Theo Từ điển Tiếng việt thì quản lý là trông coi và gìn giữ; là tổ chức và điều khiển các hoạt động của con người theo yêu cầu nhất định; là các hoạtđộng được thực hiện nhằm đảm bảo sự h
Trang 1xã hội bước vào thời kỳ khủng hoảng, mà giai cấp cầm quyền thống trị lúc nàykhông còn khả năng để giữ trật tự xã hội trong vòng ổn định Và kết quả là một chế
độ xã hội khác ra đời, tiến bộ hơn thay thế chế độ xã hội cũ Đây cũng là quy luậtvận động và phát triển của lịch sử loài người Vậy chủ thể nào đóng vai trò quyếtđịnh đến hoạt động quản lý xã hội? chủ thể ấy dựa vào uy quyền nào để đứng trên
xã hội và tổ chức trên xã hội như thế Trong bộ máy nhà nước, đảng cầm quyềnđứng ra lập nên nhà nước cho mình, tuy nhiên đảng cầm quyền lại không trực tiếpquản lý xã hội, mà chỉ quản lý gián tiếp thông qua nhà nước Đảng trực tiếp quản
lý đội ngũ đảng viên của mình trong các cơ quan của bộ máy nhà nước Như vậy,
ai là chủ thể quản lý khi có quyền lực Nhà nước là chủ thể đóng vai trò là lớn nhất,quyết định nhất trong việc quản lý xã hội và là nhân tố cơ bản nhất giúp cho xã hộitồn tại, hoạt động phát triển hoặc có thể là suy thoái Chính vì vai trò quan trọng
của chủ thể nhà nước như vậy, tôi xin lấy đề tài “ Vai trò của Nhà nước đối với quản lý xã hội ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài nghiên cứu kết thúc môn học
Tôi rất mong nhận được sự đóng góp chân thành của giảng viên phụ trách bộmôn là TS Dương Thị Thục Anh để bài làm của tôi được hoàn thiện hơn
2 Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu
Trang 2Mục tiêu nghiên cứu: làm rõ vai trò của Nhà nước đối với quản lý xã hội.
Để đạt được mục tiêu ấy, tác giả xác định cần hoàn thành những nhiệm vụ dưới đây:
- Phân tích làm rõ cơ sở lý luận về nhà nước với quản lý xã hội
- Làm rõ thực trạng việc quản lý xã hội của nhà nước hiện nay
- Nêu những định hướng để quản lý xã hội của nhà nước Việt Nam trong giai đoạn hiện nay có hiệu quả
3 Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp luận: đề tài sử dụng phương pháp luận chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử
Ngoài ra khi nghiên cứu thì đề tài còn sử dụng nhiều những phương pháp cụ thểnhư nghiên cứu tài liệu, phân tích – tổng hợp
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu: vai trò của Nhà nước Việt Nam
Phạm vi nghiên cứu: trong quản lý xã hội hiện nay
Trang 3Chương 2: Thực trạng quản lý xã hội của Nhà nước Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.
2.1 Trên lĩnh vực kinh tế
2.2 Trên lĩnh vực văn hóa
2.3 Trên lĩnh vực quốc phòng – an ninh
Trang 4NỘI DUNGChương 1: Cơ sở lý luận về vai trò Nhà nước Việt Nam đối với quản lý xã hội.1.1 Một số khái niệm cơ bản.
1.1.1 Quản lý
Cho đến nay, xuất phát từ nhiều cách tiếp cận nên có nhiều cách hiểu khác nhau
về quản lý Theo Từ điển Tiếng việt thì quản lý là trông coi và gìn giữ; là tổ chức
và điều khiển các hoạt động của con người theo yêu cầu nhất định; là các hoạtđộng được thực hiện nhằm đảm bảo sự hoàn thành công việc qua những nỗ lực củangười khác; là sự phối hợp có hiệu quả các hoạt động của những người cộng sựtrong một tổ chức; là một hoạt động thiết yếu đảm bảo phối hợp những nỗ lực cánhân nhằm đạt được các mục đích của nhóm; là hành động đưa các cá nhân trong
tổ chức làm việc cùng nhau để thực hiện, hoàn thành mục tiêu chung; là “ nghệthuật ” khiến công việc được làm bởi người khác…
Nói tóm lại, quản lý là sự tác động có tổ chức, có hướng đích của chủ thể quản
lý lên đối tượng và khách thể quản lý nhằm sử dụng có hiệu quả nhất các tiềmnăng, cơ hội để đạt được mục tiêu đặt ra trong điều kiện biến động của môi trường.Quản lý là những tác động có mục tiêu, có kế hoạch đòi hỏi phải tuân thủ nhữngnguyên tắc nhất định trong mối quan hệ giữa chủ thể và đối tượng quản lý Cùngvới quản lý thì có khái niệm “ lãnh đạo ”, là chỉ huy, hướng dẫn, sự vận độngquyền lực, dẫn dắt và kiểm tra người khác trong hoạt động quản lý Nói gọn lại,lãnh đạo là đề ra chủ trương và tổ chức động viên thực hiện
Quản lý rất cần sự sâu sát, tỷ mỉ, chuyên môn hóa Đôi khi phải chi tiết hóatừng khâu, từng việc; phải tìm chọn giải pháp và phương án tối ưu nhất để thựchiện nhiệm vụ và chịu trách nhiệm về kết quả thực hiện nhiệm vụ đó Lãnh đạo là
Trang 5quản lý nhưng mục tiêu rộng, xa hơn; quản lý là lãnh đạo trong trường hợp mụctiêu cụ thể.
1.1.2 Xã hội
Xã hội được hiểu theo hai nghĩa là hẹp và rộng Theo nghĩa hẹp, xã hội là mộtlĩnh vực của đời sống xã hội, xét trong tương quan với các lĩnh vực kinh tế, chínhtrị, văn hóa Lĩnh vực xã hội có nhiều nội dung như cơ cấu xã hội (dân cư, tộcngười, lứa tuổi…), thiết chế xã hội (gia đình, làng xã,…), nhu cầu của đời sống conngười trong xã hội và các quan hệ xã hội
Theo nghĩa rộng, xã hội là “ một tập thể có tổ chức gồm những người cùngsống với nhau trên một lãnh thổ chung, hợp tác với nhau thành các nhóm để thỏamãn những nhu cầu xã hội căn bản, cùng chia sẻ một nền văn hóa chung và hoạtđộng như một đơn vị làng xã riêng biệt ”
Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam, xã hội là toàn bộ các hình thức hoạt độngchung của con người đã hình thành trong lịch sử Xã hội còn được hiểu là một tậpthể hay một nhóm những người được phân biệt với các nhóm người khác bằng cáclợi ích, mối quan hệ đặc trưng…Theo C.Mác, xã hội là một tổng hợp các mối quan
hệ giữa các thành viên của một cộng đồng người nhất định
Như vậy có thể hiểu, xã hội là hệ thống các hoạt động và các quan hệ của cộngđồng người trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, cùng cư trú trênmột lãnh thổ ở một giai đoạn phát triển nhất định của lịch sử
1.1.3 Quản lý xã hội
Trong xã hội, từng cá nhân gia nhập vào khuôn khổ các tổ chức và chỉ khi thamgia vào hoạt động thực tiễn mới có khả năng đóng góp, sáng tạo cho cộng đồng vàbản thân nhận được sức mạnh ở trình độ của xã hội Hai quá trình ấy diễn ra song
Trang 6trùng, quy định nên bản chất, đặc trưng của con người và xã hội loài người – quyluật xã hội hóa cá thể trong cộng đồng và cá thể hóa sức mạnh của cả cộng đồng ởtừng con người Để xã hội vận hành và phát triển ổn định, đòi hỏi phải quản lý.Quản lý xã hội là sự tác động liên tục, có tổ chức của các chủ thể lên các lĩnhvực của đời sống xã hội (kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội) và các đối tượng cóliên quan, nhằm duy trì và phát triển xã hội theo quy luật khách quan và các đặctrưng của xã hội.
Quản lý xã hội là cách thức tổ chức đời sống xã hội vì mục tiêu chung, tất cảcác nhóm xã hội đều bị chi phối bởi một phương thức quản lý nhất định Đó là sựtác động có ý thức, có hệ thống đến xã hội nhằm chấn chỉnh và hoàn thiện cơ cấuhoạt động xã hội trong quá trình phát triển, đạt mục tiêu đề ra
1.2 Một số vấn đề chung về nhà nước với quản lý xã hội
1.2.1 Đặc điểm quản lý xã hội của nhà nước
Quản lý là nhằm tác động một cách có tổ chức của một chủ thể vào đối tượngnhất định để điều chỉnh các quá trình xã hội và các hành vi của con người, tập thể
và các tổ chức xã hội nhằm duy trì tính ổn định và sự phát triển của đối tượng theonhững mục tiêu đã định Quản lý nhà nước đối với xã hội là quản lý của bộ máynhà nước với đặc trưng là quyền lực công Nó là sự biểu hiện khả năng mà xã hội
có thể sử dụng để tổ chức và điều chỉnh cuộc sống của mình Nhà nước là một hìnhthức tổ chức xã hội và là một biểu hiện đặc biệt của xã hội Do vậy, nhà nước và xãhội gắn bó chặt chẽ với nhau
Quản lý nhà nước đối với xã hội là hoạt động có tổ chức và bằng pháp quyềncủa bộ máy nhà nước để điều chỉnh các quá trình xã hội, hành vi của công dân vàmọi tổ chức xã hội, giữ gìn trật tự xã hội và phát triển xã hội theo mục tiêu đã định.Quản lý nhà nước đối với xã hội có một số đặc điểm cơ bản sau:
Trang 7- Quản lý nhà nước với xã hội mang tính chính trị (của giai cấp cầm quyền).
- Quản lý nhà nước đối với xã hội mang tính cưỡng chế (bằng pháp luật và cáccông cụ chuyên chính)
- Quản lý nhà nước mang tính quyền lực đặc biệt, tính tổ chức cao Mệnh lệnh củanhà nước mang tính đơn phương, khách thể quản lý phải phục tùng chủ thể quản
lý, nếu không thì phải truy cứu trách nhiệm và xử lý theo pháp luật
- Quản lý nhà nước có mục tiêu chiến lược, chương trình và kế hoạch để thực hiệnmục tiêu
- Quản lý nhà nước có tính chủ động (vạch ra các mục đích nhỏ hơn), sáng tạo vàlinh hoạt trong việc điều hành, phối hợp, huy động mọi lực lượng, phát huy sứcmạnh tổng hợp để tổ chức lại nền sản xuất và cuộc sống của con người trên địabàn, lãnh thổ theo sự phân công, phân cấp, đúng thẩm quyền, theo nguyên tắc tậptrung dân chủ
- Quản lý nhà nước phải đảm bảo tính liên tục và ổn định trong tổ chức và hoạtđộng quản lý nhà nước Các quyết định nhà nước phải tương đối ổn định và phảiđược lưu trữ
1.2.2 Vai trò, nhiệm vụ của nhà nước trong quản lý xã hội
Nhà nước đóng vai trò là chủ thể lớn nhất, quyết định nhất trong việc quản lý xãhội và là nhân tố cơ bản nhất giúp cho xã hội tồn tại, hoạt động, phát triển hoặc suythoái Vai trò của nhà nước trong sự phát triển của xã hội biểu hiện mối quan hệtổng quát giữa nhà nước với xã hội, với các thành viên của xã hội Nó xác định vịtrí, tính chất đặc trưng mối quan hệ đó trong từng giai đoạn phát triển lịch sử cụ thểcủa xã hội, xác định vị trí của nhà nước với tư cách là một thiết chế luôn đứng ở vị
Trang 8trí trung tâm của hệ thống chính trị và xác định tính chất tác động của nhà nướcvào từng lĩnh vực cụ thể.
Vai trò của nhà nước trong mối quan hệ với xã hội thể hiện ở nhiều mặt Sựphong phú đó tạo nên bức tranh toàn diện về nhà nước Một thời gian dài trong lịch
sử phát triển xã hội, kể từ khi xuất hiện, nhà nước trở thành một tổ chức đứng trên
xã hội, dường như tách khỏi xã hội và quản lý xã hội chủ yếu bằng sự cai trị, sự ápđặt, ra lệnh bắt buộc mọi thành viên phải chấp hành theo ý chí của mình Dần dần
xã hội phát triển và kéo theo vai trò của nhà nước cũng thay đổi cả về tính chất lẫnnội dung Không phải ngẫu nhiên khi xã hội tư sản hình thành và phát triển, cáchọc giả tư sản nhận xét rằng nhà nước cũng thay đổi, trở thành trọng tài trong việcđiều hòa các lợi ích giữa các thành viên trong xã hội Sau Chiến tranh thế giới thứhai, một số nước phương Tây xuất hiện mô hình “nhà nước phúc lợi”, “nhà nướckinh tế thị trường xã hội” với vai trò can thiệp mạnh mẽ vào hoạt động kinh tế,điều tiết sự phân phối sản phẩm xã hội, chủ động giải quyết các vấn đề xã hội…Xuthế hiện nay ở các nước phát triển, các nước đang phát triển và ngay cả các nước
xã hội chủ nghĩa đang diễn ra quá trình chuyển biến vai trò của nhà nước cùng vớichức năng của nhà nước sao cho phù hợp, và đáp ứng được yêu cầu phát triển hiệnnay của xã hội
Với vai trò quản lý xã hội, trong giai đoạn hiện nay nhà nước có nhiệm vụ cụthể sau:
Thứ nhất, bảo vệ sự an toàn, yên ổn của mọi công dân trong xã hội; giữ vững
được độc lập chủ quyền quốc gia và toàn vẹn lãnh thổ đất nước Nếu các thị tộc, bộlạc được hình thành theo quan hệ thuyết thống, thì nhà nước là bộ máy quyền lựctập trung trên một cơ cấu lãnh thổ quốc gia thống nhất Đây là đặc điểm quan trọngbậc nhất mà thế giới ngày nay vẫn đang thực hiện và là mầm mống của các cuộcxung đột, các cuộc chiến tranh biên giới Nhà nước thông qua việc thiết lập bộ máy
Trang 9quyền lực xã hội, bộ máy quyền lực công này dường như “tách ra” ngoài xã hội,
“đứng trên xã hội” để trực tiếp cai trị xã hội Ngày nay, nó thường là bộ máy đò sộgồm một hệ thống các cơ quan quản lý các lĩnh vực của đời sống xã hội như:cưỡng chế đàn áp, các cơ quan quản lý khoa học và tài chính…Chính dấu hiệu này
đã đem lại lợi ích cho những người có quyền thực thi quyền lực nhà nước, và mongmuốn có quyền lực là mong muốn to lớn của mọi giai cấp, tập đoàn, cá nhân Cũngchính điều này mà tệ quan liêu, tham nhũng của các quan chức nhà nước đang làmột nguy cơ của nhiều nhà nước ngày nay Để quản lý xã hội, bộ máy nhà nướcphải ban hành pháp luật có tính chất bắt buộc chung với mọi tổ chức, mọi thànhviên trong xã hội Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật và bằng các biện phápkhác nhằm đạt được các mục đích đặt ra
Thứ hai, bảo đảm cho xã hội phát triển, các công dân đạt được nguyện vọng
chính đáng của mình Nhà nước phải tạo đủ việc làm cho xã hội, phải cung cấphành loạt các dịch vụ và hàng hóa công cho xã hội, tạo môi trường và hỗ trợ chocác hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội của cá nhân và cộng đồng phát triển; thựchiện dân chủ và công bằng xã hội… Trên thực tế, chỉ có nhà nước xã hội chủ nghĩamới quan tâm đáp ứng, giải quyết những nguyện vọng chính đáng của công dân.Các nhà nước tư bản trước hết phục vụ cho lợi ích của giai cấp tư sản, chỉ khi đạtđến một trình độ phát triển kinh tế - xã hội cao, họ mới thực hiện một phần nhiệm
vụ này
Thứ ba, thay mặt xã hội tiến hành hoạt động đối ngoại, thông qua đó tạo điều
kiện thực hiện tốt các nhiệm vụ đối nội Chức năng đối ngoại của nhà nước gồm:bảo vệ lợi ích của nhà nước trên quan hệ quốc tế, bảo đảm sự phòng thủ của đấtnước, phát triển quan hệ bình thường với các nước…như vậy nhà nước vừa là mộtthiết chế xã hội, vừa là một tổ chức xã hội Là một thiết chế xã hội, nhà nước làcông cụ của giai cấp thống trị; là một tổ chức xã hội, nhà nước đồng thời là bộ máy
Trang 10công quyền của xã hội, được sử dụng để duy trì trật tự xã hội vì lợi ích của giai cấpthống trị và của toàn xã hội Với tư cách là chủ thể lớn nhất của xã hội, nhà nướcluôn có sự tác động mạnh mẽ, trực tiếp tới sự phát triển mọi mặt của đời sống xãhội như: cơ sở kinh tế, những điều kiện và quá trình phát triển của sản xuất xã hộicũng như đến các hiện tượng xã hội khác Tuy nhiên, nhà nước không thể tùy ý tạo
ra cho khả năng hoạt động của mình, nó không thể vượt qua cơ sở kinh tế - xã hội
đã quy định mà trên đó nó được nảy sinh Cuộc sống xã hội bao gồm rất nhiều lĩnhvực vận động Các lĩnh vực ấy đều cần có sự tác động của nhà nước dưới nhiềuhình thức và mức độ khác nhau Mỗi lĩnh vực ấy có quy luật vận động đặc thù, phùhợp với đặc điểm của từng lĩnh vực, hoạt động nhất định của nhà nước Xã hộicàng phát triển thì vai trò, chức năng quản lý của nhà nước càng tăng Hoạt độngchức năng chứa đựng nội dung cụ thể, nó được coi là sự thống nhất giữa nội dung,hình thức và biện pháp thực hiện quyền lực nhà nước ở một lĩnh vực hoạt độngnhất định của nhà nước Với tư cách là chủ thể quản lý xã hội lớn nhất, có vai tròquyết định đối với sự phát triển và tiến bộ xã hội, nhà nước đồng thời phải thựchiện rất nhiều chức năng khác nhau để hoàn thành tốt vai trò và sứ mệnh của mình.Nhà nước bảo vệ lợi ích cơ bản của giai cấp nắm quyền kinh tế dưới hình thức bảo
vệ quan hệ sở hữu chủ chốt trong hệ thống kinh tế và tạo cho các giai cấp nàynhững điều kiện để tồn tại và phát triển Nhà nước phối hợp thực hiện lợi ích củamọi giai cấp và tầng lớp trong xã hội dựa trên cơ sở nhận thức thực tế về lợi ích cơbản là lâu dài về lợi ích chính trị và lợi ích kinh tế
Một nhà nước sẽ không thể tồn tại nếu chỉ phục vụ lợi ích của giai cấp thống trị
mà không tính đến lợi ích, nguyện vọng và ý chí của các giai cấp khác trong xãhội Vì vậy, ngoài tư cách là bộ máy nhằm duy trì sự thống trị của giai cấp này vớigiai cấp khác, nhà nước còn là một tổ chức quyền lực công, là phương thức tổ chứcđảm bảo lợi ích chung của xã hội Thực tế, nhà nước nào cũng đóng vai trò quan
Trang 11trọng trong giải quyết mọi vấn đề nảy sinh trong xã hội Nó bảo vệ, lưu giữ các giátrị xã hội, duy trì trật tự xã hội, bảo đảm xã hội ổn định và phát triển Nhà nướcthực hiện chức năng này hay chức năng khác phù hợp với yêu cầu của xã hội, đảmbảo lợi ích nhất định của các giai cấp, tầng lớp khác nhau trong chừng mực, lợi ích
đó không đối lập gay gắt với lợi ích giai cấp thống trị
Tóm lại, nhà nước tồn tại nhằm thực hiện quyền lực chính trị của mình thôngqua quản lý xã hội Quản lý nhà nước đối với xã hội là sự tác động có tổ chức vàbằng pháp quyền của bộ máy nhà nước để điều chỉnh các quá trình xã hội, cáchành vi hoạt động của công dân và mọi tổ chức để duy trì trật tự và phát triển xãhội; nhằm bảo toàn, củng cố và phát triển quyền lực nhà nước trước các nhà nướckhác Để quản lý xã hội, nhà nước phải sử dụng quyền lực của mình, đồng thờiphải sử dụng sức mạnh của văn hóa truyền thống, các giá trị tinh thần khác, nhằmhiện thực hóa những chính sách, pháp luật Nhà nước phải tuyên truyền, giải thích
để thu hút sự ủng hộ của nhân dân, làm cho dân tin và ủng hộ những biện phápquản lý của mình; những chính sách ấy phải phù hợp với nguyện vọng, lợi ích củanhân dân – đối tượng quản lý Để xã hội phát triển ổn định, nhà nước cần tổ chức,xây dựng xã hội một cách hợp lý, có cơ chế sử dụng nhân lực và tài nguyên hiệuquả và thi hành những phương pháp, nghệ thuật quản lý thích hợp, đồng thời cầntạo ra và vận dụng các nguồn lực bên ngoài
1.2.3 Thiết chế nhà nước quản lý xã hội
Thiết chế nhà nước là hệ thống bộ máy các cơ quan, tổ chức có cơ sở vật chất,định chế pháp luật và con người…được thiết lập theo một thể chế nhà nước nhấtđịnh nhằm đảm bảo thực hiện các nhiệm vụ chung về an ninh, trật tự, an toàn xãhội hay nhiệm vụ quản lý mọi hoạt động của xã hội theo mục tiêu, yêu cầu của giaicấp thống trị đã đề ra
Trang 12Là một bộ phận của thiết chế xã hội, thiết chế nhà nước đảm bảo cho nhà nướcthực hiện đầy đủ, có hiệu lực các chức năng, nhiệm vụ mà giai cấp thống trị và nhucầu khách quan của xã hội đặt ra Nôi dung của thiết chế nhà nước bao gồm:
Thứ nhất, về nguyên tắc tổ chức nhà nước: là các nguyên tắc quy định chế độ
kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội, quốc phòng – an ninh, quyền và nghĩa vụ cơ bảncủa công dân, nguyên tắc tổ chức và hoạt động của các cơ quan nhà nước Tronglịch sử phổ biến có 2 nguyên tắc: 1) Nguyên tắc phân quyền – quyền lực nhà nướcđược chia thành 3 quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp, các quyền này độc lập vàchế ước lẫn nhau Trong đó, quyền lập pháp thuộc về nghị viện, thuộc về cơ quanđại diện của nhân dân lập ra qua phổ thông đầu phiếu, quyền hành pháp thuộc vềchính phủ và tư pháp thuộc về tòa án; 2) Nguyên tắc tập quyền – gắn với tư tưởngcho rằng quyền lực nhà nước gắn với một chủ thể thống nhất, không bị phân chiathành các quyền tách rời đối lập nhau Cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất donhân dân bầu ra và chịu trách nhiệm trước nhân dân là nghị viện
Thứ hai, hệ thống bộ máy nhà nước: là hệ thống các cơ quan nhà nước từ trung
ương đến địa phương được tổ chức theo những nguyên tắc chung thống nhất, tạothành một cơ chế đồng bộ để thực hiện các nhiệm vụ và chức năng của nhà nước
Cơ quan nhà nước là bộ phận cơ bản tạo thành bộ máy nhà nước Đó là một tổchức chính trị có tính độc lập tương đối về tổ chức – cơ cấu, bao gồm những cán
bộ, viên chức được giao một thẩm quyền nhất định để thực hiện nhiệm vụ và chứcnăng nhà nước trong phạm vi do luật định
Toàn bộ hoạt động của bộ máy nhà nước nhằm thực hiện chức năng của nhànước, phục vụ trước hết lợi ích của giai cấp thống trị Các loại hình bộ máy nhànước khác nhau có nguyên tắc tổ chức khác nhau Nhìn chung, bộ máy nhà nước tưsản tổ chức theo nguyên tắc tam quyền phân lập; còn bộ máy nhà nước xã hội chủnghĩa được tổ chức theo nguyên tắc tập quyền
Trang 13Nhà nước là một hình thức tổ chức xã hội, một biểu hiện đặc biệt của xã hội Là
bộ phận của thượng tầng kiến trúc – chính trị dựa trên cơ sở kinh tế của xã hội cógiai cấp, do đó nhà nước gắn bó chặt chẽ với xã hội Xã hội tạo nên các quan hệtrên các lĩnh vực trong đời sống con người, nhằm thực hiện những lợi ích nhấtđịnh Mặt khác, sự phát triển của cơ sở hạ tầng quyết định sự phát triển của đấtnước Ngược lại, sự biến đổi của nhà nước không chỉ phụ thuộc vào cơ sở kinh tế,
mà còn do tác động giai cấp, những quan điểm pháp lý…ảnh hưởng đến sự hìnhthành phát triển của nhà nước
Thích ứng với hệ thống cơ quan của bộ máy nhà nước, là sự hình thành khácnhau các hình thức công quyền và sự phân lập hoặc thống nhất các quyền: cơ quanlập pháp đặt ra các quy tắc pháp lý cơ bản của Hiến pháp, các đạo luật quy địnhcác hoạt động chức năng của nhà nước theo một thể chế chính trị nhất định Cơquan hành pháp thực hiện các quy phạm pháp lý, ban hành các quy chế, quy địnhcác văn bản dưới luật để thực hiện hiến pháp và các đạo luật; do đó, nhất thiết cácvăn bản pháp quy phải phù hợp với hiến pháp và đạo luật, tổ chức công tác quản lýcông, phục vụ và đáp ứng các nhu cầu, quyền lợi của nhân dân Cơ quan tư pháp
áp dụng các luật và văn bản dưới luật để giải quyết tranh chấp giữa các cá nhân,các tổ chức kinh tế - xã hội Cơ quan lập pháp và hành pháp đều không có quyền,hoặc dùng phương tiện gây áp lực với cơ quan tư pháp; mặt khác cơ quan tư phápcũng không được cản trở hoạt động của cơ quan hành pháp
Thứ ba, nguyên tắc hoạt động của nhà nước: nhà nước hoạt động theo 3
nguyên tắc cơ bản
1) Nguyên tắc tập trung dân chủ: nhà nước là một thể thống nhất của một dân tộcthống nhất, có chế độ chính trị - kinh tế - xã hội thống nhất, thị trường quốc giathống nhất, cơ chế quản lý của nhà nước thống nhất Sự thống nhất trong hoạt độngcủa nhà nước không hạn chế, mà phát huy cao độ tính đa dạng của các ngành, các
Trang 14địa phương, đơn vị cơ sở Dưới sự quản lý thống nhất và tập trung của trung ương,nhà nước phân thành những đơn vị hành chính – lãnh thổ, từ đó phân định chứcnăng, quyền hạn của các cơ quan nhà nước và chính quyền các địa phương.
2) Nguyên tắc phân biệt rõ chức năng quản lý của nhà nước về kinh tế với quản lýsản xuất kinh doanh: quản lý kinh tế do bộ máy nhà nước tiến hành với toàn bộ nềnkinh tế quốc dân, gồm nhiều thành phần kinh tế Quản lý sản xuất kinh doanh docác tổ chức, đơn vị kinh tế tiến hành Nhà nước không trực tiếp quản lý sản xuấtkinh doanh
3) Nguyên tắc quản lý kết hợp theo ngành và theo lãnh thổ: căn cứ vào chủ trươngcủa đảng cầm quyền và pháp luật mà đề ra chính sách, chiến lược phát triển toànngành; đồng thời nhà nước xây dựng quy hoạch và kế hoạch phát triển kinh tế - xãhội, xây dựng và quản lý kết cấu hạ tầng cho sản xuất và đời sống dân cư theo lãnhthổ, bảo vệ tài nguyên quốc gia và môi trường trên lãnh thổ…Sự kết hợp quản lýtheo ngành của các cơ quan quản lý trung ương và quản lý trên đơn vị hành chínhlãnh thổ của chính quyền địa phương được pháp luật quy định chung và cho từngngành
1.2.4 Các hoạt động quản lý xã hội của nhà nước
Để quản lý xã hội, nhà nước tiến hành thực hiện các bước sau:
- Một là, ban hành hiến pháp và các văn bản pháp luật Hiến pháp là tất cả các quy
tắc pháp lý quan trọng của quốc gia, quy định chế độ chính trị, kinh tế, văn hóa, xãhội, quốc phòng – an ninh, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân; cơ cấu, nguyêntắc tổ chức và hoạt động của cơ quan nhà nước, thể chế hóa mối quan hệ giữa các
cơ quan nhà nước với các thực thể khác trong xã hội Hiến pháp là đạo luật cơ bản,đạo luật gốc của mỗi quốc gia ở mỗi giai đoạn phát triển của lịch sử Pháp luật làtổng thể các quy tắc xử sự được nhà nước ban hành, bắt buộc mọi người dân thực
Trang 15hiện, tuân thủ Pháp luật có tính quy phạm phổ biến, tính chính xác chặt chẽ về mặthình thức và được đảm bảo bằng nhà nước.
- Hai là, hình thành thể chế hành chính Hệ thống các văn bản pháp luật do nhà
nước đặt ra để quản lý sự phát triển kinh tế - xã hội trên mọi phương diện, bảo đảmcho xã hội phát triển ổn định, an toàn, bền vững; quy định nhiệm vụ, quyền hạn,thẩm quyền của các cơ quan thuộc bộ máy hành chính nhà nước từ trung ương đến
cơ sở; quy định chế độ công vụ và các quy chế công chức Nhà nước thiết lập hệthống các chế định về tài sản hành chính nhằm giải quyết những mâu thuẫn phátsinh, khiếu tố, khiếu nại và sự vi phạm pháp luật của các cơ quan quản lý hànhchính nhà nước đối với công dân và các tổ chức xã hội
- Ba là, hoàn thiện chính sách, xây dựng và thực hiện chiến lược, kế hoạch phát
triển đất nước Đường lối của một đảng cầm quyền (thông qua nhà nước) làchương trình hành động lâu dài nhằm thực thi ý tưởng của đảng mình, nó khôngthể được hoàn thiện trong một lúc mà là cả một quá trình vừa thực hiện vừa điềuchỉnh cho phù hợp với thực tế, tương quan lực lượng bên ngoài Đường lối, chiếnlược phát triển kinh tế - xã hội là khởi đầu của quá trình xây dựng và phát triểnkinh tế - xã hội Đó là đích quy tụ mọi tiềm năng, cơ hội của đất nước
Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội là hệ thống các quan điểm cơ bản, cácmục tiêu và các giải pháp chủ yếu được lựa chọn có căn cứ khoa học dựa trên cơ
sở huy động và sử dụng tối ưu các nguồn lực, các lợi thế phát triển của đất nước;các mối quan hệ phức tạp trong khu vực và thế giới nhằm đạt mục tiêu phát triểnkinh tế - xã hội Chiến lược là đường lối ngắn hạn, cụ thể hóa đường lối trong thời
kỳ chiến lược Nó biến đường lối thành hiện thực; nó là thời hạn cho các chươngtrình liên kết với nước ngoài; tạo tiền đề thực tiễn để hình dung rõ thêm đường lối
Từ chiến lược phát triển đất nước, nhà nước lại cụ thể hóa thành các kế hoạch pháttriển cho từng chặng đường ngắn hơn
Trang 16- Bốn là, ban hành và thực thi các chính sách quản lý đất nước Chính sách quản lý
nói chung, chính sách kinh tế - xã hội nói riêng là tổng thể các quan điểm, cácchuẩn mực xã hội, các biện pháp, thủ thuật mà chủ thể quản lý sử dụng nhằm tácđộng lên đối tượng và khách thể quản lý để đạt đến những mục tiêu chiến lược củađất nước một cách tốt nhất Các quan điểm là căn cứ lý giải, là sự nhận biết các nhànước được sử dụng để nghiên cứu, giải quyết các vấn đề quản lý; là các nguyên tắcthể hiện bản chất một chế độ xã hội Các quan điểm còn lại là kim chỉ nam chỉ đạotất cả các hoạt động của các phân hệ (địa phương, ngành, các thiết chế xã hộikhác)
Khi tiến hành quản lý xã hội, nhà nước phải triển khai thực hiện nhiều mục tiêunhằm giải quyết các vấn đề xã hội theo trình tự khác nhau, như vừa lo phát triểnkinh tế, vừa chăm lo đến an ninh quốc phòng, vừa chăm lo sự nghiệp giáo dục vànâng cao trí tuệ cho các thành viên trong xã hội Để thực hiện các mục tiêu khácnhau đó, nhà nước phải có quan điểm nhất quán trong phát triển và thực hiện cácmục tiêu; các biện pháp quản lý là các phương pháp nhà nước lựa chọn, sử dụng đểtiến hành thực hiện mục tiêu quản lý cụ thể, các thủ thuật quản lý là các biện phápquản lý đặc thù được lựa chọn để thực hiện một nhiệm vụ, mục tiêu riêng biệt Nóchỉ có giá trị nhất thời và trong những điều kiện cụ thể
- Năm là, sử dụng các công cụ quản lý xã hội Để tiến hành các hoạt động quản lý
kinh tế - xã hội, nhà nước phải sử dụng các công cụ của mình với tư cách là môitrường, vật dẫn truyền các tác động quản lý của chủ thể lên đối tượng quản lý vàkhách thể quản lý Nếu công cụ làm việc được gọi là các đồ dùng để làm việc củacon người, thì các công cụ quản lý xã hội là các phương tiện mà nhà nước dùng đểtác động, điều hành lên con người trong xã hội nhằm đạt tới ý đồ, mục tiêu mongmuốn của mình Chính nhờ các công cụ quản lý mà nhà nước chuyển tải được các
Trang 17ý định và ý chí tác động của mình lên mỗi con người trên toàn bộ lãnh thồ đất nước
và khu vực, phạm vi ảnh hưởng bên ngoài
Các công cụ quản lý của nhà nước gồm: các chính sách, pháp luật, công sở, công
vụ, ngân sách, đất đai, kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội
- Sáu là, duy trì, cải biến, đổi mới, phát triển các thiết chế xã hội Đó là các thiết
chế kinh tế, văn hóa, gia đình, xã hội, tôn giáo, quốc phòng – an ninh, quyền vànghĩa vụ công dân Các thiết chế này sẽ đảm nhiệm nhiều chức năng quản lý xã hội
bổ sung, hoàn thiện cho chức năng của nhà nước như: hoạt động tự quản, bảo vệ anninh trật tự, xây dựng nếp sống văn hóa, phòng chống các tệ nạn xã hội…