Quan niệm về ý thức của các nhà triết học trước mác ý nghĩa của những quan niệm đó đối với thực tiễn

Ý thức là sự phản ánh sáng tạo thế giới KQ vào bộ não người thông qua lao động và ngôn ngữ; là toàn bộ HĐ tinh thần của con người bao gồm từ cảm giác cho tới tư duy, lý luận CHỦ NGHĨA D

Đề tài 7: Quan niệm về ý thức của các nhà Triết học trước Mác

Ý nghĩa của những quan niệm đó đối với thực tiễn.

1PH N M Đ U Ầ Ở Ầ

Th gi i s s ng nh th nào vào v i n c M lên ế ớ ẽ ố ư ế ớ ướ ỹ ngôi đ ch và n c M s hành s th nào v i ph n ế ế ướ ỹ ẽ ử ế ớ ầ còn l i c a th gi i ạ ủ ế ớ ?

Ý th c và vai trò c a ứ ủ

ý th c trong đ i s ng xã h i ứ ờ ố ộ

2PHẦN NỘI DUNG

1 QUAN NI M C A CÁC NHÀ Ệ Ủ

TRI T H C C Đ I Ế Ọ Ổ Ạ

PH N Ầ I

2 3

PH

N

N

I D U N G

Ầ

Ộ

QUAN NI M C A Ệ Ủ CÁC NHÀ TRI T H C TRUNG Ế Ọ

Đ I Ạ

PH N Ầ II

QUAN NI M C A CÁC Ệ Ủ NHÀ TRI T H C C N Đ I Ế Ọ Ậ Ạ

PH N III Ầ

QUAN NIỆM CỦA CÁC NHÀ TRIẾT HỌC CỔ ĐẠI

PH N Ầ I

Chủ nghĩa duy vật biện chứng đã kế thừa, phát triển, khắc phục những

quan niệm trên đưa ra định nghĩa khoa học về ý thức.

Ý thức là sự phản ánh sáng tạo thế giới KQ vào bộ não người thông qua lao động và ngôn ngữ; là toàn bộ HĐ tinh thần của con người bao gồm từ cảm giác cho tới tư duy, lý luận

CHỦ NGHĨA

DUY TÂM VÀ

TÔN GIÁO

1.KHÁI NIỆM VÀ TÍNH CHẤT

NGUỒN GỐC TỰ NHIÊN

NGUỒN GỐC XÃ HỘI

• Chủ nghĩa DVBC khẳng định rằng ý thức là một thuộc tính của vật chất

nhưng không phải của mọi dạng vật chất mà chỉ là thuộc tính của một dạng vật chất sống có tổ chức cao là bộ óc người Bộ óc người là cơ quan vật chất của ý thức

• Ý thức là chức năng của bộ óc người Hoạt động ý thức của con người diễn

ra trên cơ sở hoạt động sinh lý thần kinh của bộ óc người Ý thức không thể diễn ra, không thể tách rời hoạt động sinh lý thần kinh của bộ óc người

2 NGUỒN GỐC

LAO ĐỘNG

NGÔN NGỮ

• Ý thức ra đời cùng với quá trình hình thành bộ óc người nhờ LAO ĐỘNG VÀ

NGÔN NGỮ và những quan hệ xã hội Ý thức là sản phẩm của sự phát triển

xã hội, nó phụ thuộc vào xã hội, và ngay từ đầu đã mang tính chất xã hội

Vai trò của lao động

Hoạt động thực tiễn của loài người

chất Hành động có

mục đích, tạo

ra của cải thỏa mãn nhu cầu của con người

Lao động giúp

bộ não người được phát triển

và ngày càng hoàn thiện

Lao động sản xuất còn là cơ sở hình thành và phát triển ngôn ngữ

Vai trò của ngôn ngữ

Nhu cầu trao đổi

thông tin trong

quá trình lao

động

Ngôn ngữ ra đời

và phát triển cùng với lao động

“Đem so sánh con người với các loài vật, người ta sẽ thấy rõ ràng ngôn ngữ bắt nguồn từ trong lao động và cùng phát triển và lao động, đó là cách giải thích duy nhất đúng về nguồn gốc của ngôn ngữ” _Ăngghen_

Ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp của

con người

Ngôn ngữ cũng là phương tiện tư duy của con người

=>“Sau lao động và đồng thời với lao động là

ngôn ngữ đó là hai sức kích thích chủ yếu”

a Ý thức xã hội thường lạc hậu so với tồn tại xã hội

3.TÍNH ĐỘC LẬP TƯƠNG ĐỐI CỦA Ý THỨC XÃ HỘI

b.Ý thức xã hội có tính kế thừa trong sự phát triển

Lênin viết: “Văn học vô sản phải là sự phát triển lôgíc của tổng số kiến thức mà loài người

đã tích lũy được dưới ách thống trị của xã hội

tư bản, xã hội của bọn địa chủ và xã hội của bọn quan liêu”.

Chúng ta khẳng định: “Trong điều kiện kinh tế thị trường và mở

rộng giao lưu quốc tế phải đặc biệt quan tâm giữ gìn và nâng cao

bản sắc văn hóa dân tộc, kế thừa và phát huy truyền thống đạo đức, tập quán tốt đẹp và lòng tự hào dân tộc, tiếp thu tinh hoa các dân tộc trên thế giới, làm giàu đẹp thêm nền văn hóa Việt Nam”.

Ý thức xã hội tồn tại xã hội, trong quá trình phản ánh ý thức xã hội luôn có tính kế thừa các giá trị của nhân loại để lại.

3.TÍNH ĐỘC LẬP TƯƠNG ĐỐI CỦA Ý THỨC XÃ HỘI

3.Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội.

Ăngghen viết: “Sự phát triển về chính trị, phát luật, triết học, tôn giáo, văn hóa, nghệ thuật, v.v dựa vào sự phát triển kinh tế Nhưng tất cả những sự phát triển

đó đều tác động lẫn nhau và cùng tác động đến cơ sở kinh tế”

c Ý thức xã hội tác động trở lại tồn tại xã hội.

• Mức độ ảnh hưởng của tư tưởng đối

với sự phát triển xã hội phụ thuộc

vào những điều kiện lịch sử cụ thể:

Vào tính chất của các mối quan hệ

kinh tế mà trên đó tư tưởng nảy sinh;

vào vai trò lịch sử của giai cấp mang

ngọn cờ tư tưởng; vào mức độ phản

ánh đứng đắn của tư tưởng trong

tư tưởng của giai cấp vô sản đấu

tranh để xóa bỏ xã hội tư bản.

3.TÍNH ĐỘC LẬP TƯƠNG ĐỐI CỦA Ý THỨC XÃ HỘI

d, Sự tác động qua lại giữa các hình thái YT XH trong sự PT của chúng.

Sự tác động qua lại giữa các hình thái ý thức xã hội là một nguyên nhân làm cho

trong mỗi hình thái ý thức có những mặt, những tính chất không thể giải thích

được một cách trực tiếp tư tồn tại xã hội

Ví dụ: Ở thời cổ đại Tây Âu thì triết học và nghệ thuật đóng vai trò đặc biệt Thời Trung Cổ ở Tây Âu thì tôn giáo ảnh hưởng mạnh mẽ đến triết học, nghệ thuật, pháp quyền,

…

Lịch sử phát triển của ý thức xã hội cho thấy, thông thường ở mỗi thời đại,

tùy theo những hoàn cảnh lịch sử cụ thể có những hình thái ý thức nào đó

nổi lên hàng đầu và ác động mạnh đến các hình thái ý thức khác

3.TÍNH ĐỘC LẬP TƯƠNG ĐỐI CỦA Ý THỨC XÃ HỘI

e, Ý thức xã hội có thể vượt trước tồn tại xã hội.

Trong những điều kiện nhất định, tư tưởng của con người, đặc biệt những tư tưởng khoa học tiên tiến có thể vượt trước sự phát triển của tồn tại xã hội, dự báo được tương lai và có tác dụng tổ chức, chỉ đạo hoạt động thực tiễn của con người, hướng hoạt động đó vào việc giải quyết những nhiệm vụ mới do sự phát triển chín muồi của đời sống vật chất của xã hội đặt ra.

Ví dụ: vũ trụ quan trọng tư tưởng

Triết học Phật giáo cho đến thời

điểm này vẫn còn nguyên giá trị Nói

như Albert Einstein thì: “Nếu có một

tôn giáo nào tiếp cận được với sự

phát triển của khoa học thì đó là Phật

giáo”.

3.TÍNH ĐỘC LẬP TƯƠNG ĐỐI CỦA Ý THỨC XÃ HỘI

QUAN NIỆM CỦA CÁC NHÀ TRIẾT HỌC TRUNG ĐẠI

1 Tư tưởng chính trị và pháp quyền

• Hình thái ý thức chính trị xuất hiện trong xã hội có giai cấp và nhà nước nó phản ánh các quan hệ chính trị, kinh tế xã hội giữa các giai cấp, các dân tộc và các quốc gia Nó thể hiện thái độ các giai cấp đối với quyền lực nhà nước

chiến tranh Côxovo Chiến tranh vùng vịnh

• Đã từ lâu Mỹ và một số quốc gia trên luôn đặt thế giới vào tâm trạng phập

phồng bất an Nhưng Mỹ và quốc gia đó không nhận thức được hậu quả hay do

cố tình không nhận thấy được hậu quả tất yếu mà Mỹ và các quốc gia đó do áp đặt quân sự và các chính sách kinh tế khác, trên các quốc gia (như GHDCND Triều Tiên, Irắc, Afganixtan)

2.Hình thái ý thức trong đạo đức - phong tục - tập quán.

• Trong đạo đức :

“Một dân tộc, một Đảng và mỗi một con người, ngày hôm qua là vĩ đại, có sức hấp dẫn lớn, không nhất định hôm nay và ngày mai vẫn được mọi người yêu mến và

ca ngợi, nếu lòng dạ không trong sáng nữa, nếu sa vào chủ nghĩa cá nhân Cho nên trong khi ta kiên trì và đẩy mạnh cuộc chiến đấu chống Mỹ, cứu nước, làm cho văn minh chiến thắng bạo tàn thì đồng thời phải loại trừ những cái xấu xa do chế độ cũ để lại trong xã hội

và trong mỗi con người” ( Hồ Chí Minh)

• Trong phong tục :

Gói bánh Chưng, bánh Tét Lễ hội hóa trang Binche, Bỉ

• Trong tập quán:

Ph.Ănghen viết: “Chung quy lại thì mọi thuyết

đạo đức đã có từ trước tới nay đều là sản phẩm

của tình hình kinh tế của xã hội lúc ấy giờ Và

cũng như xã hội tới nay đã phát triển trong sự

đối lập giai cấp, đạo đức luôn luôn là đạo đức

của giai cấp Cho nên hoặc giả nó bênh vực sự

thống trị và lợi ích của giai cấp thống trị, hoặc

giả khi giai cấp bị trị đã trở nên khá mạnh, thì

nó tiêu biểu cho sự nổi dậy chống kẻ thống trị

và biểu cho lợi ích tương lai của những người

bị áp bức ”

Ý thức có ảnh hưởng to lớn trong quá trình hình thành phát triển cũng như tồn tại và suy vong đối với phong tục tập quán Con người sáng tạo ra lịch sử của mình

có vai trò quyết định đối với sự phát triển xã hội mà trong quá trình đó hình thành ý thức phong tục- tập

quán

3 Vai trò của hình thái ý thức khoa học.

• Khoa học ngày nay phát triển theo khuynh hướng vừa phân ngành mạnh

mẽ vừa xâm nhập vào nhau và kết hợp với kỹ thuật thành một sức mạnh trí tuệ thống nhất để nhận thức và cải tạo hiện thực

• Tri thức khoa học đang trở thành một lực lượng sản xuất trực tiếp đó là đặc điểm nổi bật nhất của sự phát triển của nó trong điều kiện hiện đại Tri thức khoa học ngày nay được kết tinh trong mọi yếu tố của lực lượng sản xuất- trong người lao động và trong đối tượng lao động, trong kỹ thuật, trong các quy trình công ngệ, trong tổ chức và quản lý sản xuất

4.Vai trò của hình thái ý thức nghệ

thuật

=> Nghệ thuật đóng vai trò to lớn trong các nhân tố giáo dục con người,

nhận thức và cải tạo hiện thực

Nghệ thuật chân chính gắn liền với đời sống hiện thực của nhân dân lao động, là nhân tố thúc đẩy mạnh mẽ tiến bộ xã hội thông qua việc đáp ứng nhu cầu thẩm

mỹ của con người Khi phản ánh thế giới hiện thực trong các hình tượng nghệ thuật, nghệ thuật đã tác động đến lý trí và tình cảm của con người, kích thích tính tích cực hoạt động của con người, xây dựng ở con người những hành vi đạo đức tốt đẹp

Ví dụ: các vũ công trong bức tranh của Matisse

5 Ý thức tôn giáo.

Ngày nay với sự bùng nổ của nhiều giáo phái khiến trào lưu xã hội có nhiều thay đổi,

có nhiều giáo phái được hình thành với nghi lễ mới dung tục học quyền bỏ Nhiều khi mang tính pha tạp hỗn hợp giả danh khoa học hoặc trộn lẫn các tín ngưỡng đã có cả trường hợp cực đoan, dẫn đến tự sát tập thể Tuy nhiên ta nhận thấy mục đích của những đoạn giáo này hướng con người tới cái thiện, cái đẹp

6 Hình thái ý thức khoa học nhận

dạng - tâm linh - tín ngưỡng.

Ngày nay khoa học nhận dạng vẫn đang tồn tại trong xã hội, có xu hướng phát triển mạnh hơn, trong xã hội xuất hiện những trào lưu mạnh mẽ hơn Sở dĩ như vậy bởi con người luôn muốn tìm hiểu những gì quanh mình Đặc biệt với những nước Phương Đông khoa học nhận dạng tâm linh- tín ngưỡng đã phát triển đến mức tối đa.

thờ tam phủ tứ phủ

3 QUAN NIỆM CỦA CÁC NHÀ TRIẾT

HỌC CẬN ĐẠI

PH N III Ầ

• Xã hội Tây Âu kể từ thế kỷ thứ 15

đến thế kỷ thứ 16, là thời kỳ chế độ

phong kiến và nền sản xuất của nó

trong quá trình tan rã, xã hội phong

kiến nhường chỗ cho những tiền đề

của xã hội tư bản chủ nghĩa

1 Hoàn cảnh ra đời và đặc điểm của triết học thời Phục hưng và cận

đại

• Về tư tưởng: Tư tưởng thần quyền

của thời Trung cổ từng bước bị đẩy

lùi, thành tựu khoa học của xã hội

Tây âu đã đạt được những bước phát

triển mới Cuộc đấu tranh giữa chủ

nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm

từ thế kỷ 15 rất quyết liệt được biểu

hiện trên hai lập trường Các nhà duy

tâm quay lưng lại với các thành tựu

khoa học còn các nhà duy vật lại ủng

hộ mạnh mẽ các thành tựu khoa học

thuyết “Nhật tâm” của Copernic là một phát minh có sức công phá dữ dội vào thành trì phong kiến và ý thức hệ của giai cấp quý tộc cầm quyền

Các nhà Triết học thời Phục hưng và cận đại ủng hộ mạnh mẽ mọi thành tựu của khoa học, đồng thời họ đòi hỏi phải Phục hưng lại các giá trị khoa học mà con người đã tạo dựng lên trong thời cổ đại

b Đặc điểm của triết học thời Phục hưng và cận đại

a Chủ nghĩa duy vật

Phranxi Becon (1561 - 1626)

2 Một số nhà triết gia tiêu biểu.

Bacon cho rằng lịch sử nhận thức của con người có những sự nhầm lẫn đáng tiếc Sự lầm lẫn đáng tiếc đó, Bacon gọi là ngẫu tượng Từ quan điểm này, Bacon cho rằng xưa nay người

ta nhận thức bằng các hình ảnh sau đây:

• Nhận thức theo kiểu con kiến

• Nhận thức theo kiểu con nhện

• Nhận thức theo kiểu con ong Quan niệm của Bacon về triết học và khoa học

tự nhiên: Bacon khẳng định tri thức là sức mạnh Ông cho rằng để cải tạo hiện thực thì con người phải sử dụng tri thức của triết học và khoa học tự nhiên

“Tri thức không phải vi tri thức,

khoa học không phải vì khoa học

mà mọi tri thức phải ứng dụng vào

thực nghiệm”

=> Triết học của ông đặt nền móng cho chủ nghĩa duy vật siêu hình thế kỷ 17-18

2 Một số nhà triết gia tiêu biểu.

a Chủ nghĩa duy vật

Hôpxơ (Triết gia người Anh, 1588 - 1679) Phát triển chủ nghĩa duy vật của Becon, nhưng chủ nghĩa duy vật của Hopxơ có tính máy móc: Giới tự nhiên là máy lớn, con người là máy nhỏ, trái tim như lò xo

• Đi- đờ- rô là nhà duy vật nổi tiếng, nhà tư tưởng của giai cấp tư sản cách mạng thế kỷ 18

và là nhà sáng lập phái “Bách khoa toàn thư”

• Thế giới quan của ông là duy vật Ông cho rằng thế giới là vật chất tồn tai khách quan trong trạng thái thường xuyên vân động Con người là sự thống nhất hữu cơ giữa linh hồn và thể xác, trong đó linh hồn là tổng thể các hiện tượng tâm lý, vì thế linh hồn sẽ không là cái gì

cả nếu không có thân thể con người

(Denis Diderot, 1713- 1784)

Ông viết ”Địa ngục, thiên đường quá xa xôi, trong khi những cái cần cho sự sống thì lại ở ngay trước mặt”

Hôn- Bách là đại biểu xuất sắc của chủ nghĩa duy vật vô thần Pháp thế kỷ 18.

Thế giới quan của Hôn- Bách được dựng nên từ vật chất Trong tác phẩm “Hệ thống tự nhiên hay là quy luật của thế giới vật lý và của thế giới tinh thần”, Ông đã chỉ ra rằng thế giới này

không có gì khác hơn là thế giới vật chất Vật chất luôn vận động và chuyển hóa nhau theo quy luật nhân quả

Ông là nhà triết học viết và chống tôn giáo hay nhất: “Thần học là khoa học mang màu sắc thần thánh và dạy chúng ta suy nghĩ về những cái mà chúng ta không hiểu và làm cho chúng

ta mất quan niện rõ ràng về những điều mà hoàn toàn chúng ta có thể hiểu được” “Tôn giáo dù ở chín tầng trời thì cũng chỉ là những sản phẩm chính những sinh linh mang kiếp người tạo ra”

2 Một số nhà triết gia tiêu biểu.

a Chủ nghĩa duy vật

(Paul Henry HolBach, 1729- 1789)

• Descartes cho rằng bản nguyên thế giới vừa là vật chất, vừa là tinh thần: Ông xây dựng vật lý học cho rằng thế giới chỉ do yếu tố vật chất, đồng thời ông cũng xây dựng môn siêu hình học, thừa nhận yếu tố tinh thần là bản

nguyên của thế giới

Descartes (1596 - 1650)

• Về nhận thức, ông đề cao vai trò của lý tính: “Tôi tư duy, tức là tôi tồn tại”

b Chủ nghĩa duy tâm và các triết gia tiêu biểu Descartes (1596 - 1650)

• Về nhận thức, cả Bercelin và Hium đều phủ nhận tính

khách quan của chân lý và không thừa nhận sự tồn tại

khách quan của sự vật

• Chủ nghĩa duy tâm chủ quan: Bercelin, Hium Bercelin là

một giáo chủ đã đi nhiều nơi trên thế giới để truyền đạo,

đã viết nhiều tác phẩm nhằm chống chủ nghĩa duy vật

Ông lợi dụng chủ nghĩa duy vật để cứu vãn chủ nghĩa

duy tâm Bercelin cho rằng những phức hợp cảm giác

làm cho người ta có khái niệm về sự vật, cảm giác cấu

thành sự vật, cảm giác ấy là tư tưởng, là cảm giác của con

người nào đấy, là cảm giác của cái tôi - duy ngã

Hium

Tóm lại, triết học thời kỳ này cũng như triết học các thời kỳ trước, là cuộc đấu tranh giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm Cuộc đấu tranh này do

quy luật kinh tế - xã hội- chính trị quy định Đại

biểu cho chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm là hai lực lượng xã hội đối lập: một bên là phong kiến

và chủ nghĩa duy tâm phục hồi còn một bên là lực lượng xã hội tiến bộ với chủ nghĩa duy vật và khoa học.

Như chúng ta đã biết, thực ra sự sụp đổ của hệ thống xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô cũ và Đông Âu là do diễn giải sai chủ nghĩa Mác – Lênin Tức là nhận thức sai về chủ nghĩa xã hội,… làm cho cả thế giới luôn vật vã, phập

phồng, bất ổn.

Việt Nam cũng là quốc gia chịu nhiều ảnh hưởng những cuộc chiến tranh áp bức bóc lột đồng thời chịu nhiều ảnh hưởng nặng nề của chế độ phong kiến đô hộ, cho nên để

có kinh tế phát triển sánh vai với các quốc gia trên thế

giới thì đòi hỏi Đảng ta phải đặc biệt chú trọng tới tư

tưởng chính trị- nét văn hóa dân tộc, để đưa đất nước

phát triển nhưng đồng thời cũng không đánh mất đi bản sắc văn hóa dân tộc.

KẾT LUẬN