QUẢN LÝ XÃ HỘI Ở NÔNG THÔN VIỆT NAM HIỆN NAY

Từ những vấn đề nan giải trong thực hiệnphương thức quản lý nhà nước QLNN và tự quản ở khu vực nông thôn Việt Namnhư vừa nêu, đặt ra một phương thức quản lý mới, đó là: quản lý xã hội QL

NGUYỄN THỊ ƢNG

QUẢN LÝ XÃ HỘI Ở NÔNG THÔN VIỆT NAM HIỆN NAY

(Qua nghiên cứu chương trình xây dựng nông thôn mới ở tỉnh Thanh Hóa)

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ

NGÀNH: XÃ HỘI HỌC

Mã số: 9 31 30 01

HÀ NỘI - 2021

Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Người hướng dẫn khoa học: 1 TS Đỗ Văn Quân

2 TS Bùi Phương Đình

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Phản biện 3:

.

Luận án được bảo vệ trước Hội đồng chấm Luận án cấp Học viện Họp tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh Vào hồi giờ ngày tháng năm 20

Có thể tìm hiểu luận án tại: Thư viện Quốc gia

và Thư viện Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

MỞ ĐẦU 1.Tính cấp thiết của đề tài

Ở Việt Nam, quản lý nói chung và quản lý ở khu vực nông thôn nói riêng có cơchế tổng quát: Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý và nhân dân làm chủ; nhằm đề cao ýchí của các cơ quan nhà nước và tinh thần thượng tôn pháp luật; cũng như tính tựquản, sự tham gia của cộng đồng dân cư Từ những vấn đề nan giải trong thực hiệnphương thức quản lý nhà nước (QLNN) và tự quản ở khu vực nông thôn Việt Namnhư vừa nêu, đặt ra một phương thức quản lý mới, đó là: quản lý xã hội (QLXH).Đây là phương thức quản lý có sự kết hợp biện chứng giữa QLNN và tự quản củacộng động nhằm đáp ứng những yêu cầu đặt ra trong bối cảnh đổi mới, phát triển đấtnước hiện nay Thông qua việc đẩy mạnh hiện thực hóa phương thức QLXH, có thểphát huy được những yếu tố tích cực; đồng thời hạn chế được những hạn chế, bất cậpcủa hoạt động QLNN và tự quản của cộng đồng

Một trong những nhiệm vụ cốt lõi của Việt Nam hiện nay là phải xử lý có hiệuquả mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế - thực hiện tiến bộ công bằng xã hội - giảiquyết, kiểm soát và quản lý các vấn đề xã hội Muốn vậy, không thể thiếu được giảipháp cần phải chủ động trong thực hiện QLXH

Quá trình toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế đòi hỏi hoạt động QLXH ở ViệtNam phải phù hợp với xu thế chung của thời đại Mặt khác, kinh nghiệm phát triểnkinh tế - xã hội (KT-XH) ở Việt Nam thời gian qua cho thấy, không thể bỏ qua vaitrò của cơ chế chính sách, các đặc điểm về văn hóa-xã hội trong QLXH Tình hình đóđòi hỏi phải tập trung phân tích những yếu tố tác động đến QLXH đang trở nên hếtsức cấp thiết, đặc biệt ở khu vực nông thôn Các nguyên lý QLXH phải được vậndụng trong điều kiện cụ thể của Việt Nam, một xã hội dựa trên phát triển nền nôngnghiệp là chủ yếu đang tiến hành công nghiệp hóa và hiện đại hóa (CNH-HĐH),trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng; dưới sự tác động sâu sắc củacuộc Cách mạng Công nhiệp lần thứ tư - hay còn gọi là Cuộc cách mạng Côngnghiệp 4.0

Cùng với giảm nghèo bền vững, xây dựng nông thôn mới (XDNTM) là mộttrong hai chương trình mục tiêu quốc gia ở Việt Nam hiện nay Việc thực hiệnchương trình XDNTM đã tạo bước đột phá trong phát triển khu vực "tam nông", nângcao đời sống cho người dân khu vực nông thôn Để tiếp cận tổng thể, bao trùm nhữngvấn đề như vừa nêu cần phải tiếp cận QLXH ở khu vực nông thôn

Từ thực tiễn XDNTM ở tỉnh Thanh Hóa cho thấy, có thể là địa bàn phù hợpcho việc tiến hành khảo sát, nhằm đưa ra các bằng chứng liên quan đến QLXH ởnông thôn Việt Nam Thành quả xây dựng nông thôn mới chưa thực sự được bảo vệ

để giữ sự phát triển bền vững trong xã hội Đồng thời, vấn đề môi trường nông thônmột số xã đã được công nhận đạt chuẩn NTM nhưng chưa đạt tiêu chí bền vững, nhưlĩnh vực môi trường Không những vậy, mức độ phân hóa xã hội, chênh lệch về mứcsống giữa các hộ gia đình, địa phương và vùng miền ở khu vực nông thôn đangtăng…Từ những thành công và hạn chế XDNTM ở tỉnh Thanh Hóa đặt ra yêu cầuphải tiếp cận chương trình này ở góc độ QLXH

Để có cơ sở khoa học mang tính lý thuyết và dựa trên bằng chứng cho nhữngvấn đề vừa nêu trên, rất cần phải tiến hành nghiên cứu chủ đề QLXH ở nông thônViệt Nam thông qua nghiên cứu chương trình XDNTM ở tỉnh Thanh Hóa Từ những

lí do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài: "Quản lý xã hội ở nông thôn Việt Nam hiện

nay (Qua nghiên cứu chương trình xây dựng nông thôn mới ở tỉnh Thanh Hóa)" là đề

tài luận án Tiến sĩ chuyên ngành Xã hội học

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Hệ thống hóa cơ sở lý luận về QLXH ở nông thôn; mô tả, nhận diện nhữngbiểu hiện cơ bản nhất của quản lý xã hội ở nông thôn thông qua thực tiễn xây dựngnông thôn mới ở tỉnh Thanh Hóa Trên cơ sở đó đề xuất giải pháp nhằm phát huy vaitrò của QLXH trong xây dựng nông thôn mới

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứ

+ Hệ thống hóa, phân tích làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn liên quan đến vaiQLXH; vận dụng một số lý thuyết xã hội học trong nghiên cứu QLXH thông qua hoạtđộng XDNTM

+ Nhận diện những biểu hiện cơ bản nhất của QLXH ở nông thôn (chủ thể, đốitượng, công cụ, mục tiêu, kết quả và hạn chế ) thông qua việc nghiên cứu chươngtrình XDNTM ở tỉnh Thanh Hóa

+ Phân tích một số yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động QLXH trong chương trìnhXDNTM ở tỉnh Thanh Hóa

+ Đề xuất giải pháp mang tính định hướng nhằm phát huy vai trò của phương thức QLXH ở nông thôn nói chung và trong XDNTM nói riêng

3 Đối tƣợng, phạm vi, địa bàn, thời gian, khách thể nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: QLXH ở nông thôn trong chương trình xây dựng nôngthôn mới

- Phạm vi nghiên cứu: Nhận diện QLXH ở nông thôn thông qua xây dựng NTM ở Thanh Hóa

- Địa bàn nghiên cứu: 6 xã đại diện cho 3 mức độ/kết quả khác nhau thuộc 3 vùng Đồng bằng, Trung du và Miền núi trong XDNTM trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa

- Thời gian nghiên cứu: từ năm 2016 - 2019

- Khách thể nghiên cứu: 600 người dân trong cộng đồng: bao gồm những đạidiện: các nhóm dân cư, doanh nghiệp, tổ chức xã hội, đội ngũ cán bộ trực tiếp tham gia và hưởng lợi chính sách XDNTM

4 Câu hỏi, giả thuyết nghiên cứu và khung phân tích

4.1 Câu hỏi nghiên cứu

Thứ nhất: QLXH ở nông thôn trong XDNTM có những đặc điểm gì cần quan tâm? Thứ hai: QLXH ở nông thôn được thể hiện như thế nào trong XDNTM?

Thứ ba: Nhân tố nào đóng vai trò quyết định của phương thức QLXH ở nông

thôn thông qua XDNTM?

Thứ tư: Có những giải pháp nào để nâng cao chất lượng và hiệu quả quản lý

xã hội trong xây dựng nông thôn mới?

4.2 Giả thuyết nghiên cứu

Giả thuyết 1: Phương thức QLXH trong XDNTM có đặc điểm: sự đa dạng các

nhóm chủ thể quản lý; phong phú về công cụ quản lý; với nhiều nội dung/đối tượngquản lý khác nhau và hướng đến mục tiêu phát triển bao trùm

Giả thuyết 2: Việc thực hiện phương thức QLXH ở nông thôn đóng vai trò

quan trọng đối với sự thành công của chương trình XDNTM theo hướng bền vững

Giả thuyết 3: Năng lực, trách nhiệm, tinh thần đổi mới sáng tạo và trách nhiệm

của đội ngũ cán bộ cấp cơ sở có ảnh hưởng quyết định đối với việc thực hiện phươngthức QLXH ở nông thôn thông qua chương trình XDNTM

Giả thuyết 4: Có nhiều giải pháp để tăng cường vai trò của phương thức

QLXH trong XDNTM, trong đó quan trọng nhất chính là vấn đề tư duy, tầm nhìncách làm và trách nhiệm của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp cơ sở

4.3 Khung phân tích

Nhìn vào khung phân tích của luận án có thể diễn giải như sau:

Biến độc lập: Các nhóm chủ thể quản lý xã hội/ các nội dung quản lý xã hội;

các phương tiện quản lý xã hội/ các mục tiêu quản lý xã hội

Biến phụ thuộc: Mức độ hoàn thành của 19 tiêu chí/tính đồng bộ/tính bền

vững/ sự hài lòng

Biến trung gian: Môi trường kinh tế, chính trị, văn hóa và xã hội ở tỉnh Thanh

Hóa; quan điểm chính sách pháp luật của Đảng và Nhà nước về quản lý xã hội và xâydựng nông thôn mới

Sơ đồ 1: Khung phân tích

Môi trường kinh tế - chính trị - văn hóa - xã hội

tỉnh Thanh Hóa

+ Mức độ Chủ thể

QLXH

chí Đặc điểm tổ QUẢN LÝ XÃ Nội dung

QLXH + Sự hài

lòng Quan điểm, đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước về

QLXH và xây dựng nông thôn mới

5 Phương pháp luận, phương pháp nghiên cứu cụ thể và phương pháp xử

lý, phân tích thông tin

5.1 Phương pháp l ận và phương pháp nghiên cứ

- Phương pháp l ận: Luận án vận dụng phương pháp luận của triết học duy vật

biện chứng lịch sử; tư tưởng Hồ Chí Minh; quan điểm, đường lối, pháp luật của

Đảng và Nhà nước; các lý thuyết xã hội học có liên quan làm cơ sở lý luận để phân tích QLXH ở nông thôn từ trường hợp cụ thể: XDNTM

- Phương pháp nghiên cứu cụ thể

+ Phương pháp nghiên cứu định tính

Phân tích các công trình nghiên cứu, các tài liệu, văn bản sách báo trong vàngoài nước đã nghiên cứu về QLXH và chương trình XDNTM Phương pháp nàygiúp có những thông tin tổng quát về vấn đề nghiên cứu, trên cơ sở đánh giá nhữngđóng góp, những hạn chế của các nghiên cứu đã có, trên cơ sở đó kế thừa và nghiêncứu những vấn đề mà các nghiên cứu trước không đề cập Với mục đích xác địnhnhững khoảng trống về lý luận và thực tiễn có liên quan cũng như giúp xác định cácchỉ báo, biến số Đồng thời phát hiện ra những khía cạnh mới chưa được nghiên cứuhoặc chưa được phân tích sâu ở những nghiên cứu trước đây về vấn đề này.

+ Phương pháp nghiên cứu định lượng: Phương pháp này được thực hiện

nhằm đo lường mối quan hệ giữa các biến số thông qua việc xử lý, phân tích các kếtquả thu được từ nghiên cứu Nghiên cứu sử dụng phương pháp điều tra xã hội họcthông qua công cụ nghiên cứu là bảng hỏi nhằm thu thập thông tin

+ Phương pháp thảo luận nhóm và phỏng vấn sâu cá nhân

* Thảo luận nhóm: Mục đích là nhằm thu thập thông tin bổ sung cho những

phát hiện từ nghiên cứu định lượng, làm sâu sắc cho kết quả nghiên cứu định lượng,phát hiện ra những vấn đề mới nảy sinh trong quá trình thu thập thông tin định lượngđối với người dân và cán bộ liên quan đến QLXH trong XDNTM

* Phỏng vấn sâu: Mục đích nhằm thu thập thông tin bổ sung cho những phát hiện

từ nghiên cứu định lượng, giải thích kết quả của nghiên cứu định lượng, phát hiện ranhững vấn đề mới nảy sinh trong quá trình trao đổi với người dân, cán bộ xã/thôn Ngoài

ra làm sáng tỏ những vấn đề mà nghiên ở định lượng chưa lượng hóa được

5.2 Phương pháp xử lý, phân tích thông tin

Những thông tin định tính thu được, được tác giả sử dụng phần mềm NVIVO16.0 để phân tích Những thông tin định lượng bằng bảng hỏi được xử lý bởi phầnmềm SPSS 20.0 Để đảm bảo độ tin cậy, các bảng hỏi thiếu thông tin khoảng 25% sốlượng câu hỏi trở lên bị loại bỏ và không nhập vào cơ sở dữ liệu Do đó, có 16 phiếu

không đảm bảo yêu cầu đã được loại bỏ ở bước nhập dữ liệu thông tin, tổng số phiếu

đáp ứng yêu cầu là 494.

Quá trình xử lý và viết kết quả sẽ kết hợp phân tính định tính và định lượng,phối hợp các nguồn thông tin, dữ liệu Nghiên cứu sử dụng kỹ thuật phân tích thôngtin định lượng: 1) Phân tích tần suất; 2) Phân tích tương quan (crosstabs)

6 Điểm mới, ý nghĩa lý luận và thực tiễn

6.1 Điểm mới: 1 Thực hiện chuyên đề nghiên cứu xã hội học nông thôn mà

cụ thể là tập trung tìm hiểu, nhận diện vấn đề QLXH trong XDNTM mang tính hệthống, chỉnh thể (đối tượng, khái niệm, phương pháp nghiên cứu, lý thuyết…); 2.Nhấn mạnh việc xem xét, phân tích đánh giá vai trò, sự tác động của phương thứcQLXH trong XDNTM trên cả hai phương diện: thúc đẩy và rào cản; thành công vàhạn chế; dựa trên các bằng chứng cụ thể và được dẫn dắt bởi lý thuyết khoa học vàkhung phân tích; 3 Phát hiện ra tính chất tương tác xã hội và hành động xã hội giữacác chủ thể liên quan đến QLXH ở nông thôn (nhóm chủ thể thuộc HTCT cấp cơ sở

và nhóm không thuộc HTCT cấp cơ sở; nhóm tham gia QLXH và nhóm xã hội hưởnglợi XDNTM; quản lý nhà nước và QLXH trong XDNTM…)

6.2 Về lý l ận

1 Góp phần hệ thống hóa và làm sáng rõ những luận cứ khoa học cho việc xác lập và phát triển chủ đề nghiên cứu về QLXH từ góc độ xã hội học

2 Góp phần xác lập mối quan hệ biện chứng giữa QLXH ở nông thôn và xây dựng nông thôn mới.

VÀ CHƯƠNG TRÌNH XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 1.1 NGHIÊN CỨU VỀ NÔNG THÔN MỚI Ở MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI VÀ Ở VIỆT NAM

1.1.1 Nghiên cứu nông thôn, xây dựng nông thôn mới ở một số nước trên thế giới

Luận án điểm luận các nghiên cứu nông thôn, xây dựng nông thôn mới ở một

số nước trên thế giới qua một số công trình tiêu biểu của các tác giả như: Tác giảBun-ThoongChít-ma-ni (2011); Trác Vệ Hoa (2008), Nguyễn Xuân Cường (2009),Khánh Phương (2017), Hoàng Bá Thịnh (2016), Nguyễn Thành Lợi (2013), Hồ Quế

Hậu (2014), Phạm Đi (2015), Tuấn Anh (2012), Nguyễn Phương Ly (2013), Nguyễn

Thị Bích Phương, Đặng Thị Thanh Thủy (2015)

Một số công trình nghiên cứu về NTM của nước ngoài như: Yuen, Samson(2014), Open fields: Parvin, Alastair (2013), Jia'en, Pan; Jie, Du (2011), Zhao Yanan;Sun Qingzhu (2011), Yi Wu (2011), Li Junfeng; Niu Jiangao (2011), Lei Fang,XiaoMei Zhang (2011), Zhao, Li (2011), M.Ortiz-Miranda, Dionisio; Moreno-Perez,Olga (2010), Huang Hui (2009)

1.1.2 Một số xu hướng nghiên cứu về xây dựng nông thôn mới ở Việt Nam

Nhóm các nghiên cứu tập trung làm rõ những vấn đề cơ bản của chương trìnhXDNTM ở Việt Nam có các tác giả: Trần Minh Yến (2013), Dương Thị Bích Diệp(2014), Nguyễn Thị Huệ (2014), Bùi Tất Thắng (2011), Nguyễn Ngọc Hà (2012),Trần Tiến Khai (2015), Nguyễn Hoàng Mỹ Hạnh (2015)

Từ hướng tiếp cận triết học, xây dựng Đảng nhóm các nghiên cứu hướng đếnphân tích làm rõ mối quan hệ giữa XDNTM và lĩnh vực chính trị có tác giả ĐàoThanh Lưỡng (2018)

Nhóm các nghiên cứu tập trung vào phân tích đánh giá kết quả thực hiện các

mô hình XDNTM có tác giả Hồ Xuân Hùng (2017), Vũ Hoàng Quang (2014),Nguyễn Quang Thuấn (2011), Phùng Đức Hiệp (2011), Nguyễn Đức Truyến (2013),

Đỗ Thái Đồng (2013), Lê Ngọc Hùng (2016),

Nhóm các nghiên cứu tập trung phân tích làm rõ vấn đề dân chủ, vai trò, sựtham gia và phương thức tham gia của các chủ thể trong XDNTM, đặc biệt là người

nông dân có tác giả Tô Duy Hợp (2012), Nguyễn Xuân Thắng (2013), Nguyễn ThịLoan Anh (2015), Nguyễn Linh Khiếu (2017).

Nhóm các công trình nghiên cứu về HTCT cấp cơ sở trong XDNTM Có thểkhẳng định, cho đến nay chủ đề nghiên cứu HTCT cấp cơ sở trong XDNTM đã ítnhiều được bàn đến: Tác giả Lương Trọng Thành và các cộng sự (2016), Bùi ThọQuang (2016), Đào Thu Huyền (2017), Tác giả Trần Nhật Duật (2017), Lê QuangToản (2014), Phùng Văn Hải (2015)

Nhóm các công trình nghiên cứu về QLNN trong XDNTM: Chủ đề nghiên cứubàn đến QLNN trong XDNTM có các tác giả: Huỳnh Trần Huy (2013), Nguyễn ViệtTriều (2013), Lê Tiến Hải (2014), Lý Thị Bé Luyễn (2015), Lê Thị Thu Thảo (2015),Nguyễn Thị Bích Lệ (2017)

1.2 NGHIÊN CỨU QUẢN LÝ XÃ HỘI Ở MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI VÀ Ở VIỆT NAM

1.2.1 Một số nghiên cứu về quản lý xã hội ở một số nước trên thế giới

Nghiên cứu về QLXH ở Trung Quốc và một số nước khác có các tác giả

Nguyễn Diệu Hương (2018), Nguyễn Thanh Giang (2017), Phùng Thị Huệ (2016),Hoàng Thế Anh (2015), Nguyễn Minh Phương và Bùi Thu Hiền (2015), Phùng ThịHuệ (2010), Nguyễn Duy Dũng (2017), Nguyễn Minh Phương và Bùi Thu Hiền(2015), Nguyễn Minh Phương (2015), Phạm Ngọc Thanh, Nguyễn Văn Thục (2014),Trương Thị Hồng Hà (2010)…

1.2.2 Nghiên cứu về quản lý xã hội ở Việt Nam

Với các cách tiếp cận như sử học, kinh tế học, luật học, xã hội học, tâm lýhọc các nghiên cứu về QLXH ở Việt Nam đã được quan tâm từ những năm 80 - 90của thế kỷ XX Trong đó phải kể đến: Phạm Khiêm Ích (1984), Phan Đại Doãn vàNguyễn Quang Ngọc (1994), Tương Lai (1996), Phan Đại Doãn (1996), Tô Duy Hợp

và Lương Hồng Quang (2000), Nguyễn Ngọc Khá (2001), Hoàng Chí Bảo (2002),Nguyễn Huy Tính (2003), Nguyễn Bá Dương (2006), Phạm Ngọc Thanh (2006),Phạm Ngọc Thanh (2007), Nguyễn Quang Ngọc (2009), Nguyễn Mạnh Kháng và cáccộng sự (2009), Lưu Văn An (2010), Phạm Minh Anh (2014), Nguyễn Văn Thâm(2014), Phạm Minh Anh (2014), Trần Nghị Viện (2018)

Các nghiên cứu về QLXH ở Việt Nam có thể kể đến cụ thể hơn theo một số xuhướng sau đây:

Một là, đề cập đến những vấn đề cơ bản và lý thuyết của QLXH: Tác giả Đỗ

Hoàng Toàn (2006), tác giả Nguyễn Vũ Tiến (2007), Nguyễn Tất Giáp và Đỗ Văn

Quân (2017) ; Hai là, tập trung làm rõ vấn đề lý thuyết trong nghiên cứu QLXH: Tô Duy Hợp (2017), Lê Ngọc Hùng (2017); Bốn là, theo hướng phân tích mối quan hệ

giữa QLXH với tình huống bất thường hay thông tin xã hội: Có nghiên cứu của:

Nguyễn Hữu Để (2005), Nguyễn Văn Thâm (2014), Nguyễn Mạnh Kháng và các

cộng sự (2009); Năm là, theo xu hướng phân tích mối quan hệ giữa QLXH với tự

quản: Có thể kể đến các nghiên cứu của: Nguyễn Ngọc Điện (2007), Trần Hồng

Nhung (2017); Sáu là, các nghiên cứu tập trung làm rõ mối quan hệ giữa pháp luật và

hương ước, quy ước, trên cơ sở đó phân tích mối quan hệ giữa QLXH và QLNN:Nguyễn Tâm (2017), Cao Anh Đô (2015)

Từ những điểm luận trên giúp tác giả luận án có được những thông tin quantrọng để củng cố niềm tin vững chắc đây là một hướng đi đúng và mang tính mới mẻ

Đồng thời giúp tác giả có được tri thức, phương hướng luận giải các vấn đề nghiêncứu và cho thấy rõ những khoảng trống của nghiên cứu về chủ đề này chính là chưanghiên cứu về XDNTM ở góc độ QLXH, từ đây tác giả tiến hành khảo sát, phân tíchdựa trên bằng chứng tại một địa phương tiêu biểu/điển hình thông qua một công trìnhnghiên cứu ở cấp độ Tiến sĩ chuyên ngành Xã hội học.

1.3 NGHIÊN CỨU QUẢN LÝ XÃ HỘI TRONG CHƯƠNG TRÌNH XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI

Từ việc thực hiện tổng quan các xu hướng nghiên cứu về QLXH như vừa nêu

có thể khẳng định: cho đến nay tại Việt Nam chưa có công trình nghiên cứu nào phântích đầy đủ, chuyên sâu, trực tiếp, dựa trên bằng chứng về chủ đề QLXH trongXDNTM Do vậy, tác giả đi đến lựa chọn vấn đề: QLXH ở nông thôn Việt Nam hiện

nay (qua nghiên cứu chương trình XDNTM ở tỉnh Thanh Hóa) làm đề tài nghiên cứu

luận án tiến sĩ ngành Xã hội học Đề tài nghiên cứu sẽ tập trung nghiên cứu nhằm trảlời cho các câu hỏi: QLXH ở nông thôn có những nội dung gì, được biểu hiện như thếnào? Vai trò của các chủ thể QLXH và công cụ QLXH trong XDNTM được thể hiệntrên những phương diện nào? Những yếu tố nào đang ảnh hưởng đến phương thứcQLXH ở nông thôn thông qua chương trình XDNTM? Trên cơ sở đó đề xuất các giảipháp mang tính khả thi nhằm phát huy vai trò, hiệu quả của việc thực hiện phươngthức QLXH trong quá trình XDNTM ở tỉnh Thanh Hóa và cả nước nói chung

Tiểu kết chương 1

Từ việc thực hiện tổng quan các công trình khoa học nghiên cứu về XDNTM

và QLXH như vừa nêu có thể khẳng định, phần lớn các công trình khoa học trên đâyđều tiếp cận những vấn đề cơ bản liên quan đến XDNTM và QLXH Tuy nhiên, chưa

có công trình nào được thực hiện nghiên cứu nhận diện những vấn đề cơ bản củaQLXH ở nông thôn từ cấp độ luận án tiến sĩ chuyên ngành xã hội học Đồng thời, từnhững hướng nghiên cứu về NTM như đã nêu trên cho thấy, một trong những khoảngtrống nghiên cứu về vấn đề này chính là chưa đặt chủ đề nghiên cứu: XDNTM ở mộtlát cắt khoa học chuyên sâu, mang tính hệ thống trong mối liên hệ với QLXH thôngqua khảo sát tại một địa phương cụ thể (tỉnh Thanh Hóa) Bên cạnh đó, từ việc thựchiện tổng quan những xu hướng nghiên cứu về QLXH và XDNTM tại một số nướctrên thế giới, có thể rút ra những ý tưởng khoa học quan trọng cho việc tiến hànhnghiên cứu QLXH thông qua chương trình XDNTM ở Việt Nam hiện nay

Chương 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 2.1 MỘT SỐ KHÁI NIỆM - CÔNG CỤ TIẾP CẬN NGHIÊN CỨU CỦA

ĐỀ TÀI

2.1.1 Khái niệm quản lý xã hội

Theo cách tiếp cận của luận án, QLXH (cần được hiểu là quản lý tổng thể xãhội) chính là sự tác động có định hướng, có tổ chức của các chủ thể quản lý (Đảng,Nhà nước, tổ chức chính trị-xã hội, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, cộng đồng, nhóm

xã hội và cá nhân công dân) đến khách thể (con người, cộng đồng, các quan hệ xãhội, hoạt động xã hội, cấu trúc xã hội, chức năng xã hội ) nhằm mục tiêu PTXHnhanh, hài hòa, bền vững QLXH-một trong cách thức quản lý hoạt động của conngười, nó hàm chứa các hoạt động như quản lý nhà nước, quản lý gia đình, quản lý

cộng đồng, quản lý hoạt động kinh tế, quản lý cộng đồng, quản lý văn hóa Nó thểchế hóa thành hệ các vị trí, vai trò của người tổ chức, điều hành, các phương thức tổchức thực hiện, hệ các vị trí, vai trò, trách nhiệm, phương thức thực hiện của mỗithành viên tham gia…

Có thể nhận diện QLXH trên một số tiêu chí sau: 1.QLXH là yêu cầu có tínhtất yếu của quá trình phát triển xã hội; 2 Có nhiều cách thức giải thích và can thiệpcủa QLXH; 3.QLXH tập trung vào hiện tượng xã hội mới, phức tạp, nan giải; 4 Sựtham gia quản lý đồng thời của nhiều chủ thể xã hội; 5 Sử dụng hệ thống thiết chế xãhội trong QLXH; 6 Mục tiêu QLXH hướng đến: hài hòa, bền vững, đồng bộ, tổngthể, kịp thời, khả thi; 7 Tri thức xã hội học, ứng dụng khoa học-công nghệ là nềntảng của QLXH; 8.QLXH có ý nghĩa song hành và hỗ trợ quản lý nhà nước

2.1.2 Khái niệm nông thôn và xây dựng nông thôn mới

* Khái niệm nông thôn: Trong phạm vi tiếp cận của tác giả, nông thôn là một

địa bàn, khu vực cư trú của những công dân hoạt động sản xuất nông nghiệp là chủyếu Bên cạnh đó còn có những hoạt động sản xuất khác như lâm nghiệp, ngư nghiệp,diêm nghiệp

* Khái niệm nông thôn mới: Trong khuôn khổ nghiên cứu của luận án, khái niệm

xây dựng nông thôn mới có thể hiểu là một quá trình hướng đến mục tiêu: khu vực nôngthôn có kết cấu hạ tầng KT - XH từng bước hiện đại, phát triển bền vững; gắn nôngnghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ; gắn phát triển nông thôn với đô thịtheo quy hoạch; xã hội nông thôn dân chủ, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; môitrường sinh thái được bảo vệ; an ninh trật tự được giữ vững; đời sống vật chất và tinhthần của người dân ngày càng được nâng cao; theo định hướng XHCN

2.1.3 Đặc điểm xã hội nông thôn Việt Nam

Đặc điểm kinh tế nông thôn: Theo tác giả Tô Duy Hợp (2015), là nhà nghiên

cứu sâu nhất về nông thôn trong lĩnh vực xã hội học cho rằng: Các mô hình kinh tếnông thôn khá đa dạng, tuy nhiên theo quan điểm lý thuyết khinh - trọng ta có thể quy

về một số khung mẫu chính

Đặc điểm chính trị ở nông thôn: Tác giả Tô Duy Hợp (2015), cho rằng: HTCT

ở nông thôn Việt Nam là sự hỗn dung giữa 2 yếu tố tự quản trị và bị quản trị, tùy từngthời kỳ và quan điểm lãnh đạo của nhà cầm quyền mà mức độ khinh - trọng 2 yếu tốnày diễn ra khác nhau Năng lực tự quản của cộng đồng nông thôn Việt Nam đã hìnhthành từ rất lâu trong lịch sử xã hội loài người

Đặc điểm văn hóa: Tác giả Tô Duy Hợp (2015) tổng kết một số đặc điểm

như: trọng nông, trọng kinh nghiệm dân gian, trọng lão, trọng tình, trọng nghĩa, trọngcộng đồng, trọng lệ làng, trọng cội nguồn…là những đặc điểm chính trong bản sắcvăn hóa cư dân nông thôn Việt Nam truyền thống, gắn liền với đời sống nhân dân

Đặc điểm về lĩnh vực xã hội: Giáo sư Tô Duy Hợp (2015) nhấn mạnh: Do bị

quy định bởi sản xuất nông nghiệp, cho nên mỗi cá nhân không thể một mình đối phóvới thiên tai, dịch bệnh mà phải liên kết, hỗ trợ nhau làm mùa vụ

Như vậy nghiên cứu sinh đồng ý với quan điểm của tác giả Tô Duy Hợp (2017)cho rằng: từ các đặc điểm cơ bản của xã hội nông thôn Việt Nam như vừu nêu, có thểđưa ra nhận định QLXH ở khu vực nông thôn Việt Nam cần phải thực hiện sự kết hợptốt đẹp 2 truyền thống dân chủ: dân chủ thông qua đại diện và dân chủ trực tiếp; 2 hệthống tổ chức, thiết chế quan phương (chính thức của nhà nước) và phi quan phương

(phi chính thức của cộng đồng, xã hội dân sự); xét về thực chất, đó là nguyên tắc QLNN

có sự chủ động tham gia tích cực của công dân; lôi cuốn mọi người dân hòa nhập vàotiến trình phát triển lành mạnh (tức là phát triển toàn diện, hài hòa, bền vững) Theo BùiQuang Dũng (2013) các thể chế quản lý xã hội nông thôn, về mặt thực tiễn, là trực tiếpđóng góp vào quá trình xây dựng một xã hội nông thôn ổn định, nỗ lực đổi mới tổ chứccủa hệ thống chính trị Các thể chế quản lý xã hội truyền thống không nằm trong hệthống chính trị, nhưng những tác dụng của nó tới đời sống chính trị, tới các quá trìnhphát triển xã hội đang diễn ra tại nông thôn hiện nay rất lớn

2.1.4 Quản lý xã hội trong xây dựng nông thôn mới

Quản lý xã hội ở nông thôn chính là sự tác động có định hướng, có tổ chức củacác chủ thể quản lý ở khu vực nông thôn (cấp ủy Đảng, chính quyền, tổ chức chính trị-xãhội, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, cộng đồng, nhóm xã hội và cá nhân…) đến kháchthể chủ yếu ở khu vực nông thôn (con người, cộng đồng làng xã, các quan hệ xã hội,hoạt động xã hội, chức năng xã hội, cấu trúc xã hội, phân tầng xã hội, vấn đề xã hội, sailệch xã hội, tình huống bất thường ) nhằm mục tiêu phát triển nông thôn theo hướngnhanh, hài hòa, bền vững (Nguyễn Thị Ưng, 2018) Đây là phương thức quản lý có sựkết hợp biện chứng giữa QLNN và tự quản của cộng đồng nhằm đáp ứng những yêu cầuđặt ra của bối cảnh phát triển khu vực nông thôn Việt Nam hiện nay

Chúng ta thấy ở Việt Nam, khi nói tới quản lý nói chung và ở khu vực nông thônnói riêng luôn đề cao ý chí của các cơ quan nhà nước và tinh thần thượng tôn pháp luật;cũng như tính tự quản, sự tham gia của cộng đồng dân cư, nhấn mạnh cơ chế tổng quát:

"Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, nhân dân làm chủ"; Tuy nhiên, thực tiễn cũng chothấy ở khu vực nông thôn Việt Nam, đang nổi lên mối quan hệ thiếu bền chặt, không tíchcực, thậm chí là xung đột giữa: quản lý nhà nước và tự quản của cộng đồng; giữa ý chícủa nhà nước theo quy định của pháp luật và lợi ích chính đáng người dân; có sự khácbiệt đáng kể về: mức độ chủ động; khả năng tham gia; vai trò trách nhiệm; mục đíchhướng đến…giữa các chủ thể (HTCT; doanh nghiệp, tổ chức xã hội và các nhóm dân cư)trong việc thực hiện các mục tiêu phát triển của cộng đồng/địa phương

Để đảm bảo sự giám sát của cộng đồng trong XDNTM, tại mỗi xã thành lậpmột Ban giám sát XDNTM, trên cơ sở gắn kết với Ban thanh tra nhân dân và Bangiám sát đầu tư của cộng đồng (theo quyết định 80/TTg) Định kỳ giám sát và báocáo kết quả trước dân Trong khuôn khổ của luận án, QLXH trong chương trìnhXDNTM được tập trung khảo sát, phân tích làm rõ các khía cạnh sau đây: 1) nắm bắtchỉ thị, nghị quyết và chính sách, pháp luật trong XDNTM; 2) tuyên truyền vận độngtham gia XDNTM; 3) xây dựng kế hoạch thực hiện các tiêu chí XDNTM; 4) tổ chứcthực hiện XDNTM; 5) kiểm tra, giám sát trong XDNTM; 6) huy động nguồn lựctrong XDNTM; 7) đề xuất, kiến nghị lên các cơ quan và cấp có thẩm quyền

2.2 MỘT SỐ LÝ THUYẾT VẬN DỤNG TRONG NGHIÊN CỨU LUẬN ÁN

2.2.1 ý thuyết quản lý xã hội tổng thể trong quản lý xã hội ở nông thôn Lý

thuyết tổng thể trong QLXH: là một hướng tiếp cận lý thuyết quản lý mới

trong xã hội hiện đại, được xây dựng và phát triển bởi các tổ chức phi chính phủ, phi lợinhuận Đại diện tiêu biểu cho cách tiếp cận tổng thể về quản lý xã hội là các nhà xã hộihọc P.B Colomy và D Bell Trong cách tiếp cận này, xã hội được nhìn nhận từ ba cấpđộ: 1) Cấp độ chiến lược, bao gồm các định hướng, tầm nhìn dài hạn, bao quát được cáckhuynh hướng phát triển và tiềm năng biến đổi của xã hội trong quá trình phát triển của

lịch sử; 2) Cấp độ trung gian- quản trị các biến đổi xã hội diễn ra trên bề mặt trunghạn (meso), ba hàm biến đổi quá trình kinh tế, chính trị, kết cấu xã hội và văn hóa,biến đổi các giá trị nội và ngoại lai,…; 3) Cấp độ tình huống-quản trị xung đột, khủnghoảng và bất thường diễn ra trong những giới hạn thời gian và không gian cụ thể.

Góc độ tiếp cận lý thuyết QLXH tổng thể bao gồm 4 lĩnh vực cơ bản: (1) lĩnhvực kinh tế, (2) lĩnh vực chính trị, (3) lĩnh vực văn hóa, (4) lĩnh vực xã hội; do đó lĩnhvực xã hội (Social Sphere) hay hệ thống xã hội theo nghĩa hẹp (Social System) chỉ là

bộ phận hợp thành của hệ thống xã hội tổng thể, toàn thể (Societal System) Từ đây,khi đề cập vấn đề QLXH, phải lưu ý là theo nghĩa nào: theo nghĩa quản lý lĩnh vực xãhội (social management) hay là theo nghĩa QLXH tổng thể (societal management)?QLXH ở khu vực xã hội nông thôn có đặc trưng kép: một mặt, có tính đặc thù hóaQLXH nói chung vào khu vực xã nông thôn; mặt khác, có tính đặc thù riêng củaQLXH nông thôn (Tô Duy Hợp, 2017)

Trong tiếp cận nghiên cứu QLXH nói chung và QLXH ở nông thôn nói riêng,đáng chú ý là có tác giả cho rằng, QLXH cần được hiểu là "quản lý tổng thể xã hội"(societal management) chứ không phải là quản lý khía cạnh xã hội của sự phát triển(social management) QLXH tổng thể bao gồm các hoạt động của các lĩnh vực: chínhtrị, pháp luật, kinh tế, văn hóa, môi trường, đến giải trí, truyền thông Với cách hiểunày, để QLXH thành công đòi hỏi sự tham gia của toàn dân theo phương châm "Dânbiết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra và dân hưởng lợi", bởi vì chính người dân mới làchủ thể của sự phát triển tổng thể xã hội (Nguyễn Trung Kiên và Lê Ngọc Hùng,2012) Từ đó việc nghiên cứu sự tham gia QLXH của toàn thể các tầng lớp xã hội,nhất là những nhóm yếu thế trở thành một vấn đề trọng tâm của khoa học QLXH

Vì vậy, để phối hợp được các mục tiêu trong XDNTM thì cần phải phối hợp được các lợi ích Bên cạnh đó, cần đảm bảo việc xác định và sử dụng nguồn lực một cách đồng

bộ, hài hòa QLXH ở nông thôn qua việc XDNTM phải biến các nhiệm vụ phức tạp và khó giải quyết thành các nhiệm vụ đơn giản hơn và có phương án giải quyết phù hợp.

2.2.2 Lý thuyết sự tham gia của cộng đồng trong quản lý xã hội ở nông thôn

Lý thuyết sự tham gia của cộng đồng với đại diện tiêu biểu cho lý thuyết này là

các tổ chức quốc tế như WB, UNDP, các tổ chức NGOs, các nhà tài trợ từ các nướcphát triển Sự tham gia của người dân đã được khái quát thành một hệ thống lý thuyết

và cách tiếp cận cụ thể trong lĩnh vực phát triển cộng đồng khoảng 50 năm trở lạiđây Lý thuyết sự tham gia của cộng đồng được chấp nhận rộng rãi và thực hiện dướinhiều hình thức, từ các tổ chức kinh tế tới tổ chức xã hội và quản trị công Sự thamgia đòi hỏi sự phát huy năng lực địa phương, tránh sự áp đặt từ bên ngoài QLXH ởnông thôn liên quan trực tiếp đến đời sống mọi mặt của người dân Vì vậy, để quátrình QLXH thành công, hay nói cụ thể hơn là để XDNTM bền vững, cần tổ chứcthực hiện tốt việc tham gia của cộng đồngvào mọi hoạt động của quá trình XDNTM

2.3 MỘT SỐ QUAN ĐIỂM CỦA ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM VỀ QUẢN LÝ XÃ HỘI VÀ XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI

2.3.1 Một số quan điểm của Đảng về quản lý xã hội/quản lý phát triển xã hội

Đại hội VI của Đảng (12-1986) khẳng định quan điểm lấy việc phát huy yếu tố conngười và lấy việc phục vụ con người làm mục đích cao nhất của mọi hoạt động

(Phạm Đức Kiên, 2015) Đại hội XI của Đảng đã đề ra những định hướng quan trọng vềquản lý phát triển xã hội Cương lĩnh bổ sung, phát triển năm 2011 định hướng: Xây

dựng một cộng đồng xã hội văn minh, trong đó các giai cấp, các tầng lớp dân cư đoànkết, bình đẳng về nghĩa vụ và quyền lợi Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2011-

2020 nhấn mạnh: Có chính sách và các giải pháp phù hợp nhằm hạn chế phân hoágiàu - nghèo, giảm chênh lệch mức sống giữa nông thôn và thành thị Báo cáo chínhtrị trình Đại hội XI xác định: phát triển kinh tế - xã hội hài hoà giữa các vùng, đô thị

và nông thôn; đấu tranh phòng, chống có hiệu quả tệ nạn xã hội, tai nạn giao thông

Đảng ta cũng xác định: 1) Phát triển xã hội và quản lý phát triển xã hội trongđiều kiện kinh tế thị trường là những vấn đề chưa có tiền lệ đối với Đảng Cộng sảncầm quyền; 2) Phát triển xã hội và quản lý phát triển xã hội trong điều kiện hội nhập

và toàn cầu hoá là vấn đề rất mới mẻ đối với Đảng Cộng sản với tư cách Đảng cầmquyền; 3) Lãnh đạo phát triển xã hội và quản lý phát triển xã hội của Đảng qua hơn

30 năm đổi mới tuy đã đạt được nhiều thành tựu, nhưng cũng còn không ít mâu thuẫnchưa được giải quyết

Sau 30 năm đổi mới, tình hình kinh tế, chính trị, văn hóa - xã hội của đất nước

có những bước phát triển quan trọng

Nắm bắt và xử lý có hiệu quả các vấn đề xã hội mới phát sinh trong quản trịbiến đổi xã hội Đại hội XII của Đảng đề ra nhiệm vụ " có các giải pháp quản lýhiệu quả để giải quyết hài hòa các quan hệ xã hội, ngăn chặn, giải quyết có hiệu quảnhững mâu thuẫn có thể dẫn đến xung đột xã hội ( ) Kiểm soát và xử lý rủi ro, mâu

thuẫn, xung đột xã hội" (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2016, tr.135).

2.3.2 Một số quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng nông thôn mới

Đảng ta khẳng định XDNTM là một nhiệm vụ quan trọng trong định hướng pháttriển kinh tế-xã hội của đất nước Nghị quyết Đại hội lần thứ XI của Đảng đã nêu rõphương hướng, nhiệm vụ của XDNTM đến năm 2020 là: Tiếp tục triển khai chươngtrình XDNTM phù hợp với đặc điểm từng vùng theo các bước đi cụ thể, vững chắc trongtừng giai đoạn, giữ gìn và phát huy nét văn hóa bản sắc của nông thôn Việt Nam (ĐảngCộng sản Việt Nam, 2011) Trong Văn kiện Đại hội toàn quốc lần thứ XII Đảng (2016,tr.284) xác định cần "Tập trung thực hiện hiệu quả Chương trình XDNTM Phấn đấu đếnnăm 2020 khoảng 40 - 50 % số xã đạt chuẩn nông thôn mới XDNTM là một quá trìnhmang tính tất yếu, khách quan về kinh tế-chính trị-văn hóa xã hội

2.4 KINH NGHIỆM QUẢN LÝ XÃ HỘI VÀ XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI Ở MỘT SỐ QUỐC GIA TRÊN THẾ GIỚI

2.4.1 Kinh nghiệm quản lý xã hội ở Trung Quốc

Hiện nay, Trung Quốc vừa ở thời cơ của sự phát triển chiến lược quan trọng,vừa ở trong giai đoạn mâu thuẫn xã hội nổi trội, lĩnh vực QLXH tồn tại không ít vấn

đề Tăng cường và đổi mới QLXH nhằm mục đích duy trì trật tự xã hội, thúc đẩy hòahợp xã hội, bảo đảm cuộc sống của người dân ấm no, hạnh phúc, xây dựng xã hộisung túc, văn minh, đưa đất nước phát triển bền vững và lành mạnh là mục tiêu màĐảng Cộng sản Trung Quốc đặt ra trong thời gian tới Coi trọng các vấn đề xã hội,quản lý phát triển xã hội hài hòa, bền vững

2.4.2 Kinh nghiệm xây dựng nông thôn mới ở Trung Quốc từ phương diện quản lý xã hội

Có thể khái quát và đưa ra một số kinh nghiệm xây dựng NTM ở Trung Quốc

từ phương diện QLXH như sau: