, hãy trình bày suy nghĩ về lẽ sống đẹp của thế hệ trẻ hôm nay.
Trang 10+ Dạng 2: Đề văn chưa có sẵn vấn đề xã hội cần nghị luận.
Ví dụ 1:
Trình bày suy nghĩ của anh/chị về thông điệp từ câu chuyện sau:
Một cậu bé nhìn thấy cái kén của con bướm Một hôm cái kén hở ra một cái khe nhỏ, cậu bé ngồi và lặng lẽ quan sát con bướm trong vòng vài giờ khi nó gắng sức để chui qua khe hở ấy Nhưng có vẻ nó không đạt được gì cả.
Do đó cậu bé quyết định giúp con bướm bằng cách cắt khe hở cho to hẳn ra Con bướm chui ra được ngay nhưng cơ thể nó bị phồng rộp và bé xíu, cánh của nó co lại Cậu bé tiếp tục quan sát con bướm, hi vọng rồi cái cánh sẽ đủ lớn để đỡ được cơ thể của nó Nhưng chẳng có chuyện gì xảy ra cả.
Thực tế, con bướm đó phải bỏ ra suốt cả cuộc đời nó chỉ để bò trườn với cơ thể sưng phồng Nó không bao giờ bay được.
Cậu bé không hiểu được rằng chính cái kén bó buộc làm cho con bướm phải cố gắng thoát ra là điều kiện tự nhiên để chất lưu trong cơ thể nó chuyển vào cánh, để nó có thể bay được khi nó thoát ra ngoài kén.
(Hạt giống tâm hồn, First New, Nxb TP HCM)
Trang 11- Sau khi hướng dẫn, để kiểm tra mức độ hiểu đề và nhận diện đề của học sinh và đểtạo sự hứng thú cho các em, giáo viên cung cấp cho học sinh mỗi em 10 đề văn (khảo sát 62học sinh) Trong 10 đề đó có cả nghị luận về một hiện tượng đời sống, nghị luận về một tưtưởng đạo lý và nghị luận về một vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học.
Kết quả khảo sát như sau:
Nghị luận từ một vấn đề văn học đến vấn đề xã hội 40 22
-Để kiểm tra học sinh đã phân biệt được hai dạng trong kiểu bài nghị luận từ vấn đềvăn học đến vấn đề xã hội hay chưa, giáo viên đã đưa ra 10 câu hỏi chứa cả 2 dạng đề Yêucầu học sinh tách ra thành hai dạng Kết quả khảo sát trên 62 học sinh như sau:
Đề văn chưa cho sẵn vấn đề xã hội cần nghị luận 55 07
4.Hướng dẫn học sinh cách làm bài
Trang 12+ Yêu cầu phạm vi tư liệu, dẫn chứng.
-Về cấu trúc thân bài triển khai tổng quát có 2 phần:
+Phần một: Phân tích văn bản(hoặc nêu vắn tắt nội dung câu chuyện) để rút ra ý nghĩacủa vấn đề (hoặc câu chuyện)
+Phần hai: Nghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học (có thể là nghịluận về một hiện tượng đời sống hoặc nghị luận về một tư tưởng đạo lý.)
-Khi đã có vấn đề(đề tài, chủ đề) cần bàn bạc rồi, thì mới bắt đầu làm bài nghị luận vềmột vấn đề đặt ra trong tác phẩm , nêu suy nghĩ của bản thân mình về vấn đề ấy
-Lưu ý về dung lượng đối với dạng bài thường là:
+Nếu đề văn không yêu cầu phân tích, trình bày cảm nhận, đề đã có sẵn vấn đề xã hộicần nghị luận thì dung lượng trong bài được chia như sau: Nghị luận văn học chiếm 1/3 dunglượng bài làm, nghị luận xã hội chiếm 2/3 dung lượng bài làm
+ Nếu đề văn yêu cầu phân tích, trình bày cảm nhận, đề chưa có sẵn vấn đề xã hội cầnnghị luận thì dung lượng trong bài được chia như sau: Nghị luận văn học chiếm khoảng 1/2dung lượng bài làm, nghị luận xã hội chiếm khoảng 1/2 dung lượng bài làm Dung lượng nàycòn tùy thuộc vào vấn đề văn học cần nghị luận là đơn giản hay phức tạp
Trang 13Cụ thể như sau:
+Nêu hoàn cảnh xuất hiện vấn đề có ý nghĩa xã hội
+Nêu ngắn gọn, khái quát ý cần bàn
+Phân tích, trình bày cảm nhận văn bản (nếu đề yêu cầu) hoặc nêu vắn tắt nội dung câuchuyện để rút ra ý nghĩa vấn đề (câu chuyện)
+Nhấn mạnh, khẳng định ý nghĩa nội dung từ văn bản văn học đó
+Từ đó, khái quát chính xác vấn đề xã hội cần nghị luận
Lưu ý: Khi từ phần nghị luận văn học chuyển sang phần nghị luận xã hội học sinh cần
phải có những câu văn chuyển ý thật ấn tượng và phù hợp để bài làm được logic, mạch lạc,chặt chẽ
Cụ thể ý 2: Nghị luận xã hội
Trang 14Cần xem xét để yêu cầu nghị luận về vấn đề tư tưởng, đạo lý hay nghị luận về hiệntượng đời sống.Khi làm bài thực hiện trình tự các thao tác nghị luận tương tự như ở bài vănnghị luận về tư tưởng đạo lý hoặc nghị luận về hiện tượng đời sống.
Cụ thể như sau:
-Đối với vấn đề nghị luận xã hội là vấn đề tư tưởng, đạo lý:
Cần làm những nội dung sau:
+Giải thích tư tưởng, đạo lý (trả lời câu hỏi: Vấn đề trên có ý nghĩa gì?)
+Chứng minh tư tưởng đạo lý (trả lời câu hỏi: Vấn đề đó biểu hiện như thế nào?)
+Bình luận về tư tưởng đạo lý (Đúng hay sai, phải hay trái, tốt hay xấu, lợi hay hại nhưthế nào?) Cần lật ngược lại vấn đề để thể hiện thái độ của người viết khách quan, toàn diện,đem lại cái nhìn sâu rộng cho người đọc
+Liên hệ bản thân, rút ra bài học về nhận thức và hành động
- Về nhận thức: Vấn đề tư tưởng, đạo lý đó giúp ta hiểu sâu sắc về điều gì? Rút ra đượcđiều gì có ý nghĩa?
- Về hành động: Xác định hành động bản thân phải làm gì? Việc làm cụ thể, xác thực.-Đối với vấn đề nghị luận xã hội là một hiện tượng đời sống:
Cần làm những nội dung sau:
+Nêu định nghĩa hoặc giải thích vấn đề (làm rõ những tên gọi, những khái niệm xuấthiện trong vấn đề mà đề nêu ra)
+Ý nghĩa: Dựa vào tác phẩm văn học để tìm ý nghĩa
+Thực trạng vấn đề: Soi vào thực tiễn cuộc sống các mặt: tích cực, tiêu cực