Đề tài tìm hiểu về văn hóa mặc của các dân tộc vùng tây bắc

Biểu tượng cho vùng văn hóa này là hệ thống mương phai dẫn nước vào đồng; là nghệ thuật trang trí tinh tế trên chiếc khăn piêu Thái, chiếc cạp váy Mường, bộ trang phục nữ H’Mông; là âm n

BÀI THẢO LUẬN

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU 5

B NỘI DUNG 6

I Sơ lược về Tây Bắc, những nét văn hóa đặc trưng của vùng Tây Bắc 6

1.1, Sơ lược về Tây Bắc 6

1.2, Văn hóa đặc trưng của vùng Tây Bắc 6

II, Đặc trưng văn hóa, sự hòa hợp văn hóa mặc các dân tộc Tây Bắc 7

2.1, Đặc trưng văn hóa mặc các dân tộc Tây Bắc 7

2.2, Sự hòa hợp văn hóa mặc của các dân tộc Tây Bắc 9

III Đặc điểm, những nét đặc trưng của một số trang phục dân tộc vùng Tây Bắc 10

3.1, Trang phục dân tộc người Tày 10

3.1.1, Trang phục nữ giới 10

3.1.2, Trang phục nam giới 11

3.1.3, Trang phục dân tộc Tày xưa - nay 11

3.2 Trang phục dân tộc người Dao 12

3.2.1, Trang phục nữ giới 12

3.2.2, Trang phục nam giới 12

3.2.3, Trang phục của người Dao đỏ - Đại diện cho những tộc người Dao 13

3.3 Trang phục người H’Mông 14

3.3.1, Trang phục nữ giới 14

3.3.2, Trang phục nam giới 15

3.3.3, Sự khác biệt trong trang phục của người H’mông 15

3.4 Trang phục người Thái 16

3.4.1, Trang phục nữ giới 16

3.4.2, Trang phục nam giới 18

KẾT LUẬN 19

TÀI LIỆU THAM KHẢO 20

Và trong bài tiểu luận này, nhóm 2 chúng em xin được trình bày về một vùng văn hóa mặc có lịch sử hình thành và phát triển lâu đời nhất của Việt Nam với nhiều bản sắc riêng, đầy độc đáo: Vùng văn hóa mặc Tây Bắc.

B NỘI DUNG

I Sơ lược về Tây Bắc, những nét văn hóa đặc trưng của vùng Tây Bắc.

1.1, Sơ lược về Tây Bắc

Vùng Tây Bắc là vùng miền núi phía tây của miền bắc Việt Nam, có chung đườngbiên giới với Lào và Trung Quốc Đây là một trong 3 tiểu vùng của Bắc Bộ Việt Nam,bao gồm các tỉnh: Mường Lay, Lai Châu, Lào Cai, Điện Biên, Sơn La, Yên Báí Địa hìnhTây Bắc hiểm trở, có nhiều khối núi và dãy núi cao chạy theo hướng Tây BắcĐông Nam,trong đó có dãy Hoàng Liên Sơn dài đến 180 km, rộng 30 km, cao từ 1500m trở lên, cácđỉnh cao nhất như Phanxipăng 3142m, Yam Phình 3096m, Pu Luông 2.983m Dãy HoàngLiên Sơn, được người Thái gọi là "sừng trời" (Khau phạ), chính là bức tường thành phíađông và vùng Tây Bắc

Vùng Tây Bắc có hai con sông lớn, đó là sông Đà (tên Thái là Nặm Tè) và sôngThao (tức sông Hồng), thượng nguồn của sông Mã cũng nằm trên vùng đất Tây Bắc, phíaTây tỉnh Sơn La Các con sông này không chỉ là cơ sở cho sự định cư của của các dân tộcnơi đây cũng như nền nông nghiệp trong vùng mà còn là nguồn cảm hứng cho những câuhát và truyền thuyết của các tộc người Thái, Mường

Tuy cùng nằm trong vòng đai nhiệt đới gió mùa, nhưng do ở một độ cao từ 3000m nên khí hậu Tây Bắc ngả sang á nhiệt đới và nhiều nơi cao như Sìn Hồ có cả khíhậu ôn đới Mặt khác, do địa hình lại chia cắt bởi các dãy núi, các dòng sông, khe suối,tạo nên những thung lũng, có nơi lớn thành lòng chảo như vùng Nghĩa Lộ, Điện Biên nênTây Bắc còn là nơi có nhiều tiểu vùng khí hậu Trong lúc đó ở thung lũng Mường La,người ta mặc áo ngắn tay giữa mùa đông thì ở Mộc Châu phải mặc áo bông dày màkhông khỏi rét

Tây Bắc là khu vực bao gồm hệ thống núi non trùng điệp bên hữu ngạn songHồng (lưu vực sông Đà) kéo dài tới bắc Thanh Nghệ Ở đây có trên 20 tộc người cư trú,văn hóa Tây Bắc đa dạng và độc đáo chính là sản phẩm của sự kết hợp và đan xen các

thể xem là những đại diện tiêu biểu, góp phần quan trọng hơn cả trong việc hình thành

văn hóa của khu vực Biểu tượng cho vùng văn hóa này là hệ thống mương phai dẫn nước vào đồng; là nghệ thuật trang trí tinh tế trên chiếc khăn piêu Thái, chiếc cạp váy Mường, bộ trang phục nữ H’Mông; là âm nhạc với các loại nhạc cụ bộ hơi (khèn, sáo…)

và những điệu múa xòe…

1.2, Văn hóa đặc trưng của vùng Tây Bắc

 Văn hóa nông nghiệp:

- Tuy nông nghiệp không phải là một khía cạnh văn hóa phổ biến trong mỗi tiểu vùng nhưng riêng với vùng văn hóa Tây Bắc, đây có thể coi là một yếu tố làm nên nét văn hóa độc đáo của vùng

- Văn hóa nông nghiệp thung lũng Thái nổi tiếng vì hệ thống tưới tiêu, được gói gọn trong 4 từ văn vần: " Mường - Phai - Lái –Lịn", lợi dụng độ dốc của dòng chảy, người ta lấy đá ngăn suối làm nước dâng cao, đó là cái "phai" Phía trên "phai" xẻ một đường chảy lên dẫn vào cánh đồng, đó là "mương" Từ "mương" xẻ những rãnh chảy vào ruộng, đó là "lái" Còn "lịn" là cách lấy nước từ nguồn trên núi cao, dẫn về ruộng, về nhà,bằng các cây tre đục rừng đục mấu, nối tiếp nhau, có khi dài hàng cây số

 Văn hóa ẩm thực

- Tây Bắc là cái nôi của các dân tộc thiểu số như Thái, Tày, Mường, Dao, Mông,

Lô Lô, Hà Nhì Một trong những sắc thái văn hoá dân tộc độc đáo của họ là những món

ăn truyền thống nổi tiếng chỉ có ở vùng này Người dân Tây Bắc thường thưởng thức những món ăn truyền thống của mình trong không gian và không khí cộng đồng như tại các lễ hội, tại các chợ và đặc biệt là vào ngày Tết nhân dịp năm mới xuân về

- Nhắc đến Tây Bắc ta không thể không nhắc đến các đặc sản nổi tiếng nức vùng như: canh da trâu, riệu sâu chít, cơm lam, chéo

 Kiến trúc nhà ở

- Văn hóa dân tộc Tây Bắc còn in đậm trong từng kiến trúc nhà ở của người dân khu vực Mỗi dân tộc khác nhau thường xây dựng nhà ở với lối kiến trúc khác nhau nhưng tạo nên được một Tây Bắc rất riêng.

- Người Thái thường xây dựng nhà sàn chuẩn theo “Hướn hạn phủ táy” Những ngôi nhà sàn xây dựng rất tài hoa và đáp ứng được sự hài hòa giữa không gian sống, thiênnhiên và con người Người Thái làm nhà có số gian lẻ, hai đầu khum lại như mái rùa

 Trang phục truyền thống

- Đối với đồng bào vùng Tây Bắc, những bộ trang phục của họ theo truyền thống

để tạo nên bản sắc dân tộc riêng

- Trang phục của người Thái thường gồm áo ngắn, áo dài, váy, thắt lưng, nón, khăn… Người dân còn sử dụng các trang sức được làm bằng bông, kim loại…

 Văn hóa nghệ thuật

Lĩnh vực văn hóa thể hiện cái nhìn thẩm mỹ của nhân dân Tây Bắc có nhiều nét độc đáo và trở thành một trong những dấu hiệu làm nên đặc trưng văn hóa vùng Riêng

về lĩnh vực này đã phải cần đến một công trình lớn mới có thể trình bày cho cặn kẽ được Trong xã hội cổ truyền Tây Bắc, văn hóa chuyên nghiệp, bác học chưa xuất hiện Ở ngườiThái tuy đã có một vài nghệ nhân giỏi sáng tác thơ ca nổi tiếng và mặc dầu dân tộc này

có chữ viết cổ, nhưng tác phẩm của họ vẫn lưu truyền chủ yếu bằng phương thức truyền miệng

II, Đặc trưng văn hóa, sự hòa hợp văn hóa mặc các dân tộc Tây Bắc

2.1, Đặc trưng văn hóa mặc các dân tộc Tây Bắc

Văn hóa các dân tộc Tây Bắc mang những nét đặc trưng khó hòa lẫn Từ cách ăn mặc, ở, đi lại đến đời sống tín ngưỡng, văn hóa, nghệ thuật kiến trúc… đã tạo nên một Tây Bắc rất riêng Địa bàn Tây Bắc gồm cộng đồng 34 dân tộc anh em cùng cư trú đã tạo nên tính đa dạng về văn hóa Dù đã trải qua hàng ngàn năm xây dựng và phát triển,

nhưng văn hóa các dân tộc Tây Bắc luôn giữ cho mình những bản sắc riêng biệt, tạo nên nét độc đáo riêng có nhưng vẫn hòa hợp trong văn hóa.

Trong không gian văn hóa Tây Bắc, trang phục truyền thống hay văn hóa mặc là một biểu trưng văn hóa phản ánh sinh động phong tục, tập quán, vẻ đẹp và bản sắc của mỗi dân tộc anh em trên vùng đất địa đầu Tổ quốc Nhiều dân tộc từng có nghề dệt vải truyền thống phát triển ở vùng Tây Bắc như: Dân tộc Thái, dân tộc Lào, dân tộc Dao, dântộc Mông và dân tộc Hà Nhì Đó cũng là nhóm dân tộc có trang phục truyền thống độc đáo nhất trên miền núi rừng Tây Bắc Cùng với áo dài người Việt, những bộ trang phục của các dân tộc thiểu số Tây Bắc vẫn được gìn giữ và tôn vinh

Mỗi dân tộc lại có các phục trang riêng Trang phục truyền thống nam giới thường đơn giản, nhưng nữ phục lại luôn được thiết kế cầu kì từ kiểu cách đến hoa văn, trang trí

Đơn giản nhưng tinh tế, riêng biệt là những gì người ta cảm nhận về bộ trang phụctruyền thống của người Tày Giữa sắc xanh của núi rừng Tây Bắc, bộ trang phục ấy như

ẩn như hiện, thể hiện nét sống giản đơn mà đầy xúc cảm Nói đến những bộ trang phục đẹp của đồng bào dân tộc Tây Bắc, bộ trang phục có sức cuốn hút được nhiều người biết đến nhất có lẽ là trang phục của phụ nữ dân tộc Thái

Trang phục của người Dao lại có phần sặc sỡ hơn Những hoa văn hồng, đỏ, xanh, đen kết hợp lại với nhau giúp tỏa sáng Một bộ trang phục của cô gái Dao thường gồm áo,

xà cạp, yếm, váy Ngoài ra, các cô gái nơi đây còn kết hợp trang phục để tạo nên sự hoàn chỉnh nhất trong trang phục…

Trong khi đó, người Mông sử dụng chủ đạo bốn màu xanh, đỏ, tím, vàng tạo nên các hình họa tiết muôn màu muôn sắc Người Mông chủ yếu mặc quần áo, những bộ quần áo do người dân thiết kế chủ yếu mang đặc trưng vùng đồi núi Váy chàm của các

cô gái thường được thêu những hoa văn xưa cổ để tạo nên đặc trưng riêng…Áo, yếm, xà cạp, cùng đồ trang sức vàng bạc, khăn vấn đầu là những yếu tố cấu thành nên bộ trang phục hoàn chỉnh của người Dao

Trang phục cổ truyền của người Tày được làm từ vải sợi bông tự dệt, nhuộm chàmđồng nhất trên trang phục nam và nữ, hầu như không có hoa văn trang trí Cái độc đáo đáng quan tâm của trang phục Tày là lối dùng màu chàm phổ biến, đồng nhất trên trang phục nam và nữ cũng như lối mặc áo lót trắng bên trong áo ngoài màu chàm Người Tày hầu như chỉ dùng các màu ngũ sắc để trang trí hoa văn mặt chăn hay các tấm thổ cẩm.

2.2, Sự hòa hợp văn hóa mặc của các dân tộc Tây Bắc

Mặc dù mỗi dân tộc đều có những trang phục truyền thống riêng, nét độc đáo riêngbiệt tạo nên đặc trưng riêng trong văn hóa mặc tạo của dân tộc mình, nhưng các trang phục mỗi dân tộc miền núi Tây Bắc vẫn sự hòa hợp, hòa quyện trong văn hóa mặc tạo nên chỉnh thể văn hóa

Trang phục của nhóm Thái đen và Thái tuy có một vài chi tiết khác biệt, nhưng về kết cấu, cách trang trí, phục trang đều giống nhau Khăn piêu thêu hoa văn rực rỡ không chỉ là vật đội đầu, mà còn là vật định tình của các cô gái Thái Ngày nay áo cóm được may bằng các chất liệu khác nhau, màu sắc cũng phong phú hơn

Hình ảnh những cô gái Thái với khăn piêu, áo cóm, váy đen, đeo thắt lưng xanh và

xà tích bạc đã không ít lần đi vào thơ ca Bộ trang phục truyền thống trang nhã, tôn lên vẻđẹp của người con gái Thái đã trở thành niềm tự hào của đồng bào Thái Tây Bắc Trước đây, để làm được một chiếc khăn Piêu, người phụ nữ mất rất nhiều công lao động, tỉ mỉ từng mũi kim, sợi chỉ, chọn màu, chọn họa tiết, nay họ giản lược hơn để thời gian làm ra một chiếc khăn nhanh hơn Cùng với chiếc khăn Piêu, trang phục của phụ nữ Thái truyền thống rất chỉn chu về kiểu dáng, màu sắc tươi sáng, làm nổi bật nhan sắc của họ

Chiếc khăn piêu quen thuộc của các cô gái Thái được chị em Khơ mú quấn trên đầu theo phong cách riêng Phụ nữ Khơ Mú thích thêm vào chiếc piêu chùm tua màu hồng hay màu đỏ, để được nổi bật giữa đại ngàn Chiếc áo cóm có cổ cao và kín được phụ nữ Khơ mú biến tấu khéo léo bằng cách xẻ sâu hơn Kết hợp với chiếc áo biến tấu độc đáo là chiếc váy dài chấm gót

Ở vùng miền núi Tây Bắc, trang phục dân tộc Mông là bộ trang phục mang bản sắc riêng Trang phục của phụ nữ dân tộc Mông với những mảng hoa văn thêu rực rỡ, khiến những cô gái vùng cao trở nên nổi bật như những đóa hoa trên đá Trang phục xưa kia thường được dệt từ sợi lanh, một loại sợi có ý nghĩa đặc biệt về tâm linh với người dân tộc Mông Họ cũng mang thắt lưng, xà cạp, đầu đội khăn vuông thêu hoa.

Họa tiết, bố cục, phối màu của trang trí cũng rất nhiều và phong phú: một chiếc khăn Piêu Thái, một bộ nữ phục H’mông, Lô Lô, Dao đồ, một mặt chăn Mường, một điểm màn Kháng với rất nhiều các họa tiết đan xen với những màu sắc rực rỡ tạo nên sự hòa hợp trong văn hóa mặc của các dân tộc vùng Tây Bắc Vẻ đẹp và sự độc đáo của các

bộ trang phục, nhất là nữ phục truyền thống của các dân tộc Tây Bắc, là nét văn hóa cần được gìn giữ và tôn vinh Trang phục truyền thống mỗi dân tộc mang một vẻ đẹp riêng Chỉ cần nhìn vào trang phục, người ta có thể đọc tên từng dân tộc

 Trang phục truyền thống vì vậy mà gắn liền với bản sắc cộng đồng Nó không chỉ mang đậm bản sắc văn hóa, mà còn chứa đựng những giá trị nghệ thuật, giá trị lịch

sử của từng tộc người Mỗi dân tộc vùng Tây Bắc đều có những bộ trang phục mang đậm đặc trưng của dân tộc mình nhưng đồng thời cũng rất hòa hợp trong bức tranh văn hóa trang phục truyền thống chung của dân tộc miền núi Tây Bắc

III Đặc điểm, những nét đặc trưng của một số trang phục dân tộc vùng Tây Bắc

3.1, Trang phục dân tộc người Tày

Sinh sống ở các tỉnh miền núi phía Bắc như Tuyên Quang, Thái Nguyên, Cao Bằng, Bắc Kạn, Lào Cai… đồng bào dân tộc Tày đã tạo cho mình một bản sắc riêng Quanhững nét văn hóa như ẩm thực, trò chơi dân gian, ngôn ngữ… đồng bào Tày đã có một kho tàng văn hóa truyền thống Đặc biệt, trang phục truyền thống từ lâu đã trở thành biểu tượng văn hóa cũng như nét đẹp bình dị và độc đáo của dân tộc Tày ở khắp các miền đất nước

Không sặc sỡ như trang phục của một số dân tộc khác, trang phục dân tộc Tày được làm từ vải sợi bông tự dệt, nhuộm chàm đồng nhất trên trang phục nam và nữ, hầu

như không có hoa văn trang trí Không ai rõ nghề dệt thổ cẩm của người dân tộc Tày có

từ bao giờ, mà chỉ biết những tấm vải thổ cẩm do chính họ dệt ra từ lâu mang đậm sắc thái dân tộc Nguyên liệu chính để dệt thổ cẩm là sợi bông nhuộm chàm và tơ tằm nhuộm màu Tuy nhiên, do giá tơ tằm đắt nên ngày nay người dệt thổ cẩm dùng len có chi phí thấp hơn để thay thế Quy trình dệt thổ cẩm hoàn toàn thủ công và chính đôi tay khéo léo

và sự nhẫn nại của người phụ nữ Tày mà những tấm thổ cẩm nên hình nên dạng vô cùng đặc sắc Từ những tấm thổ cẩm tự tạo ấy người phụ nữ Tày may thành mặt chăn, mặt địu,khăn trải giường và nhất là những bộ trang phục đặc sắc của dân tộc

Trang phục dân tộc Tày có thể được coi là một trong những bộ trang phục đơn giản nhất của 54 dân tộc anh em Bộ trang phục tuy đơn giản nhưng nó lại mang một ý nghĩa thật đặc biệt Cái độc đáo đáng quan tâm của trang phục Tày không phải là lối tạo dáng mà là lối dùng màu chàm phổ biến, đồng nhất trên trang phục nam và nữ cũng như lối mặc áo lót trắng bên trong áo ngoài màu chàm Do vậy, cách ăn mặc của người Tày phần nào phản ánh nét đẹp văn hóa, phong tục tập quán của dân tộc Dù ở đâu, nét đẹp văn hóa trong trang phục của người Tày vẫn được gìn giữ và phát huy

Trang phục của người dân tộc Tày ở các địa phương cơ bản đều giống nhau, chỉ khác nhau về cách phối hợp màu sắc trên cổ áo, tay áo hoặc cách chọn màu vải nhưng cơ bản vẫn giữ được nét đẹp truyền thống của dân tộc Tày Nhóm Ngạn mặc áo ngắn hơn một chút, nhóm Phén mặc áo màu nâu, nhóm Thu Lao quấn khăn thành chóp nhọn trên đỉnh đầu, nhóm Pa Dí đội mũ hình mái nhà còn nhóm Thổ mặc như người Thái ở Mai Châu (Hoà Bình)

3.1.1, Trang phục nữ giới

Bộ y phục của thiếu nữ người Tày gồm áo cánh, áo dài năm thân, quần váy, thắt lưng, khăn đội đầu, hài vải Áo cánh là loại 4 thân xẻ ngực, cổ tròn, có hai túi nhỏ phía dưới hai vạt trước, được cắt may bằng vải chàm hoặc trắng Khi đi hội thường được mặc lót phía trong áo dài Vì vậy, người Tày còn được gọi là “cần slửa khao” (người áo trắng)

để phân biệt với người Nùng chỉ dùng màu chàm Áo dài cũng là loại 5 thân, xẻ nách phải cài cúc vải hoặc đồng, cổ tròn ống tay và thân hẹp có eo.

Chiếc áo chàm của phụ nữ Tày thuộc loại áo dài xẻ tà, vạt áo tha thướt trùm đến khoeo chân, tay áo và thân áo bó vừa khít người, cổ áo tròn cao khoảng 1cm Ngang lưngthắt dải chàm khổ 30cm, dài khoảng 2,5m quấn thành hai dải buông xuống đằng sau, Trên đầu vấn tóc ngang, bên ngoài chum khăn vuông hình mỏ quạ

Nét độc đáo trên trang phục phụ nữ Tày là hoa văn không cầu kỳ mà thiên về tạo dáng Trong các ô quả trám là họa tiết cách điệu hóa hình họa, hình ngọn rau bầu, bí, là loại cây có liên quan nhiều đến nền văn hóa cổ, tín ngưỡng cổ của nhiều cư dân nông nghiệp ở phía Bắc nước ta, trong đó có người Tày Trên cơ sở của loại bố cục hoa văn một màu đen trên nền trắng như thế này, người Tày lại phát triển trang trí theo một hướngkhác, gài màu vào từng đoạn họa tiết, từng mảng họa tiết tùy trình độ thẩm mỹ, ý thích của người dệt trên khung dệt thủ công, có tên gọi là thổ cẩm, mang ý nghĩa là một loại gấm của địa phương

Bên cạnh đó, để tôn lên vẻ đẹp của váy, áo của phụ nữ Tày còn nhờ vào sự độc đáo của những bộ trang sức như vòng cổ, vòng tay, vòng chân, xà tích Đó là một chiếc vòng bạc trắng to được đeo ở cổ, vòng rộng xuống 1/4 ngực làm cho cơ thể cân đối và màu trắng của vòng bạc nổi bật trên nền chàm

Bộ quần áo của dân tộc Tày bao gồm: khăn, áo, quần, dây lưng, tạp dề, guốc hoặcdép Phụ nữ Tày thường để tóc dài, đội khăn Khăn là loại khăn vuông gấp chéo kiểu “mỏquạ”, đội lên đầu, thắt ở sau gáy, tương tự như kiểu đội khăn mỏ quạ của phụ nữ Kinh

Trước đây phụ nữ mặc váy, nhưng gần đây phổ biến mặc quần, là quần chân què, cát hình lá tọa, đũng rộng có thể cử động thoải mái trong mọi tư thế lao động Đồng bào thường đeo thắt lưng được dệt bằng vải thủ công, rộng khoảng 40cm gấp làm tư, chiều dài đủ quấn quanh thân người hai vòng, buộc lại ở phía sau, để buông dải đuôi xuống sau lưng Nón của phụ nữ Tày khá độc đáo Nón bằng nan tre lợp lá có mái nón bằng và rộng